Кіріспе
Классикалық музыканы орындау тәсілі Тарихи негіздемелі орындау (сондай-ақ кезеңдік орындау, нақты орындау немесе HIP деп те аталады) – классикалық музыканы орындау тәсілі, мақсаты – шығарманың бастапқыда туған музыкалық дәуірдің тәсіліне, манері мен стиліне адал болу. Ол екі негізгі аспектіге негізделген: орындау практикасы деп аталатын орындаудың стильдік және техникалық ерекшеліктерін қолдану; және бастапқы композиция кезінде қолданылған тарихи аспаптардың көшірмелері болуы мүмкін, олардың тембрі мен темпераменті қазіргі заманғы аспаптардан әдетте өзгеше болады. Тыңдаушылар күтулерінің өзгеруіне қатысты тағы бір зерттеу саласы осыдан кешікпей зерттеле бастады. 19 ғасырдың соңына дейін музыканың дыбыс жазбалары болмағандықтан, тарихи негіздемелі орындау көбінесе музыкалық мәтіндерді талдау арқылы құрылады. Тарихи трактаттар, оқулықтар, концерттік сын-ескертпелер, сондай-ақ қосымша тарихи деректер тарихи дәуірдің орындау практикасын түсіну үшін пайдаланылады. 1890 жылдардан бастап сақталған жазбалар (цилиндрлер, дискілер және фортепиано орамаларын қайта жаңғырту) 19 ғасыр романтизмін зерттеушілерге осы стильді ерекше егжей-тегжейлі түсінуге мүмкіндік берді, бірақ маңызды сұрақтар әлі де қалды. Барлық дәуірлерде HIP орындаушылары әдетте бастапқы көздерді (қолжазба немесе факсимиле) немесе музыкалық ноталардың ғылыми немесе бастапқы басылымдарын негізгі үлгі ретінде пайдаланады, сонымен қатар ырғақты өзгерістер мен түрлі әшекейлер сияқты заманауи стильдік тәжірибелерді қолданады. Тарихи негіздемелі орындау негізінен 20 ғасырдың ортасы мен соңында бірқатар батыс елдерінде дамыды, бұл ертеректегі орындау дәстүрлерімен үзіліске жауап ретінде туған модернистік құбылыс. Бастапқыда орта ғасырлық, Ренессанс және барокко музыкасын орындаумен айналысқан HIP қазір классикалық және романтикалық дәуірлердің музыкасын да қамтиды. HIP 20 және 21 ғасырлардағы ерте музыканы жаңғырту қозғалысының маңызды бөлігі болды және театр сахнасына әсер ете бастады, мысалы, барокко операсын қоюда актерлік өнер мен декорацияға тарихи негіздемелі тәсілдер қолданылады. Кейбір сыншылар HIP қозғалысының әдістемесіне қарсы шығып, оның практика мен эстетиканы таңдауы 20 ғасырдың өнімі екенін және ертеректегі орындаулар қалай естілгенін білу мүмкін емес екенін айтады. Әрине, стиль мен репертуар неғұрлым ескі болса, мәдениеттер арасындағы қашықтық соғұрлым үлкен болады және деректерді дұрыс түсінбеу мүмкіндігі артады. Осы себепті «тарихи негіздемелі» термині «нақты» терминінен артықшылықты иеленеді, өйткені ол академиялық түсініктің шектеулілігін мойындайды, тарихи орындау стилін қайта құруда абсолютті дәлдікті білдірмейді және тіпті моральдық үн қатпайды. Музей коллекцияларындағы ежелгі аспаптардың болуы музыковедтерге аспаптардың әртүрлі дизайны, құбылуы және тембрінің бұрынғы орындау практикасына қалай әсер еткенін түсінуге көмектесті. Тарихи аспаптар зерттеу құралы ғана емес, сонымен қатар тарихи негіздемелі орындау тәжірибесінде де белсенді рөл атқарады. Тарихи дыбысты қайта жаңғыртуға ұмтылған қазіргі заманғы музыканттар көбінесе осы кезеңге тән аспаптардың (немесе түпнұсқа аспаптардың) заманауи көшірмелерін пайдаланады, бұл композитордың түпнұсқасы естігендей музыкалық орындауды қамтамасыз етеді деп есептейді. Мысалы, Иоганн Себастьян Бахтың музыкасын орындайтын қазіргі заманғы музыкалық ансамбль 17 ғасыр барокко оркестрінің дыбысын жасау үшін қазіргі заманғы аспаптардың орнына барокко скрипкаларын таңдауы мүмкін. Бұл толығымен қолданылмай қалған музыкалық аспаптардың қайта жаңғыруына және қазіргі тәжірибеде қолданылатын аспаптардың рөлі мен құрылымын қайта қарауға әкелді. Тарихи негіздемелі орындауды қолдануымен танымал оркестрлер мен ансамбльдерге Тавернер Консорты және орындаушылар (директоры Эндрю Паррот), Ежелгі музыка академиясы (Кристофер Хогвуд), Концентус Музыкус Вена (Николаус Харнонкорт), Ағылшын концерті (Тревор Пиннок), Ганновер тобы (Рой Гудман), Ағылшын барокколық солистері (Сэр Джон Элиот Гарднер), Музика Антика Кёльн (Рейнхард Гобель), Амстердам барокколық оркестрі мен хоры (Тон Купман), Лес Флорисант (Уильям Кристи), Ла Петит Банде (Сигис Куйкен), Ла Шапель Рояль (Филипп Херевеге), Бранденбург оркестрі (Пол Дайер) және Фрайбург барокколық оркестрі (Готфрид фон дер Гольц) жатады. Тарихи негіздемелі орындаудың көлемі романтикалық дәуірдің шығармаларын қамтуға кеңейген сайын, 19 ғасырдың аспаптарының ерекше дыбысы HIP қозғалысында одан да көбірек танылды және Гарднердің Orchestre Révolutionnaire et Romantique сияқты кезеңдік аспаптар оркестрлері пайда болды.
Historically informed performance (also referred to as period performance, authentic performance, or HIP) is an approach to the performance of classical music, which aims to be faithful to the approach, manner and style of the musical era in which a work was originally conceived. It is based on two key aspects: the application of the stylistic and technical aspects of performance, known as performance practice; and the use of period instruments which may be reproductions of historical instruments that were in use at the time of the original composition, and which usually have different timbre and temperament from their modern equivalents. A further area of study, that of changing listener expectations, is increasingly under investigation. Given no sound recordings exist of music before the late 19th century, historically informed performance is largely derived from musicological analysis of texts. Historical treatises, pedagogic tutor books, and concert critiques, as well as additional historical evidence, are all used to gain insight into the performance practice of a historic era. Extant recordings (cylinders, discs, and reproducing piano rolls) from the 1890s onwards have enabled scholars of 19th century Romanticism to gain a uniquely detailed understanding of this style, although not without significant remaining questions. In all eras, HIP performers will normally use original sources (manuscript or facsimile), or scholarly or urtext editions of a musical score as a basic template, while additionally applying a range of contemporaneous stylistic practices, including rhythmic alterations and ornamentation of many kinds. Historically informed performance was principally developed in a number of Western countries in the mid to late 20th century, ironically a modernist response to the modernist break with earlier performance traditions. Initially concerned with the performance of Medieval, Renaissance, and Baroque music, HIP now encompasses music from the Classical and Romantic eras. HIP has been a crucial part of the early music revival movement of the 20th and 21st centuries, and has begun to affect the theatrical stage, for instance in the production of Baroque opera, where historically informed approaches to acting and scenery are also used. Some critics contest the methodology of the HIP movement, contending that its selection of practices and aesthetics are a product of the 20th century and that it is ultimately impossible to know what performances of an earlier time sounded like. Obviously, the older the style and repertoire, the greater the cultural distance and the increased possibility of misunderstanding the evidence. For this reason, the term "historically informed" is now preferred to "authentic", as it acknowledges the limitations of academic understanding, rather than implying absolute accuracy in recreating historical performance style, or worse, a moralising tone. The existence of ancient instruments in museum collections has helped musicologists to understand how the different design, tuning and tone of instruments may have affected earlier performance practice. As well as a research tool, historic instruments have an active role in the practice of historically informed performance. Modern instrumentalists who aim to recreate a historic sound often use modern reproductions of period instruments (and occasionally original instruments) on the basis that this will deliver a musical performance that is thought to be historically faithful to the original work, as the original composer would have heard it. For example, a modern music ensemble staging a performance of music by Johann Sebastian Bach may play reproduction Baroque violins instead of modern instruments in an attempt to create the sound of a 17th century Baroque orchestra. This has led to the revival of musical instruments that had entirely fallen out of use, and to a reconsideration of the role and structure of instruments also used in current practice. Orchestras and ensembles who are noted for their use of period instruments in performances include the Taverner Consort and Players (directed by Andrew Parrott), the Academy of Ancient Music (Christopher Hogwood), the Concentus Musicus Wien (Nikolaus Harnoncourt), The English Concert (Trevor Pinnock), the Hanover Band (Roy Goodman), the English Baroque Soloists (Sir John Eliot Gardiner), Musica Antiqua Köln (Reinhard Goebel), Amsterdam Baroque Orchestra & Choir (Ton Koopman), Les Arts Florissants (William Christie), La Petite Bande (Sigiswald Kuijken), La Chapelle Royale (Philippe Herreweghe), the Australian Brandenburg Orchestra (Paul Dyer), and the Freiburger Barockorchester (Gottfried von der Goltz). As the scope of historically informed performance has expanded to encompass the works of the Romantic era, the specific sound of 19th century instruments has increasingly been recognised in the HIP movement, and period instruments orchestras such as Gardiner's Orchestre Révolutionnaire et Romantique have emerged.
Скрипко
Ертедегі музыканы орындауда ерекше маңызы бар клавикорд және клавесин сияқты бұрын қолданыстан шығып кеткен клавиатура аспаптары қайта жаңғыртылды. Дирижер жетекшілік ететін симфониялық оркестрдің қалыптасуынан бұрын, Ренессанс және Барокко оркестрлері көбінесе клавесиннен басқарылатын; директор continuo ойнап, басқа музыканттар өз партияларын безендіретін тұрақты, гармониялық негізді қамтамасыз ететін. Көптеген діни туындылар сол дәуірде органды, көбінесе клавесинмен бірге пайдаланған. Тарихи негіздемелерге сүйенген қойылымдарда клавиатуралық жетекшілікпен ансамбль ойнау жиі қолданылады. Франсуа Куперен, Доменико Скарлатти, Жироламо Фрескобальди және Иоганн Себастьян Бах сияқты композиторлар клавесин, клавикорд және орган үшін шығармалар жазды. Қазіргі заманғы клавесиншілердің ішінде Скотт Росс, Алан Кертис, Уильям Кристи, Кристофер Хогвуд, Роберт Хилл, Игорь Кипнис, Тон Купман, Ванда Ландовска, Густав Леонхардт, Тревор Пиннок, Скип Семпе, Андреас Стайер, Колин Тилни және Кристоф Руссельдер бар.
Фортепиано
XVIII ғасырдың екінші жартысында клавесиннің орнын бірінші пианинолар басты. Клавесин сәннен шығып, көптеген аспаптар жойылды; шындығында, Париж консерваториясы Француз революциясы мен Наполеон дәуірінде клавесиндерді отын ретінде пайдаланғаны үшін жаман танымал. Бастапқыда атаулар бір-бірімен алмастырылғанымен, қазір "фортепиано" термині ертерек, кішкентай пианино стилін білдіреді, ал 1830 жыл шамасындағы қазіргі үлгілерге жақындаған үлкен аспаптарды сипаттау үшін көбірек танымал "пианофорте" қолданылады. 20 және 21 ғасырларда фортепиано тарихи негізде орындаушылық бағыттың арқасында қайта жанданды. Қазір Гайдн, Моцарт, Бетховен және Шуберт шығармалары көбінесе фортепианода орындалады. Плейел, Эрар, Штрейхер және басқалардың 19 ғасырдың басы мен ортасындағы пианинолары Шопен, Лист және Брамс сияқты романтик композиторлардың дыбыстық кеңістігін қайта жаңғырту үшін жиі қолданылады. Көптеген клавишшілер клавесинмен қатар фортепиано мен басқа да дәуірлік аспаптарда да шеберлік танытады. Фортепианода ойнаумен танымал клавишшілердің қатарында Рональд Браутигам, Стивен Любин, Ингрид Хейблер, Роберт Левин, Малкольм Билсон және Тобиас Кох бар.
Жазушы
ХІХ ғасырда флейтаның орнына қолданылуы азайғанмен, HIP қозғалысы кезінде рекордер қайта жаңғырды. Арнольд Долмеч рекордерді концерттік аспап ретінде қайта жаңғыртуға үлкен үлес қосты, ол "рекордерлер тобын (дескант, требл, тенор және бас) төмен дыбыс қатарында және тарихи түпнұсқалар негізінде" қайта құрды. Гендель мен Телеман, екеуі де шебер рекордер ойнаушылар, осы аспапқа арналған бірнеше жекелеген шығармалар жазды. Көбінесе рекордер ойнаушылар флейтамен бастап, кейін рекордерге көшеді. Франс Брюгген, кезеңдік аспаптар қозғалысының белгілі дирижері болған, Микала Петри, Эшли Соломон және Джованни Антонини – танымал рекордер ойнаушылардың қатарында.
Ән айту
Инструментальдық техника сияқты, әншілердің тарихи тұрғыдан хабардар орындау практикасына деген көзқарас та музыкалық зерттеулер мен академиялық пікірталастармен қалыптасты. Әсіресе, ерте музыканың қайта жандануының шарықталу кезінде вибрато техникасын қолдану туралы пікірталас болды, және тарихи тұрғыдан хабардар орындаушылықты (HIP) жақтаушылардың көптегені вибратоны жоюды, "таза" тікелей дауыспен ән айтудың артықшылығын көруді мақсат етті. Стильдегі айырмашылықты Мария Каллас сияқты опера әншісінің дыбысымен салыстырғанда балалар хорының дыбысы арқылы көрсетуге болады. Трилло сияқты кейбір тарихи вокалдық техникалар танымалдылыққа ие болды, ол ерте барокко дәуірінде әшекейлік эффект үшін қолданылған, тремолоға ұқсас бір нотаның қайталануы. Дегенмен, осы экспрессивті құралдарды академиялық тұрғыдан түсіну көбінесе субъективті, себебі 17 және 18 ғасырларда трактаттарда талқыланған көптеген вокалдық техникалар авторға байланысты әртүрлі мағыналарға ие. Тікелей дауысқа деген сұранысқа қарамастан, көптеген белгілі ерте музыка әншілері өз орындауларына көркемдік түс беру үшін нәзік, жұмсақ вибратоны қолданады. Тарихи тұрғыдан хабардар орындаушылық қозғалысына үлес қосқан әншілердің қатарында Эмма Киркби, Макс ван Эгмонд, Джулианна Бэйрд, Найджел Роджерс және Дэвид Томас бар. Ерте музыкаға, әсіресе, Ренессанс эпохасының қасиетті полифониясына және барокко операсына қызығушылықтың артуы контратенор дауысының қайта жандануына ықпал етті. HIP опералық қойылымдарында жоғары дауысты еркек әншілер әйел контральтолардан жиі артықшылыққа ие, бұл ішінара кастрато әншілерінің орнына қойылды. Альфред Деллер қазіргі заманғы контратенорлық әннің жаңғыруының негізін салушысы деп есептеледі. Қазіргі заманғы жетекші орындаушылар: Джеймс Боуман, Рассел Оберлин, Пол Эссвуд, Дерек Ли Рагин, Андреас Шолл, Майкл Ченс, Рене Джейкобс, Дэвид Дэниелс, Дэниел Тейлор, Брайан Асава, Йошиказу Мера, Якуб Йозеф Орлинский және Филипп Яруски.
Механикалық музыка
Кейбір ақпараттар, музыка бұрын қалай дыбыстағандығы туралы, замандас механикалық аспаптардан алуға болады. Мысалы, Голландияның Speelklok мұражайында 18 ғасырлық механикалық орган сақталады, оның музыкалық бағдарламасын Джозеф Хайдн жасап, қадағалаған.
Тюнинг және биіктік
Қазіргі заманға дейін әртүрлі орындарда әртүрлі дабыл жүйелері қолданылған. Барокко дәуіріндегі гобойші Брюс Хейнс сақталған үрмелі аспаптарды кеңінен зерттеді, тіпті көрші шіркеулерде ойнау үшін скрипкашылардың үштен бір бөлігіне дейін қайта дабыл қағуға тура келген жағдайды да құжаттады.
Иконографиялық дәлелдер
Музыкатанушылардың зерттеулері жиі өнер тарихшыларының жұмысымен байланысты болады; нақты бір музыкалық дәуірде өмір сүрген орындаушы музыканттардың картиналары мен суреттерін зерттеу арқылы ғалымдар сол кездегі орындаушылық тәжірибе туралы мәліметтерді анықтай алады. Көркем туынды оркестрдің немесе ансамбльдің құрамын көрсетумен қатар, заманауи ойнау техникасы туралы да мәлімет бере алады, мысалы, садақты қалай ұстауға немесе үрлемелі аспаптарды ойнаушының қалай ауыз құрылысын жасауға болатынын көрсетеді. Дегенмен, өнер тарихшысы көркем туындыны бағалауы керек болғандай, музыкатану ғалымы да суретшінің ықтимал мәдени және саяси себептерін ескере отырып, сурет немесе иллюстрациядағы музыкалық деректерді тарихи контексте бағалауы керек, сондай-ақ суретшінің еркіндігіне де мүмкіндік беруі керек. Музыканттардың тарихи суреті музыкалық аспаптарды идеализацияланған немесе тіпті қияли түрде бейнелеуі мүмкін, және бұл тарихи нақтылықтан алыс орындалуға әкелуі де мүмкін.
Мәселелер
Көркемдік және академиялық ынталар музыкалық орындауға қалай ауысуы керек деген пікірлер әртүрлі. Ральф Киркпатрик композитордың ниеттерін тарихи контексте түсіну қажеттігін баса көрсетсе де, техникалық біліксіздікті жасыру үшін тарихи экзотеризмді қолдану қаупін ескертеді: «Көп жағдайда тарихи нақтылық эстетикалық құндылықтарды сақтаудан және нағыз көркемдік жауапкершілікті қабылдаудан қашуға мүмкіндік береді. Эстетикалық құндылықтар мен көркемдік жауапкершіліктен бас тарту, тарихтың бізге ұсынған нәрсесіне қарапайымдық иллюзиясын сыйлайды, уақыт құмдарында сүйектей ақ болып қалады». Ерте музыканы зерттеуші Беверли Джерольд барокко дәуіріндегі концертке келгендердің баяндамаларын келтіре отырып, тарихи негізделген музыканттардың орындау техникасына күмән келтірді, олардың тәжірибесі қарама-қарсы болған. Сол сияқты, тарихи негізделген әншілердің орындау практикасына да сын айтылды. Ерте музыканы жаңғыртушылардың кейбіреулері «нағыз орындау» терминологиясынан алшақтады. Дирижер Джон Элиот Гардинер бұл терминнің «шатастырушы» болуы мүмкін екенін айтты және «Менің кезеңдік аспаптарға құштарлығым антиквариаттық емес, жалған және қол жеткізбейтін нақтылықты іздеу емес, симфониялық оркестрдің стандартты, монохромды сапасына жаңаша балама ретінде ғана» деді. Дэниел Лич Уилкинсон HIP практикасының көп бөлігінің ойлап табуға негізделгенін мойындайды: «Тарихи зерттеулер бізге аспаптарды және кейде оларды қалай қолдану туралы егжей-тегжейлі ақпаратты ұсына алады; бірақ мұндай дәлелдер мен дыбыстық орындау арасындағы алшақтық әлі де соншалықты үлкен, оны тек үлкен музыкалық шеберлік пен ойлап табу арқылы ғана көтеруге болады. Музыкалық ойлап табу орындаушыға автоматты түрде жүреді, сондықтан қаншалықты қажет екенін ұмыту оңай». Лич Уилкинсон ерте музыканы орындау стилінің «қазіргі талғамға да, дәл қайталауға да байланысты» екенін айтады. Жақында Эндрю Снедден HIP реконструкцияларының осы дәуірдің мәдени тұрғысынан қарастырылғанда, олар тек қалай ойнағанын ғана емес, неге ойнағанын және музыканың қандай мәдени мағынасы бар екенін қарастырғанда, берік негіздемеге ие екенін ұсынды. Роберт Филип ХХ ғасырдың басындағы оркестрлік жазбаларды зерттеу қорытындысында «қазіргі уақытта жағымды естілетін нәрсе, бәлкім, бұрынғы кезеңдерде де жағымды естілген» деген тұжырымның тарихи орындау қозғалысының көп бөлігіне негіз болған, бірақ бұрыс болжам екенін айтты. Кітаптың барлық бөлімін ырғақ, вибрато және портманентті зерттеуге арнаған Филипп, дәмділік туралы болжамның қателігі тарихи орындаушылардың жақтаушыларын өздері қабылдайтын нәрсені кездейсоқ таңдауға және қазіргі талғамға қайшы келетін орындау практикасының дәлелдерін елемеуге итермелейтінін мәлімдеді.
Қабылдау
Британдық философ Роджер Скрутон өзінің "Музыканың эстетикасы" атты кітабында былай деп жазды: "ХИП-тің әсері көбінесе өткенді жалған ғылымдармен қаптауға, музыканы музыка зерттеуінен жоғары қоюға және Бах пен оның замандастарын акустикалық уақыт тұзқысына қамауға алып келді. Көптеген "нағыз" орындаулардың тудыратын шаршау сезімін қазіргі заманғы мұражай атмосферасымен салыстыруға болады [Ерте композиторлардың туындылары] шынайылықтың шынысының артында орналасқан, өтпелі экранның арғы жағынан мұңайып қарайды". Бірқатар ғалымдар ХИП қозғалысын негізінен 20 ғасырдың туындысы деп санайды. Питер Хилл "Early Music" журналы туралы (тарихи негіздемелі орындау туралы жетекші журналдардың бірі) былай деп жазды: "Early Music-тегі барлық мақалалар әртүрлі жолдармен "нақтылық" ұстанымындағы (мүмкін, өлімге әкелетін) кемшілікті атап өтті. Өткенді өткеннің өзінде түсінуге тырысу – парадоксалды түрде – мүлдем қазіргі заманғы құбылыс". Тарихи негіздемелі орындау қозғалысының ең күмәнданушы дауыстарының бірі Ричард Тарускин болды. Оның пікірінше, тарихи негіздемелі деп есептелетін тәжірибелерді іздеу практикасы шын мәнінде 20 ғасырдың туындысы, оған модернизм әсер еткен және, ақырында, біз ешқашан музыканың бұрынғы ғасырларда қалай естілгенін немесе қалай ойналғанын біле алмаймыз. "Тарихи түрде нақты орындаулар деп санаған нәрселер, мен түсінгендей, ешқандай анықталатын тарихи үлгіні де, олар қарастырған репертуарлармен бірдей кезеңдегі тәжірибелерді де білдірмейді. Керісінше, олар академияда да, нарықта да тарихи деректерді эклектикалық, мүмкіндік іздейтін тұрғыдан қарастыру арқылы расталған, қазіргі заманғы құндылықтардың тізімін қамтиды". "Тарихи" орындаушылар, ескі аспаптарды қолданып және жоғалған ойнау техникаларын қайта жаңғырту арқылы "ақиқатқа жетуді" мақсат етеді, шын мәнінде тарихтың тауарларын таңдайды. Олар мұны XX ғасырдың соңындағы құндылықтар туралы, бұрынғы дәуірлердің құндылықтары туралы емес, көбірек айтады". Лидия Гёр өзінің "Музыкалық туындылардың қияли мұражайы: Музыка философиясы бойынша эссе" атты кітабында ХИП қозғалысының жақтастары мен сыншыларының мақсаттары мен кемшіліктерін талқылайды. Оның айтуынша, ХИП қозғалысы XIX ғасырдың екінші жартысында, бұрынғы заманғы музыкаға қазіргі заманғы техникалардың енгізілуіне қарсылық ретінде пайда болды. Осылайша орындаушылар музыканы орындаудың "нағыз" тәсілін табуға тырысты – бұл музыкамен айналысатын барлық адамдарға әсер ететін идеал. Ол 20 ғасырдың соңындағы пікірлерді екі бағытқа бөледі: орындау жағдайларына адалдық немесе музыкалық туындыға адалдық. Анық нәрсе – стильдік реконструкцияға тар музыкалық зерттеу тәсілі мәдениетте модернистік және тірі орындау ретінде шынайы емес, Питер Брук "өлімге әкелетін театр" деп атаған тәсіл.