Кіріспе

Швейцариялық анатомист, физиолог, табиғатты зерттеуші және ақын (1708–1777)

Альбрехт фон Галлер (Альбертус де Галлер деп те аталады; 16 қазан 1708 – 12 желтоқсан 1777) – Швейцарияның анатомисі, физиологы, табиғатты зерттеуші, энциклопедияшы, библиограф және ақын. Герман Бурхаве мен Якоб Винслоудың шәкірті болған ол кейде «қазіргі физиологияның атасы» деп аталады.

Ерте өмір

Галлер Берн қаласында ежелгі швейцариялық отбасында дүниеге келді. Ұзаққа созылған сырқат денсаулығының салдарынан балалар спортымен айналысуға мүмкіндік болмағандықтан, оның епті санасы дамуға көбірек бейімделді. Төрт жасында әкесінің қызметшілеріне Киелі кітапты оқып, түсіндіріп берген дейді. Он жасқа толғанға дейін Киелі кітаптың арамей тіліндегі грамматикасын жасады, грек және еврей тілдерінің сөздіктерін дайындады, Бейль мен Мореридің ұлы еңбектерінің үлгісімен әйгілі ерлер мен әйелдердің екі мыңнан астам өмірбаянын жинады, ал тәлімгері оны тым көп қиындап кетпеуіңдер деп ескерткендігіне байланысты, латын тілінде оған сатира жазды. Он бес жасқа толмай тұрып, Овидий, Гораций және Вергилийден жасаған көптеген өлеңді аудармалардың, сондай-ақ швейцариялық конфедерациялардың пайда болу тарихына арналған төрт мың жолдан тұратын өлең, драмалар мен эпостардың авторы болды. Бірде ол өмірін қауіпке тігіп, өрттен оларды құтқарып алған, бірақ кейін (1729 ж.) өзінің қолымен өртеп жіберді.

Медицина

1721 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, Бьелдегі дәрігердің үйінде тұрғанда Галлер медицина саласына қызығушылық танытты. Әлі де денсаулығы нашар және өте ұялшақ жасөспірім болған ол, он алты жасында 1723 жылдың желтоқсанында Тюбинген университетіне түсті, онда Элиас Рудольф Камерариус кіші және Иоганн Дювернойдан дәріс алды. Өзінің үлгеріміне қанағаттанбағандықтан, 1725 жылы Тюбингенді Лейденге ауыстырды, онда Боерхаве өзінің даңқының биігіне жеткен еді, ал Альбинус анатомиядан дәріс беруді бастаған болатын. Ол 1727 жылдың мамырында осы университетті бітіріп, диссертациясында Георг Даниэль Кошвицтің (1679–1729) жақында жаңадан ашқан деп мәлімдеген сілекей безінің өзекшесінің, іс жүзінде қан тамыр екенін сәтті дәлелдеді.

"Тіл сезгіштігі" және "тауыспаушылық"

1752 жылы Геттинген университетінде Галлер өзінің диссертациясын (De partibus corporis humani sensibilibus et irritabilibus) жариялады, онда органдардағы «сезімталдық» пен «тітіркенгіштік» арасындағы айырмашылық талқыланды. Ол жүйкелердің адамның байланысты сезіну қабілетіне байланысты «сезімтал» екенін, ал бұлшық еттердің сыртқы дененің әсерінен өздігінен қысқаруға қабілетті болғандықтан «тітіркенгіш» екенін айтты, бұл қысқару адамның сезіміне қарамастан өлшенуге болатын.

"Тері импульстері" мен "бұлшықеттер жиырылуы"

1757 жылы ол жүйкелік импульстар мен бұлшық қымылы арасын ажырату мақсатында әйгілі тәжірибелер сериясын өткізді.

Басқа пәндер

Содан кейін Халлер Лондонға сапар шегіп, сэр Ханс Слоан, Уильям Чеселден, Джон Прингл, Джеймс Дуглас және басқа да ғалымдармен танысты. Оксфордта қысқа уақыт тұрғаннан кейін Парижге барып, Анри Франсуа Ле Дран мен Якоб Винслоудан дәріс алды. 1728 жылы Базельге келді, онда Йохан Бернуллидің басшылығымен жоғары математиканы зерттеді. Дәл сол кезде ботаникаға қызығушылығы оянды. 1728 жылдың шілдесі мен тамызында Савойя, Баден және Швейцарияның бірнеше кантондары арқылы саяхат жасап, кейін Швейцария флорасы туралы еңбегінің негізі болған өсімдіктер жинағын бастады. Бұл Альп таулары арқылы жасаған көптеген сапарларының алғашқысы болды және оның «Die Alpen» поэмасын жазуға әкелді. Бұл поэма 1729 жылдың наурыз айында аяқталды және 1732 жылы оның «Gedichte» жинағының бірінші басылымында жарық көрді. 490 гексаметрден тұратын бұл шығарма тауларды бағалаудың ерте көріністерінің бірі ретінде тарихи маңызға ие, бірақ негізінен Альп тауларының тұрғындарының қарапайым және бейбіт өмірін жазықтардағы тұрғындардың бұзылған және құлдыраған өмірімен салыстыруға арналған. 1729 жылы Бернге оралып, дәрігерлік практикасын бастады. Алайда, оның ең бағалы күштері тез оған еуропалық атақ әкелген ботаникалық және анатомиялық зерттеулерге жұмсалды. 1736 жылы Георг II оны жаңадан құрылған Геттинген университетінің медицина, анатомия, ботаника және хирургия кафедрасына шақырды. 1743 жылы Корольдік қоғамның мүшесі, 1747 жылы Швеция Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды және 1749 жылы дворян титулы алды. Геттингендегі профессорлық қызметінің он жеті жылында Халлер өте көп жұмыс істеді. Сабақтарымен қатар, ботаникалық бақ (қазіргі Геттинген университетінің ескі ботаникалық бағы), анатомиялық театр және мұражай, акушерлік мектеп және басқа да ұқсас мекемелерді ұйымдастырумен айналысты. Сонымен қатар, ботаника және физиология саласындағы түпнұсқа зерттеулер жүргізіп, оның нәтижелері оның есімімен байланысты көптеген еңбектерде сақталған. Ол жастық шағындағы поэзия жазу әдетінен де қол үзген жоқ, сонымен қатар ай сайынғы «Göttingische gelehrte Anzeigen» журналын шығарып, оған адам білімінің барлық саласын қамтитын он екі мыңнан астам мақала жазды. Ол сондай-ақ өз заманындағы маңызды және уақытша діни мәселелерге де белсенді түрде араласты, ал Геттингендегі реформаттық шіркеудің салынуына оның талмай еңбегі зор үлес қосты. Халлер, өзінің ұстазы Боерхаве сияқты, христиан болды және оның діни ойларын қызына жазған хаттарынан оқуға болады. Мұның бәріне қарамастан, Халлер Геттингенде өзін үйсінбейтін сезімде болды. Оның саяхаттамаған жүрегі туған Берніне қайта-қайта бұрылып, ол 1745 жылы үлкен кеңеске мүше болып сайланды. 1753 жылы ол лауазымынан кетіп, Швейцарияға оралуға шешім қабылдады.

Ботаника

Халлер ботаникалық таксономияға маңызды үлес қосты, бірақ бүгінде оның еңбектері көз тарта алмайды, себебі ол Карл Линнейдің 1753 жылы енгізген және қазіргі ботаникалық номенклатураның бастапқы нүктесі саналатын есімдердің биномдық номенклатурасын қабылдауға қарсы болды. Галлер өсімдіктердегі айырмашылықты зерттеу үшін гербарийлердің маңызды екенін түсінген алғашқы ботаниктердің бірі болды, сондықтан ол түрлі аймақтардан, орталардан және даму сатыларынан алынған материалдарды әдейілеп жинады. Галлер сонымен қатар Альп тауларынан көптеген өсімдіктерді өсірді. Оңтүстік Африкаға тән, әдемі бұталар туысы Halleria Карл Линней оның құрметіне аталған.