Кіріспе

Швейцария мен Лихтенштейннің валютасы – швейцария франкі немесе жай ғана франк (; ; ; ) – Швейцария мен Лихтенштейннің валютасы және заңды төлем құралы болып табылады. Ол сонымен қатар Швейцария аумағымен қоршалған Италияның Кампионе д’Италия эксклавында да заңды төлем құралы саналады. Швейцария Ұлттық Банкі (SNB) банкноттарды, ал федералды монета соққысы Swissmint монеталарды шығарады. Франк валюталық белгілері арқылы да белгіленеді: Fr. (неміс тілінде), fr. (француз, итальян және романш тілдерінде), сондай-ақ кез келген басқа тілде немесе халықаралық деңгейде CHF түрінде қолданылады, бұл Confoederatio Helvetica Franc дегенді білдіреді. Бұл аббревиатура банктер мен қаржы институттары қолданатын ISO 4217 валюта коды ретінде де қызмет етеді. Франктің ең кішкентай бірлігі – жүзден бір бөлігі – неміс тілінде раппен (Rp.), француз тілінде сантим (c.), итальян тілінде чентезимо (ct.) және романш тілінде рап (rp.) деп аталады. Ресми белгілер Fr. (неміс белгісі) және fr. (роман тілдері) бизнестер мен жарнама берушілер тарапынан, соның ішінде ағылшын тілінде де кеңінен қолданылады. Федералды заңдар жинағының 1 SR/RS 941.101-тармағының 2-бабына сәйкес, халықаралық жағынан ресми аббревиатура – ұлттық тілдерден басқа – CHF болып табылады. Жоғарыда айтылғандай, латын әрпіндегі "CH" Confoederatio Helvetica дегенді білдіреді; Швейцарияда қолданылатын түрлі тілдерді ескере отырып, латын тілі монеталарда тілдік бейтараптықты сақтау үшін қолданылады.

Хельветтік республика қайта жаңғыруға дейін, 17981847

1798 жылы Хельветтік республикада 1/4 экюға тең Берн ливрінің үлгісінде франк немесе франк енгізілді, ол 10 бацен немесе 100 раппенге (сентиме) бөлінді. Оның құрамында 6 2/3 грамм таза күміс болды және бастапқыда 1 1/2 ливр турни немесе 1,48 француз франкіна тең болды. Бұл франк 1803 жылы Хельветтік республика тарағанға дейін қолданылды, бірақ 1803–1814 жылдардағы Медиация кезеңінде бірнеше кантонның валюталары үшін үлгі болып қызмет етті. Бұл 19 кантондық валюталар: Аппенцель франкі, Арговия франкі, Базель франкі, Берн франкі, Фрибург франкі, Женева франкі, Гларус франкі, Граубюнден франкі, Люцерн франкі, Санкт-Галлен франкі, Шаффхаузен франкі, Швиц франкі, Солотхурн франкі, Тюргау франкі, Тичино франкосы, Унтервальден франкі, Ури франкі, Во франкі және Цюрих франкі болды. 1815 жылдан кейін, қайта құрылған Швейцария конфедерациясы валюта жүйесін тағы да оңайлатуға тырысты. 1820 жылы Швейцарияда барлығы 8000 түрлі монета айналымда болды: кантон, қала, монастырь және княздықтар немесе иеліктер шығарған, сондай-ақ Хельветтік республиканың және 1798 жылға дейінгі Хельветтік республиканың қалған монеталары. 1825 жылы Берн, Базель, Фрибург, Солотхурн, Аргау және Во кантондары ақша конкордатын құрды, стандартталған монеталар шығарды, олар эмиссиялаған кантонның гербін сақтап, бірақ бір-бірімен алмастырылатын және құны бірдей болды. Монетаның сыртқы жағында ортасында «С» әрпі бар швейцариялық крест бейнеленген.

Швейцария Конфедерациясының франкы, 1850 жылдан қазіргі уақытқа дейін

Швейцария кантондарының арасындағы Конкорданцбацен франк пен батцен валютасының эксклюзивті шығарылымы туралы келісімге келгенімен, айналыстағы 8000-нан астам түрлі монеталар мен банкноттарды алмастыра алмады. Бірінші швейцариялық франк енгізілгеніне қарамастан, 19 ғасырда оңтүстік германиялық кроненталер қолданысқа ие монета болып саналды және ол 1798 жылға дейінгі валюталық шамамендермен бағаланды. Сонымен қатар, айналыстағы швейцариялық ақшаның 15%-дан азы жергілікті валютада болды, себебі француз және неміс алтын және күміс сауда монеталары айырбастаудың тиімді құралы болып шықты. 1865 жылы Франция, Бельгия, Италия және Швейцария Латын валюталық одағын құрды, онда олар ұлттық валюталарын 4,5 грамм таза күміс немесе 0,290322 грамм таза алтын стандартымен бағалауға келісті, бұл 1 АҚШ доллары = 5,1826 швейцариялық франкқа тең болатын (1934 жылға дейін). 1920 жылдары валюталық одақ әлсіреп, 1927 жылы ресми түрде таратылғаннан кейін де, швейцариялық франк 1936 жылдың 27 қыркүйегіне дейін сол стандартта сақталды, осы кезде Ұлы депрессия кезінде бірінші рет құнсыздануға ұшырады. Британ фунты, АҚШ доллары және француз франкінің құнсыздануынан кейін швейцариялық франк 30%-ға төмендеп, 0,20322 грамм таза алтынға теңелді, бұл 1 АҚШ доллары = 4,37295 швейцариялық франкқа сәйкес келеді. 1945 жылы Швейцария Бреттон-Вудс жүйесіне қосылды, оның долларға шағылысқан бағамы 1970 жылға дейін бекітілді. Швейцариялық франк тарихи тұрғыдан қауіпті пана болып саналады және кемінде 40% алтын резервтерімен қамтамасыз етілуі талап етіледі. Алайда, 1920 жылдардан бастап алтынға байланыстылық 2000 жылдың 1 мамырында өткізілген референдумнан кейін тоқтатылды, осылайша франк фиат валютасына айналды. 2005 жылдың наурызына қарай, алтынды сату бағдарламасы аясында Швейцария Ұлттық Банкі 1,290 тонна алтын резервін сақтады, бұл оның активтерінің 20%-ын құрады. 2014 жылдың қарашасында швейцариялық франк үшін 20% алтынмен қамтамасыз етуді ұсынған «Швейцарияның алтын бастамасы» референдумына қарсы дауыс берілді. 2024 жылы Биткойн жақтастары Швейцария Конституциясына Швейцария Ұлттық Банкі резервінің бір бөлігін Биткойнмен сақтауы керек деген қағиданы қосатын референдумға қол қоюды бастады. Жақтастары бұл Швейцарияның бейтараптығын қалпына келтіретінін, себебі ол шетелдік мемлекеттік облигациялардың орнына Биткойн түріндегі мемлекетке тәуелсіз активтерге инвестиция салады деп мәлімдеді. Олардың пікірінше, шетелдік инвестициялар Швейцарияны басқа елдердің экономикасына, әсіресе Германия мен АҚШ-қа көбірек тәуелді етті.

2011-2014 жж.: Үлкен өзгерістер мен шектеулер

Грекияның мемлекеттік қарыздар дағдарысының басталуы Швейцария франкының құнының күрт өсуіне әкелді, 2011 жылдың наурыз айында 1,10 АҚШ долларынан (CHF 0,91 АҚШ доллары) 1,20 АҚШ долларына (CHF 0,833 АҚШ доллары) 2011 жылдың маусым айында және 1,30 АҚШ долларына (CHF 0,769 АҚШ доллары) 2011 жылдың тамызында дейін өсті. Бұл Швейцария Ұлттық Банкін франктың өтімділігін арттыруға және оның "көптеп бағалануына" қарсы тұруға итермеледі. The Economist журналы 2011 жылдың шілдесіндегі Big Mac индексі долларға шаққанда 98% жоғары бағаланғанын көрсетті, сондай-ақ швейцариялық компаниялар пайда туралы ескертулер жариялап, франктың күшеюіне байланысты операцияларын елден шығарумен қорқытқандарын атап өтті. Франк пен франкпен есептелген активтерге деген сұраныс соншалықты күшті болды, тіпті Швейцарияның қысқа мерзімді номиналды пайыздық ставкалары теріс мәнге ие болды. 2011 жылдың 6 қыркүйегінде франк 1,11 CHF/€ бағамымен саудаласып, евромен теңдесуге жақын болған кезде, SNB 1,20 CHF-ты евроға шаққандағы ең төменгі айырбас бағамын белгіледі ("франк бағасының өсуін шектеді"), "франк құны экономикаға қауіп төндіреді" деп мәлімдеді және "шетел валютасын шексіз көлемде сатып алуға дайын" екенін хабарлады. Осы жариялауға жауап ретінде франк евроға қатысты 1,11-ден 1,20 CHF-қа, АҚШ долларына қатысты 0,787-ден 0,856 CHF-қа және сол күні ең белсенді 16 валютаның барлығына қатысты құлдырады. Бұл франктың евроға қатысты ең ірі құлдырауы болды. Бұл қадам валюта саудагерлерін таң қалдырды, өйткені франк ұзақ жылдар бойы қауіпті пана ретінде қарастырылған. SNB бұрын 1978 жылы неміс маркасына қатысты айырбас бағамын белгілеп, оны сақтап келген, бірақ бұл жоғары инфляцияның құнымен болды. 2015 жылдың қаңтар айының ортасына дейін франк SNB белгілеген мақсатты деңгейден төмен саудаланды, бірақ 2012 жылдың 5 сәуірінде, болжамды, қысқа мерзімге шектен шықты.

Төменгі шегінің аяқталуы

2014 жылғы 18 желтоқсанда Швейцарияның орталық банкі CHF шегін сақтау үшін банк шотына салымдарға теріс пайыздық ставка енгізді. Бірақ, келесі апталарда еуроның құны төмендегендіктен, нарықтарға тигізген әсері үшін «Франкогеддон» деп аталған қадамда, Швейцария Ұлттық банкі 2015 жылғы 15 қаңтарда бұл шектен бас тартты. Франк еуроға қатысты 30%-ға дерлік өсті, бірақ бұл өсімнің бір бөлігі кері қайтарылды және бірнеше минутқа ғана созылды. Бұл қадам бұрыннан жарияланбағандықтан, қор және валюта нарықтарында «дүрбелең» туды. Сауда-саттық күні аяқталғанда франк еуроға шағын 23%-ға, ал АҚШ долларына 21%-ға өсті. Франктің күндізгі толық құнға өсуі бір фьючерстік келісімшарт бойынша 31 000 долларға тең болды – бұл нарықтың алдыңғы мың күндегі жиынтық қозғалысынан әлдеқайда көп. CHF бойынша негізгі пайыздық ставка -0,25%-дан -0,75%-ға төмендетілді, яғни салымдарды иеленушілер ақшаларын швейцариялық банк шотында сақтау үшін жоғары төлем жасауға тиіс болды. Еуроның франкқа қатысты құнсыздануы Швейцарияның ірі экспорт индустриясына зиян келтіруі мүмкін. Мысалы, Swatch Group акцияларының құны (швейцариялық франкпен есептегенде) 15%-ға төмендеді, ал FXCM өз бас компаниясынан көмек алды. Данияның Saxo Bank 2015 жылғы 19 қаңтарда залап шеккенін хабарлады. Жаңа Зеландияның валюталық брокері Global Brokers NZ «Жаңа Зеландия регуляторларының ең төменгі капитал талаптарын қанағаттандыра алмайтынын» мәлімдеп, қызметін тоқтатты. БАҚ Швейцарияның орталық банкінің, жалпы орталық банктердің сенімділігіне күмән келтірді. Saxo Bank бас экономисі Steen Jakobsen орталық банктердің валюта бағамын бақылау шараларын «жағдайды ұзарту және жасыру» деп сипаттап, «Орталық банктердің тобы сенімділігін жоғалтты, ал ЕОБ осы аптада QE бағдарламасын бастағанда, орталық банктер үшін соңғы сағаттар басталады» деді. BT Investment Management компаниясының табыс және облигациялар бөлімінің басшысы Vimal Gor: «Орталық банктердің күші азайып барады. Бұл сонымен қатар орталық банктердің экономикалық өсуді өздері ойлағандай жетелемейтінін көрсетеді».

Швейцария Конфедерациясының монеталары

1850 жылы 1 цент, 2 цент, 5 цент, 10 цент, 20 цент, 1/2 франк, 1 франк, 2 франк және 5 франк монеталары айналымға енгізілді. 1 және 2 цент монеталары қоладан, 5, 10 және 20 цент монеталары бильоннан (күміс мазмұны 5-15%), ал 1/2 франк, 1 франк, 2 франк және 5 франк монеталары 0,900 сынамалы күмістен соғылды. 1860 және 1863 жылдар аралығында 0,800 сынамалы күміс қолданылды, ал 1875 жылы Францияда қолданылатын 0,835 сынамалы стандарт барлық күміс монеталар үшін қабылданды (5 франк монетасы 0,900 сынамалы күмістен жасалды). 1879 жылы бильон 5 және 10 цент монеталарында купроникельге, ал 20 цент монетасында никельге алмастырылды. 1936 жылға дейін айналымда болған «Вренели» деп аталатын 10, 20 және 100 франк номиналындағы алтын монеталар болды. Екі дүниежүзілік соғыс Швейцария монетасына аз әсер етті, уақытша мыс және мырыштан жасалған монеталар шығарылды. 1931 жылы 5 франк монетасының массасы 25 граммнан 15 граммға дейін, күміс мазмұны 0,835-ке дейін азайтылды. Келесі жылы 5 және 10 цент монеталарында никель купроникельді алмастырды. 1960 жылдардың соңында халықаралық саудадағы тауарлар бағасы айтарлықтай өсті. Күміс монетаның металл құны номиналды құнын басып өтті, көптеген монеталар металлға балқыту үшін шетелге жіберілді, бұл федералды үкіметті осы практиканы заңсыз етуге итермеледі. Бұл заң тиімді болған жоқ, және қалған франктардың коллекционерлік құны олардың материалдық құнын қайта басып өткен кезде ғана франктарды балқыту тоқтады. 1 цент монетасы 2006 жылға дейін шығарылды, бірақ оның саны азайып, маңызы төмендеді. 1 цент монетасын ақшалай мақсаттарда қолдануға құқығы барлар оны номиналды құнымен ала алды, ал басқа қолданушылар (мысалы, коллекционерлер) өндіріс шығындарын өтеу үшін монетаның нақты номиналды құнынан асып кеткен төрт цент қосымша төлеуге міндетті болды. Монета 1970-ші жылдардың соңы мен 1980-ші жылдардың басында қолданыстан шықты, бірақ ресми түрде 2007 жылдың 1 қаңтарында айналымнан алынып, заңды төлем құралы емес деп жарияланды. 1974 жылдан бері шығарылмаған ұмытылған 2 цент монетасы 1978 жылдың 1 қаңтарында ақшасыздандырылды. Швейцарияның барлық монеталары Швейцарияның төрт ұлттық тіліне қатысты бейтарап, тек сандар, франк үшін «Fr.» аббревиатурасы және латынша «Helvetia» немесе «Confœderatio Helvetica» (номиналына байланысты) немесе кішкентай монеталарда «Libertas» (Рим бостандық құдайы) жазулары бар. Суретшінің аты Helvetia және малшы бейнеленген монеталарда көрсетілген. Бұл жалпы айналымдағы монеталардан басқа, көптеген ескерткіш монеталар сериясы, сондай-ақ күміс және алтын монеталар шығарылды. Бұл монеталар заңды төлем құралы емес, бірақ теория бойынша оларды почта бөлімшелерінде, ұлттық және кантондық банктерде номиналды құнымен айырбастауға болады, бірақ олардың металл немесе коллекционерлік құны олардың номиналды құнына тең немесе одан жоғары. +Қазіргі швейцария монеталарының шолуыНоминалыДиаметрі (мм)Қалыңдығы (мм)Массасы (г)ҚұрамыЕскермелер5 цент17.151.251.8Алюминий қола1980 жылға дейін купроникель немесе таза никельден жасалған10 цент19.151.453Купроникель1879 жылдан бері ағымдағы қалыпта жасалған20 цент21.051.654Купроникель1/2 франк18.201.252.2Купроникель1967 жылға дейін күмістен жасалған1 франк23.201.554.4Купроникель1967 жылға дейін күмістен жасалған2 франк27.402.158.8Купроникель1967 жылға дейін күмістен жасалған5 франк31.452.3513.2Купроникель1967 жылға дейін күмістен жасалған және 1969 ж.; 1930 жылға дейін 25 г массасы