Кіріспе

Адамның басқа адамдардың мінез-құлқын және психикалық жағдайын түсіндіру және болжау қабілеті – ақыл-ой философиясы мен танымдық ғылымда халық психологиясы немесе жалпы ақыл-ойы психологиясы деп аталады. Күнделікті өмірде кездесетін процестер мен сезімдер, мысалы, ауырсыну, ләззат, қуаныш және алаңдау, техникалық немесе ғылыми терминология емес, қарапайым тілмен сипатталады. Халық психологиясы әлеуметтік өзара әрекеттесу мен коммуникацияны түсінуге көмектеседі, байланыстың маңыздылығын және оны қалай сезіну керектігін анықтайды. Дәстүрлі түрде халық психологиясын зерттеу, ғылымның түрлі салаларында арнайы білімі жоқ адамдардың психикалық жағдайды қалай түсіндіретініне бағытталған. Бұл сала, негізінен, адамның сенімдері мен тілектерінен туындайтын қасақана жағдайларға назар аударады, олар күнделікті тілмен, «сенім», «тілек», «қорқу» және «үміт» сияқты ұғымдар арқылы сипатталады. Сенім мен тілек – халық психологиясының негізгі ұғымдары, себебі олар екеуі де біздің психикалық жағдайымызды көрсетеді. Сенім – әлемді қалай қабылдаймыз деген ой-пікірімізден, ал тілек – әлемді қалай көргіміз келетінінен туындайды. Осы екі тұрғыдан, басқа адамдардың психикалық жағдайын болжаудың дәлдігі әртүрлі болуы мүмкін. Көптеген психологтар халық психологиясын екі перспективадан қарастырады: қасақана көзқарас немесе реттеуші көзқарас. Халық психологиясының реттеуші көзқарасы, адамның мінез-құлқы қоғамдық нормаларға сәйкес болуға бағытталған деп санайды, ал қасақана көзқарас адамның мінез-құлқы жағдайға қарай өзгереді деп түсіндіреді.

Қасақаналық

Адамның мінез-құлқын қабылдағанда, түсіндіргенде немесе сынға алғанда, адамдар қасақана және қасақана емес әрекеттерді ажыратады. Әрекетті мақсатты түрде жасалған немесе жай ғана оқиғаның нәтижесі деп бағалау – әлеуметтік қарым-қатынастың маңызды факторы болып табылады. Басқа факторларға ортаның жағдайы немесе санаға дейінгі мәселелер жатады. Мысалы, хабарды алған адамның қасақана айтқан сын сөзі ренжітетін сөз ретінде қарастырылуы мүмкін. Керісінше, егер бұл сөз қасақана емес деп есептелсе, оны кешіруге және елемеуге болады. Қасақаналық туралы халықтық түсінік заң жүйесінде қасақана және қасақана емес мінез-құлқының арасын ажырату үшін қолданылады. Заңда адамға қарағанда, мінез-құлқының себептерін түсіндірудің әдеттен тыс тәсілі бар. Мінез-құлық пен әрекеттерді қарастыру арқылы, халық психологиясы бұрынғы тәжірибелерге сүйене отырып, болашақ мінез-құлқының болжамын жасауға көмектеседі. Бұл ұғымның маңыздылығы күнделікті өмірдің көптеген жайттарына қатысты: әлеуметтік және даму психологиясы саласындағы эмпирикалық зерттеулер агрессия, қарым-қатынастағы жанжалдар, жауапкершілік, айыптау немесе жазалау туралы пікірлерде қасақаналықтың делдалдық рөлін зерттейді. Халық психологиясы туралы жақында жарияланған зерттеулер адамдардың қасақана әрекеттерге қатысты теориялары төрт негізгі факторды қамтитынын көрсетті: сенімдер, тілектер, себептік тарихы және мүмкіндік тудыратын факторлар. Мұнда сенімдер мен тілектер халықтық ниет теориясының негізгі айнымалыларын білдіреді. Тілектер – адамның күштерін жұмсайтын, тіпті оны жүзеге асыру мүмкін болмаса да, нәтижелерді қамтиды. Тілектер мен ниеттердің арасындағы басты айырмашылық – тілектер тек болжамдық сипатта болуы мүмкін, ал ниеттер адамның нақты түрде іске асыруға тырысатын нәтижені көрсетеді.

Реттеуші

Халықтық психологияның реттеуші көзқарасы, халықтық психологияның қасақана ұстанымынан өзгеше. Бұл көзқарас, негізінен, біздің мінез-құлқымызға сәйкес келетін нормалар мен үлгілерге және оларды әлеуметтік жағдайларда қолдануға қатысты. Біздің ойларымыз бен мінез-құлқымыз көбінесе халықтық психология арқылы қалыптасады, бұл басқаларға бізді болжауға және түсінуге көмектесетін нормативтік қалыптарға ұқсас. Реттеуші көзқарас бойынша, әлеуметтік рөлдер, мәдени нормалар, жалпыламалар және стереотиптер – әлеуметтік және даму психологиясының эмпирикалық деректеріне негізделген, осы деректер нормативтік құрылымдарды түсіндіреді. Адамның қалай өзін ұстауына байланысты, сіздер балаларға ересектерден, ал ұлдарға қыздардан өзгеше қарайсыз, бұл адамдардың мінез-құлқы мен реакциясын болжауға мүмкіндік береді. Осы реттеуші көзқарасқа сәйкес, халықтық психология "білуге құштарлықты" қанағаттандырады, ал қанағаттанарлық жауап іздеушінің қажеттіліктерін толықтырады. Моральдық мінез-құлыққа қатысты бағалаулар, халықтық психологияны реттеуші тұрғыдан түсінуде маңызды рөл атқарады. Моральдық мінез-құлық қасиеттерінің үш санаты бөлінеді: ізгілікке жатқызу, оқиғаларға негізделген моральдық бағалау, сондай-ақ қасиеттер туралы әңгімелесу, олар әлеуметтік танымға әртүрлі тәсілдер қолданады. Мінезді бағалау халықтық психологияның бір бөлігі болғанымен, ол күнделікті өмірде қолданылатын басқа процестерді ескермейді.

Контексттік модель

Халықтық психология жаңа ұғымдар мен заттарды бағалау және түсіну үшін маңызды. Медин, Алтом және Мерфи жасаған Контексттік модельде прототиптер мен мысалдар түріндегі ақыл-ой модельдерінің арқасында адамдар қоршаған ортаны дәлірек бейнелей және түсіне алады делінеді. Модельге сәйкес, прототип пен санаттың нақты бір мысалы арасындағы жалпы ұқсастық бірнеше өлшемдер (мысалы, пішін, мөлшер, түс) бойынша бағаланады. Осы құбылыстың үлгісімен көбейту функциясы құрылды. Мұнда прототип пен -шы мысал арасындағы ұқсастықты білдіреді, өлшемдерге арналған индекс, ал прототип пен -шы мысал арасындағы -шы өлшем бойынша ұқсастықты көрсетеді.

Болжам жасау моделі

Адамның мінез-құлқын немесе психикалық жағдайын болжауға тырысқанда, адамның қандай когнитивтік ойлар болуы мүмкін екеніне қатысты тағы да бірнеше болжау модельдері бар. Льюис бойынша, бір қарапайым түсінік – адамдардың стимулдар мен мінез-құлықты әдеттегідей білдіруі. Екінші қарапайым түсінік – басқа адамның қандай психикалық жағдайда екенін жорамалдау.

Болжамдық модельдің нәтижесі

Алдын ала болжау моделіне қатысты бірнеше ескертулер түсті, себебі халық психологиясы Льюис идеяларының құрамына кірген. Льюис алдын ала болжау моделінде психикалық денсаулық туралы жиі кездесетін пікірлер ескерілді, демек, сапалы ғылыми зерттеулердің жетіспеуі болжамдалды.

Әңгімелесу үлгісі

Халықтық психология сананың категориялау процестерімен байланысты себептік білімді көрсететінін ескерсек, халықтық психология күнделікті іс-әрекеттерді түсіндіруге көмектесуде белсенді түрде қолданылады. Денис Хилтонның (1990) «Әңгімелесу моделі» осы себептік түсіндіруді ескере отырып, модельдің нақты болжамдар жасау мүмкіндігімен құрылды. Хилтон өзінің моделін «әңгімелесу» моделі деп атады, себебі ол болжаудан өзгеше, түсіндіру үшін аудитория қажет екенін айтты: адам оқиғаны немесе іс-әрекетті кімге түсіндіреді. Модельге сәйкес, себептік түсіндірулер Грайс (1975) әңгіме үлгілерінен екі нақты әңгімелесу қағидасын – әдіс қағидасын және мөлшер қағидасын – сақтайды. Грайс әңгіме мазмұнының маңызды, ақпаратты және аудиторияның білімдеріндегі жетіспеушіліктерге сай болуы керек екенін көрсетті. Мұны ескере отырып, Әңгімелесу моделі түсіндірушінің аудиториясын бағалап, олардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін түсіндірмесін өзгертетінін көрсетеді. Қорыта айтқанда, күнделікті түсіндірулерде психикалық салыстырудың және одан кейін мінез-құлықты өзгертудің туа табиғатымен қажеттілігін көрсетеді.

Сенім-еркіндік үлгісі

Психологияның сенім-тілек моделі халық психологиясының күнделікті өмірде қалай қолданылатынын көрсетеді. Осы модель бойынша, адамдар белгілі бір нәтижеге қол жеткізуді тілеп, оған қол жеткізу үшін осы іс-әрекетті жасауға болатынына сенген жағдайда ғана іс-әрекет етеді. Дегенмен, сенімдер мен тілектер тікелей әрекетке жауапты емес; ниет сенім/тілек пен әрекет арасында делдалдық қызмет атқарады. Сол сияқты, Барсалу (1985) сананың санатын "идеал" деп сипаттады, яғни тілек, сенім және ниеттің барлығы қатар болғанда, олар "ұтымды" түрде белгілі бір әрекетке алып келеді. Олар осы құбылысты "ұтымды әрекет идеалы" деп атады.

Мақсатты мақсатты іс-қимыл моделі

Әдебиетте кеңінен дәлелденгендей, әлеуметтік мінез-құлық адамдардың іс-әрекеттерге тағайындайтын себептерге зор әсер етеді. Осыдан келіп, олар өздерінің жауаптарын басқару үшін актерлердің болжамды ниеттерін пайдаланады, осы арқылы актерді жазалау немесе марапаттауға ұмтылады. Бұл тұжырым мінез-құлықтың нақты дәлелдері жоқ жағдайларға да қатысты. Мұндай жағдайларда, жеке адам үшінші тараптың іс-әрекеттерін болжау үшін тағы да болжамды ниеттерге жүгінеді екені көрсетілген. Сонымен қатар, ниетті іске асыру үшін қажетті түрлі жағдайлар алғышарттар деп аталады. Бұл қабілеттер мен дағдыларды, сондай-ақ оқиғаға әсер ететін қоршаған ортаның факторларын қамтиды. Schank & Abelson мейрамханаға бару мысалын келтіреді, онда алғышарттарға шотты төлеуге және дұрыс мекенжайға жету мүмкіндігі, сонымен қатар мейрамхананың жұмыс істеп тұруы кіреді. Адамның күнделікті ойлауы қарапайым, тікелей ережелер мен ұқсастыққа негізделген процестердің үйлесімі ретінде сипатталады. Осы қарапайым механизмдердің өзара әрекеттесуінен күрделі ойлау үлгілері пайда болады. Бұл модель түрлі деректерді түсіндіру үшін қолданылған.

Дау

Халықтық психологияның академиялық ортадағы маңызы, әдістемесі және ғылыми қоғамдастыққа тигізетін үлесі көп дау тудырып отыр. Бұл сынның басты себебі – халықтық психологияның білімсіз және ғылыммен айналыспайтын адамдардың күнделікті өмірін талқылауға арналған ескірген тәсіл деген жалпы пікір. Халықтық психологияның академиялық мақсаттар үшін пайдалылығы, әсіресе ғылыми психология саласындағы қатыстылығы талқыланып жүр. Кейбір ғалымдар қарапайым адамдардың бір-бірінің қылықтарын түсіну, болжау және түсіндіру үшін қолданатын механизм ғылыми әдістеме талаптарына сай емес деп санайды. Дегенмен, ол әрекеттерді болжауға көмектесетіндіктен тиімді болып табылады.