Кіріспе

Соңғы шайқастар, сондай-ақ нацистік Германияның капитуляциясы Екінші дүниежүзілік соғыстың Еуропалық театрларындағы соңғы шайқастар, нацистік Германияның 1945 жылғы 8 мамырда (VE күні) Карлсхорст қаласында, Берлинде фельдмаршал Вильгельм Кейтель қол қойған одақтастарға капитуляциясынан кейін де жалғасты. 1945 жылғы сәуір айының соңғы күні Германия басшысы Адольф Гитлер өз-өзіне қол жұмсап, билікті генерал-адмирал Карл Дёницке тапсырғаннан кейін, кеңес әскерлері Берлинді басып алды және Дёниц басқарған үкіметтің капитуляциясын қабылдады. Соңғы шайқастар Шығыс майданында болды, ол нацистік Германияның қалған барлық қарулы күштерінің толық капитуляциясымен аяқталды, мысалы, Латвияның батысындағы Курлян қапшығында Балтық елдеріндегі Курлян армия тобы 1945 жылғы 10 мамырда капитуляция жасады, ал Чехословакияда 1945 жылғы 11 мамырда Прага операциясы кезінде капитуляцияланды.

Еуропадағы соғыс аяқталар алдындағы соңғы оқиғалар

Одақтас күштер көптеген Остік әскерлерді тұтқынға ала бастады: 1945 жылғы сәуір айында Батыс майданында Батыс одақтастары тұтқынға алғандардың жалпы саны 1,500,000 болды. Сәуір айында Италиядағы соғыстың соңғы науқанында Батыс одақтастары кемінде 120,000 неміс әскерін тұтқындады. Сәуірдің соңына дейін үш-төрт ай ішінде Шығыс майданында 800,000-нан астам неміс сарбазы берілді. Қазан айына дейін мыңдаған адам лагерьлерде аштықтан, суықтан және аурулардан қайтыс болды. Нацистік концлагерьлер мен босқындарды азат ету: Одақтас күштер Холокосттың ауқымын анықтап, Пилецкинің 1943 жылғы есебінің қорытындыларын растай бастады. Германияға шабуыл жасағанда көптеген нацистік концлагерьлер мен мәжбүрлі еңбек орындары ашылды. 1945 жылғы 15 сәуірде британдық 11-ші бронетанктік дивизия азат еткенде Берген-Белсенде 60,000-ға жуық тұтқын болды. Төрт күннен кейін американдық 42-ші жаяу әскер дивизиясының әскерлері Дахауды тапты. Одақтас әскерлері қалған СС күзетшілерін мәйіттерді жинап, жаппай қабірге қоюға мәжбүр етті. Тұтқындардың нашар физикалық жағдайына байланысты мыңдаған адам босатылғаннан кейін де қайтыс болды. Тұтқынға алынған СС күзетшілері содан кейін одақтас соғыс қылмыстары бойынша соттарда сотталып, көбісі өлім жазасына кесілді. Кейбір нацистік күзетшілер мен қызметкерлері қылмыстары ашылғаннан кейін бірден өлтірілді. Алайда, 10,000-ға жуық нацистік соғыс қылмыскерлері ақырында мысық жолдары арқылы Еуропадан қашып кетті. Неміс әскерлері Финляндиядан кетеді: 1945 жылғы 25 сәуірде соңғы неміс әскерлері Финляндияның Лапландиясынан шығып, Норвегияға кірді. 1945 жылғы 27 сәуірде Үш ел қақпасында Ту көтеру суреті түсірілді. Муссолини өлімге кесілді: 1945 жылғы 25 сәуірде итальян партизандары Милан мен Турин қалаларын азат етті. 1945 жылғы 27 сәуірде одақтас күштер Миланға жақындаған кезде итальян диктаторы Бенито Муссолиниді итальян партизандары тұтқындады. Ол Италиядан Швейцарияға (Сплюген асуы арқылы) қашуға тырысып, неміс зениттік батальонымен бірге болды ма, жоқ па деген дау бар. 28 сәуірде Муссолини Джулинода (Меццеграның азаматтық ауданында) өлімге кесілді; онымен бірге тұтқындалған басқа фашистер Донгоға әкетіліп, сонда өлімге кесілді. Денелері содан кейін Миланға жеткізіліп, қаланың Лорето алаңында ілінді. 29 сәуірде Родольфо Грациани Казертада барлық фашистік итальяндық қарулы күштерді тапсырды. Бұл Лигурия әскерлер тобының құрамына кірді. Грациани Муссолинидің Италия Социалдық Республикасының Қорғаныс министрі болды. Гитлер өз-өзіне қол жұмсайды: 1945 жылғы 30 сәуірде Нюрнберг шайқасы мен Гамбург шайқасы америкалық және британдық оккупациямен аяқталып, Берлиндегі шайқас советтер қаланы қоршап, оның қашу жолы америкалықтармен кесілген кезде, бәрі жоғалғанын түсінген және Муссолининің тағдырына ұшырағысы келмеген неміс диктаторы Адольф Гитлер өзінің Фюрербункерінде 40 сағат бұрын үйленген ұзақ уақыт бойы өмірлік серіктесі Ева Браунмен бірге өз-өзіне қол жұмсады. Гитлер өзінің өсиетінде өзінің екінші қолбасшысы рейхсмаршал Герман Герингті және ішкі істер министрі Генрих Гиммлерді босатты, өйткені олардың әрқайсысы нацистік Германияның құлап бара жатқан қалдықтарын бақылауға тырысты. Гитлер өзінің орынбасарларын келесідей тағайындады: Грос адмирал Карл Дёниц жаңа рейхспрезидент ("Германия президенті") және Йозеф Геббельс жаңа рейхсканцлер (Германия канцлері) болды. Алайда, Геббельс келесі күні өзін-өзі өлтіріп, Дёницті Германияның жалғыз басшысы етіп қалдырды. Гитлер қайтыс болғанға дейін бір күн бұрын, 29 сәуірде, генерал-оберст Генрих фон Виетингхофф пен СС обергруппенфюреры Карл Вольфтың өкілетті өкілдері, оберллейтенант Швайниц пен штурмбаннфюрер Веннер, Батыс одақтастарымен ұзаққа созылған рұқсатсыз құпия келіссөздерден кейін Казертада бас тарту құжатына қол қойды. Құжатта немістер 2 мамырда сағат 14.00-де Виетингхофтың қолбасшылығындағы барлық күштердің атыс тоқтатылуына және берілуіне келісті. Осыған сәйкес, 2 мамыр күні таңертең Вольф пен Альберт Кесселрингтің арасындағы қызу даудан кейін Италия мен Австриядағы 1 миллионға жуық адам 2 мамырда сағат 14:00-де британдық фельдмаршал сэр Гарольд Александрға шартты түрде берілді. Берлиндегі неміс күштерінің берілуі: Берлин шайқасы 2 мамырда аяқталды. Сол күні Берлин қорғаныс аймағының қолбасшысы генерал дер артиллерия Гельмут Вайдлинг қаланы Қызыл Армияның генералы Василий Чуйковқа шартсыз тапсырды. Сол күні Берлиннің солтүстігіндегі Армия тобы Вистуланың екі армиясын басқарған офицерлер (неміс 21-ші армиясының қолбасшысы генерал Курт фон Типпельскирх және үшінші тан армиясының қолбасшысы генерал Хассо фон Мантейфель) Батыс одақтастарына берілді. 2 мамыр күні Гитлердің орынбасары Мартин Борманның қаза болғаны да айтылады, оны Артур Аксманн Берлиндегі Лехтер Бахнхоф теміржол станциясының жанында советтік Қызыл Армия патруліне тап болғаннан кейін Борманның денесін көргенін айтты. Лехтер Бахнхоф 1972 жылғы 7 желтоқсанда қазылған Борманның қалдықтарының ДНК тестісімен расталған жеріне жақын. Неміс күштері Солтүстік-Батыс Германияда, Данияда және Нидерландта берілді: 1945 жылғы 4 мамырда британдық фельдмаршал Бернард Монтгомери Лүнэбургте Грос адмирал Ханс Георг фон Фридебург пен генерал Эберхард Кинцелден "Нидерландта, Солтүстік-Батыс Германияда, Фриз аралдары мен Хелиголандты және басқа да аралдарды, Шлезвиг-Гольштейн мен Данияны, оның ішінде осы аймақтардағы барлық теңіз кемелерін" қамтитын барлық неміс күштерінің шартсыз әскери бас игілігін алды. Бұл бас игілікке 1,000,000-ға жуық неміс құрлық, теңіз және әуе күштері кірді. 5 мамырда Грос адмирал Дёниц барлық U қайықтарына шабуылдық операцияларды тоқтатуға және базаларына оралуға бұйрық берді. 5 мамырдың сағат 16:00-сында неміс Нидерландының жоғарғы бас қолбасшысы генерал-оберст Йоханнес Бласковиц Нидерландтың шаһары Вагенингенде Нидерландтың ішкі күштерінің бас қолбасшысы ретінде әрекет ететін Нидерланд принці Бернхардтың қатысуымен канадтық I корпусының қолбасшысы генерал-лейтенант Чарльз Фулксқа берілді. Неміс күштері Баварияда берілді: 1945 жылғы 5 мамырдың сағат 14:30-да генерал Герман Фёртш богемиялық таулар мен Жоғарғы Инн өзені арасындағы барлық күштерді американдық генерал Джейкоб Л. Деверске, американдық 6-шы армия тобының қолбасшысына тапсырды. Орталық Еуропа: 1945 жылғы 5 мамырда чех қарсыласы Прага көтерілісін бастады. Келесі күні советтер Прага шабуылын бастады. Дрезденде гауляйтер Мартин Мутшманн Шығыс майданында кең ауқымды неміс шабуылының басталуы туралы хабарлады. Екі күн ішінде Мутшманн қаладан қашып кетті, бірақ қашпақ болғанда совет әскерлерімен ұсталды. Герман Герингтің берілуі: 6 мамырда рейхсмаршал және Гитлердің екінші қолбасшысы Герман Геринг өзінің әйелі мен қызымен бірге Германия-Австрия шекарасында Еуропадағы АҚШ Әуе күштерінің операциялық қолбасшысы генерал Карл Спаатцқа берілді. Неміс күштері Бреслауда берілді: 6 мамырдың сағат 18:00-сында Бреслаудың коменданты, айлар бойы қоршалып, қамалданған "бекініс" қаласының генерал Герман Ниехофф советтерге берілді. 7 мамырдың таңғы сағат 02:41-де Францияның Реймдегі SHAEF штаб-пәтерінде неміс Қарулы күштерінің Бас штабының бастығы генерал Альфред Йодль одақтастарға барлық неміс күштерінің шартсыз бас игілігі туралы құжатқа қол қойды. 7 мамырда генерал Франц Бёме Норвегиядағы неміс әскерлерінің шартсыз бас игілігі туралы хабарлады. Онда "1945 жылғы 8 мамырдың сағат 23:01-де Орталық Еуропа уақыты бойынша барлық неміс бақылауындағы күштер активті операцияларды тоқтатуы керек" деген сөздер қамтылған. Францияда көбінесе назардан тыс қалған бұл оқиға алжирлік мұсылман халқы үшін ауыр соққы болды, себебі...

Ресми жаулықты тоқтату және бейбітшілік шарттары

АҚШ пен Германия арасындағы жауынгерлік әрекеттерді тоқтату туралы 1946 жылғы 13 желтоқсанда АҚШ президенті Трумэн жариялады. Париж бейбітшілік конференциясы 1947 жылғы 10 ақпанда соғыстағы одақтастардың бұрынғы Еуропалық державаларымен (Италия, Румыния, Венгрия және Болгария) және олардың одақтасы Финляндиямен бейбітшілік шартына қол қоюмен аяқталды. 1949 жылғы 23 мамырда құрылған Германия Федеративтік Республикасы (оның негізгі заңы қабылданған кезде) алғашқы үкіметін 1949 жылғы 20 қыркүйекте құрды, ал Германия Демократиялық Республикасы 7 қазанда құрылды. 1950 жылдан бастап көптеген бұрынғы Батыс одақтастары Германиямен соғыс жағдайын аяқтағанын жариялады. 1949 жылғы 22 қарашадағы Петерсберг келісімінде Батыс Германия үкіметі соғыс жағдайын тоқтатуды қалағаны айтылды, бірақ бұл өтініш қабылданбады. АҚШ-тың Германиямен соғыс жағдайы заңдық себептермен сақталды және жұмсатылса да, тоқтатылмады, себебі «АҚШ Батыс Германиядағы АҚШ әскерін сақтау үшін заңдық негізді сақтағысы келді». 1950 жылғы 12 қыркүйектен 19 желтоқсанға дейін Нью-Йоркте өткен Франция, Ұлыбритания және АҚШ сыртқы істер министрлерінің кездесуінде Батыс Германияның «Суық соғыстағы» позициясын нығайту мақсатында Батыс одақтастары «Германиямен соғыс жағдайын заңмен тоқтатуға» келісті. 1951 жылы көптеген бұрынғы Батыс одақтастары Германиямен соғыс жағдайын аяқтады: Австралия (9 шілде), Канада, Италия, Жаңа Зеландия, Нидерланды (26 шілде), Оңтүстік Африка, Ұлыбритания (9 шілде) және АҚШ (19 қазан). 1955 жылдың басында Германия мен Кеңес Одағы арасындағы соғыс жағдайы аяқталды. «Егемен мемлекеттің толық құқығы» Германия Федеративтік Республикасына 1955 жылғы 5 мамырда Бонн-Париж конвенцияларының шарттарына сәйкес берілді. Шарты Батыс Германия аумағындағы әскери оккупацияны тоқтатты, бірақ үш оккупациялық держава Батыс Берлинге қатысты кейбір ерекше құқықтарды сақтап қалды. Германия мәселесі бойынша түпкілікті шешім шарты 1990 жылғы Германияның қайта бірігуінен кейін қол қойылды, осы арқылы Төрт держава жаңадан құрылған елде, оның ішінде Берлинде бұрынғы барлық құқықтарынан бас тартты. Шарты 1991 жылғы 15 наурызда күшіне енді. Шартының шарттарына сәйкес одақтастарға 1994 жылдың соңына дейін Берлинде әскерлерін ұстауға рұқсат берілді (4 және 5-баптар). Шартыға сәйкес оккупациялық әскерлер осы мерзімге дейін шығарылды.