Кіріспе

Еуропалық Кеңестің төрағасы – әлемдік аренада Еуропалық Кеңестің жұмысын басқаратын және ілгерілететін тұлға. Бұл институтқа Еуроодаққа мүше мемлекеттердің мемлекет басшылары немесе үкімет басшылары, сондай-ақ Еуропалық Комиссияның төрағасы кіреді және Еуропалық Одаққа (ЕО) саяси бағыт береді. 1975 жылдан 2009 жылға дейін Еуропалық Кеңестің төрағасы – жарты жыл сайын ауысатын Еуропалық Одақ Кеңесінің төрағалығын атқаратын мүше мемлекеттің мемлекет басшысы немесе үкімет басшысы болған бейресми лауазым еді (көбінесе «президент» деп аталатын). Алайда, 2007 жылғы Лиссабон шартынан бастап, Еуропалық Одақ туралы шартының 15-бабында Еуропалық Кеңестің екі жарым жыл мерзімге толық уақытты төраға тағайындайтыны және оны бір рет қайта тағайындау мүмкіндігі бар екені айтылған. Тағайындаулар, сондай-ақ бұрынғы төрағаларды қызметтен алу үшін Еуропалық Кеңесте екі есе көпшілік дауыс қажет. 2009 жылғы 19 қарашада Еуропалық Кеңес Лиссабон шарты бойынша алғашқы төраға ретінде сол кездегі Бельгия премьер-министрі Герман Ван Ромпейді (Еуропалық халық партиясы) бекітті. Ван Ромпей 2009 жылғы 1 желтоқсанда Лиссабон шартының күшіне енуімен қызметке кірісті, оның өкілеттігі 2012 жылғы 31 мамырға дейін созылды. Оның өкілеттігі кейіннен 2014 жылғы 30 қарашада аяқталатын екінші мерзімге ұзартылды. Осы лауазымның екінші иесі – сол кездегі Польша премьер-министрі Дональд Туск болды. Ол бастапқыда 2014 жылғы 1 желтоқсаннан 2017 жылғы 31 мамырға дейін қызмет етуге сайланды, ал 2017 жылғы 9 наурызда 2017 жылғы 1 маусымнан 2019 жылғы 30 қарашаға дейінгі екінші мерзімге қайта сайланды. 2019 жылғы 2 шілдеде Еуропалық Кеңес сол кездегі Бельгия премьер-министрі Шарль Мишельді 2019 жылғы 1 желтоқсаннан 2022 жылғы 31 мамырға дейінгі кезеңге Дональд Тусктың орнына Еуропалық Кеңестің төрағасы етіп сайлады. 2022 жылғы наурызда ол 2022 жылғы 1 маусымнан 2024 жылғы 30 қарашаға дейінгі кезеңге екінші мерзімге қайта сайланды.

Тарих

Еуропалық қоғамдастықтардың барлық мемлекет басшыларының немесе үкімет басшыларының алғашқы кездесуі 1961 жылы бейресми саммит ретінде өтті, бірақ ол 1974 жылы ғана ресми мәртебе алды, сол кезде Франция президенті Валери Жискар д’Эстен оны «Еуропа кеңесі» деп атады. 1993 жылы Еуропалық Одақ құрылғаннан кейін, Еуропа кеңесінің төрағалығы Еуропалық Одақ Кеңесінің төрағалығымен байланысты болды, және Кеңес төрағалығын атқаратын мүше мемлекеттердің кезекпен алмасуымен әр алты ай сайын өткізілді. Еуропа кеңесі ұлттық лидерлерден құралғандықтан, оған төрағалықты төрағалық ететін мемлекеттің мемлекет басшысы немесе үкімет басшысы жүргізді.

Тұрақты лауазым

Еуропалық конвенция әзірлеген Еуропалық Конституцияда «Еуропалық Кеңестің президенті» ұзақ мерзімді және толық уақытты төрағалық ету лауазымы ретінде қарастырылған. Конституцияны ратификациялау кезінде екі мүше мемлекетте сайлаушылар қабылдамады, бірақ Еуропалық Кеңестің төрағалығына қатысты көзделген өзгерістер 2009 жылдың 1 желтоқсанында күшіне енген Лиссабон шартында сақталды. Бірінші президенттің болашақ лауазым иелері үшін рөлді анықтауы күтілді, себебі лауазымның қалай дамитыны туралы нақты идея болмады. Бір топ сарапшылар президенттің квази-әкімшілік рөлде қалатынын, ол жай ғана отырыстарға төрағалық ететін және орган мен оның саясатының тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ететін белгілі бір стандартты ұстанатынын айтты. Мұндай жағдай мансабының соңына лайықты нүкте қойғысы келетін жартылай зейнеткер басшыларды қызықтырар еді және билікті институттарда қолданудың орнына, көп жұмысты Комиссияға жүктеуге мүмкіндік берер еді. Алайда, тағы бір пікір бойынша, Президент Одақ ішінде белсендірек болып, оның атынан шетелде сөйлеуі керек еді. Сондықтан, жақтастарының айтуынша, бұл лауазым тез арада де-факто «Еуропа президенті» болып қалыптасады және бірінші модельден айырмашылығы, әлемдік аренада ЕО атынан сөйлейтін тұлға ретінде танылар еді. Бұл лауазымға үміткерлер көбінесе харизматикалық көшбасшылар болар еді. Бұрынғы кезекті төрағалық әрбір екінші немесе үшінші отырыста жаңа төрағаны білдіретін. Кімнің тағайындалатынына қатысты таңдау мүмкіндігі болмады. Қазіргі төрағалардың отырыстарды дайындауға уақыты жетіспеді, себебі олардың ұлттық үкіметпен айналысуы қажет болды (ЕО кеңейген сайын келіссөздер жүргізуге мүшелердің саны артуымен байланысты туындаған мәселе). G7 немесе G20 саммиттерінде ЕО-ны сыртқы деңгейде ұсыну кезінде олар бір уақытта өз елдерін де ұсынып отырды. Еуропалық Кеңестің толық уақытты, ұзақ мерзімді президентті таңдауға мүмкіндік беруі, ол сонымен бірге ұлттық үкімет басшысы болмайтын, осы мәселелерді шешуге көмектесер еді. Лиссабон шартында Кеңес президентін тағайындау рәсімі нақтыланбағандықтан, бастапқыда бірнеше ресми және бейресми үміткерлер ұсынылды. 2007 жылдың 19 қарашасында Лиссабонда өткен Еуропалық Кеңестің соңғы отырысында Франция президенті Николя Саркози Тони Блэр, Фелипе Гонсалес және Жан-Клод Юнкердің есімдерін атап, үміткерлерге қатысты қоғамдық пікірлерді қозғады және Блэрді, әсіресе, бұл лауазымға ұзақ уақыт бойы басты үміткер ретінде бағалады. Алайда, ол Еуроаймаққа және Шенген аймағына кірмейтін үлкен мемлекеттен шыққандығы үшін, сондай-ақ Еуропаны бөліп тастаған Ирак соғысына қатысқан көшбасшы болғандықтан, кең ауқымды қарсылыққа тап болды. Юнкер сияқты басқа да көшбасшыларға қатысты да шағын қарсылықтар олардың үміткерлігінен бас тартуға әкелді.

Тұрақты қызметте тұңғыш президент

2009 жылдың 19 қарашасында сол кездегі Бельгияның премьер-министрі Херман Ван Ромпей Еуропалық Кеңестің тұрақты президенті болып тағайындалды. Тағайындау туралы ресми шешім Лиссабон шарты 2009 жылдың 1 желтоқсанында күшіне енгеннен кейін қабылданды. Ұлыбританияның премьер-министрі Гордон Браун 2009 жылдың 19 қарашасында Брюссельде өткен саммитте 27 ЕО басшысының бірауыздан қолдау көрсеткенін айтты. Браун Ван Ромпейді "келісімге келуге бейім адам" деп бағалап, ол "бірнеше айлық беймәлімдіктен кейін еліне саяси тұрақтылық әкелді" деді. Тағайындалғаннан кейін өткен баспасөз конференциясында Ван Ромпей: "Кез келген ел келіссөздерден жеңіспен шығуы керек. Жеңілген тараппен аяқталатын келіссөз жақсы келіссөз бола алмайды. Мен баршаның мүддесі мен сезімталдығын ескеремін. Біздің бірлігіміз күшіміз болғанымен, әртүрлілігіміз біздің байлығымыз" деді, ЕО мүше мемлекеттерінің ерекшелігін атап көрсетті. Ван Ромпейдің алғашқы кеңес отырысы, әдеттегідей Юст Липсиус ғимаратындағы ресми жиын емес, Леопольд паркіндегі Солвей кітапханасында бейресми түрде өтті. Отырыс Еуропаның ұзақ мерзімді құрылымдық экономикалық проблемаларын талқылау үшін шақырылған болатын, бірақ Грекияның экономикалық дағдарысы оған басымдық берді.

2009 жылға дейінгі

Жиналған Еуропалық Кеңестің төрағалық етушісінің рөлін қазіргі уақытта Еуропалық Одақ Кеңесінің төрағалығын жүргізіп отырған мүше мемлекеттің басшысы немесе үкімет басшысы атқарды. Бұл төрағалық әр алты ай сайын алмасып отыратын, яғни жылына екі рет Еуропалық Кеңестің жаңа төрағалық етушісі тағайындалатын еді. Төрағалық етушісінің рөлі – басқа еуропалық мемлекеттер мен үкімет басшыларының арасындағы біріншілік рөл ғана болды. Дегенмен, төрағалық етуші Еуропалық Кеңесті сыртқы қатынастарда өкілдік етті және оның отырыстарынан кейін, сондай-ақ төрағалықтың басында және соңында Еуропалық Парламентке есеп берді.

2009 жылдан кейін

Президенттің рөлі көбінесе саяси сипатта, ол Еуропалық Кеңестің жұмысын дайындаумен, оның отырыстарын ұйымдастыру және төрағалық етумен, мүшелері арасында консенсусқа қол жеткізумен, сондай-ақ әрбір отырыстан кейін Еуропалық Парламентке есеп берумен айналысады; Президент сонымен қатар "өз деңгейінде және осы мәнде, Сыртқы істер және қауіпсіздік жөніндегі жоғары өкілдің өкілеттіктерін ескере отырып, ортақ сыртқы және қауіпсіздік саясатына қатысты мәселелер бойынша Одақтың сыртқы өкілдігін қамтамасыз етеді". Еуропалық Кеңестің президенті, Комиссияның төрағасы және Жоғары өкілдің міндеттері арасында, әсіресе сыртқы саясат саласында, белгілі бір үйлесімділік бар, бұл Еуропалық Кеңестің президентінің қаншалықты ықпалға ие болатыны туралы күмәндік тудырады. Сондай-ақ, президенттің өз міндеттерін тиімді орындау үшін жеткілікті штат пен ресурстарға ие болатынына қатысты алаңдаушылықтар бар, және министрлігі болмағандықтан президент ЕО басшыларының "құралына" айналуы мүмкін. Лиссабон шарты бойынша ЕО-ның жетекші лауазымдарын қайта ұйымдастыру кезінде әр лауазымның белеңді еместігіне сын айтылды. Украинаның ЕО-дағы елшісі Андрей Веселовский бұл жүйені жоғары бағалап, оны өз түсінігінде былай түсіндірді: Еуропалық Комиссияның президенті ЕО-ның "үкіметі" атынан сөйлейді, ал Еуропалық Кеңестің жаңа президенті – "стратег". Жоғары өкіл "екіжақты қатынастарға" маманданса, кеңейту және Еуропалық көршілік саясаты жөніндегі Еуропалық комиссар Украинамен еркін сауда келісімі сияқты техникалық мәселелермен айналысады. Ал Еуропалық Парламенттің президенті ЕО-ның құндылықтарын жариялайды. Еуропалық Кеңестің президенті сонымен қатар қаржылық саясатқа да ықпалын кеңейтті, бұл Кеңестің кезекті төрағалығына қалдырылған ең маңызды сала, ал кезекті төрағалық бұрынғы жоспарланғаннан гөрі билігін жоғалтты. Лиссабон шартымен енгізілген көптеген өзгерістерді қазіргі қатысушылар іс жүзінде жүзеге асыруы қажет. Испания президенттігі 2010 жылдың бірінші жартысында Еуропалық Кеңестің президенті лауазымына қарсы тұруға тырысты, ал жылдың екінші жартысында әлсіз уақытша үкіметпен ерекшеленген Бельгия президенттігі Герман ван Ромпейге, өзі бельгиялық саясаткерге қарсы шықпады. Бельгия президенттігі Еуропалық Кеңестің президенті мен Жоғары өкілге қатысты "екінші қатарда қалуды" жариялады, осылайша кеңес пен сыртқы саясаттағы қоғамдық сипатқа үміт пен алаңдаушылықты күшейтті.

Лауазымдық артықшылықтар

Тұрақты төрағалықтың жалақысы және артықшылықтары туралы ресми келіссөздер 2008 жылдың сәуірінде 2009 жылғы Еуроодақ бюджеті жобасының аясында басталды. Нәтижесінде, президент Комиссия президентімен бірдей жағдайға ие болуы керек болды, оның негізгі жалақысы мемлекеттік қызметтегі ең жоғары дәрежелі қызметкердің жалақысының 138% құрайды: бұл айына 24 874,62 евроны құрайды (отбасылық және басқа да жәрдемақыларсыз). Президентке жеке шофері бар көлік және шамамен 20 арнайы қызметкер беріледі. Ол сонымен қатар, "тыныш символикалық" деп есептелген ресми тұрғын үйдің орнына, тұрғын үй жәрдемақысына ие. Жеке ұшақ туралы идея да символикалық болғандықтан қабылданбады, сондай-ақ бір дипломат атап өткендей, Еуропалық Кеңес пен Комиссия президенттері арасындағы артықшылықтардың өзгешелігі екеуінің арасындағы бәсекелестікті күшейтеді. Еуропалық Кеңес президентіне Комиссия президентінен артық артықшылықтар берілу мүмкіндігі Парламентті 2009 жылғы бюджетті қабылдамаумен қорқытуға итерді. Парламент мұны үлкен жалақы мен қосымшаларды парламент есебінен үкіметаралық қатынастарды күшейтіп, лауазымның беделін арттырудың символдық белгісі деп қарады. 2008 жылы бір депутат Кеңестегілердің штатты 60 адамға дейін ұлғайтуды ұсынғанда, Конституциялық мәселелер комитеті Парламент пен Кеңес бір-бірінің бюджеттеріне араласпау жөніндегі әдеттегі келісімнен бас тартуы керек деп мәлімдеді.

Президенттің кеңсесі

Еуропалық кеңес Лиссабон шарты бойынша ЕО-ның дербес институты болғанымен, оның жеке әкімшілігі жоқ. Еуропалық кеңес пен оның төрағасына әкімшілік қолдау Еуропалық Одақ Кеңесінің Бас хатшылығы тарапынан беріледі. Дегенмен, президенттің жеке кабинеті (кабинеті) бар. Ван Ромпей өзінің алғашқы штаб басшысы (кебінет басшысы) ретінде бұрынғы Бельгияның АҚШ, БҰҰ, ЕО және НАТО елшісі, сондай-ақ бірнеше Бельгия сыртқы істер министрлерінің штаб басшысы болған барон Франс ван Даелені таңдады. 2012 жылдың күзінде оның орнына Бельгияның бұрынғы ЕО-дағы тұрақты өкілі және Бельгия премьер-министрі Верхофштадттың бұрынғы өкілі Дидье Сеуус келді. Оның командасында сонымен қатар Ұлыбританияның бұрынғы Лейбористік партиясынан сайланған Еуропалық парламент депутаты Ричард Корбет және Ван Ромпейдің көп жылдық баспасөз хатшысы Дирк Де Бэкер де болды.

Демократиялық мандат

Еуропарламент депутаттарына немесе ұлттық парламентарийлерге есеп берудің болмауы, ұлттық лидерлердің маңызды мәселелерде президенттің позициясын нақты қолдайтынына күмән келтіреді. Президентке тікелей сайлау арқылы мандат беру, Еуропалық Кеңестегі оның беделін арттырып, күшті басшылыққа жол ашады, сонымен қатар ЕО-дағы демократиялық заңдылық мәселесін де шешеді. Дегенмен, мұндай қадам Парламенттің демократиялық мандатына немесе Комиссияның болашақ мандатына қарама-қайшы келуі мүмкін (төмендегі бөлімді қараңыз). Еуропалық Кеңестің президентіне мандат беру, Одақтың басқару жүйесін парламенттік емес, президенттік жүйеге қарай дамытуды білдіреді.