Кіріспе

Мормон кітабындағы бірінші кітап – Нефидің бірінші кітабы: Оның билігі мен міндеті (/n/iː/f/aɪ/), көбінесе Бірінші Нефи немесе 1 Нефи деп аталады. Бұл Мормон кітабының бірінші кітабы, соңғы күнгі қасиеттілер қозғалысындағы шіркеулердің қасиетті мәтіні және Нефи есімімен аталған төрт кітаптың бірі. Бірінші Нефи Нефи отбасының Вавилонға жер аударылуға дейін Иерусалимнен қашуы, шөлде тірі қалу үшін күресуі, кеме жасап, мормондардың Америка деп түсіндіретін "уәде етілген жерге" саяхаттауы туралы баяндайды. Кітап екі түрлі жанрдан тұрады: бірі – оқиғаларды және әңгімелерді сипаттайтын тарихи әңгіме, екіншісі – Нефи немесе Лехи отбасы мүшелерімен бөліскен көріністер, уағыздар, поэзия және діни тұжырымдамалар.

Құрылымы

Бірінші Нефи – Нефи пайғамбардың Нефи тақташалары деп мормондар атап кеткен заттар жиынтығына жазылған оқиғалардың бірінші тұлғадағы баяндамасы. Бірінші Нефи кітабының басында Нефи әкесі Лехинің жазбасын қысқартып берген (1 Нефи 1–9). Ал соңында Нефи өзінің бастан өткен оқиғаларын айтады (1 Нефи 10–22). Екінші Нефи кітабы осы баяндаманың жалғасы болып табылады.

Иерусалимнен қашу

Нефийдің әкесі Лехи, Иерусалимде Седекиях патшаның билігі тұсында, көрініс көреді және Иерусалимнің бабылдықтар тарапынан жақындағы құрылысы туралы ескертіледі. Лехи осы ескертуді Иерусалим халқымен бөлісуге тырысады, бірақ олар оның ескертуін қабылдамай, оны өлтіруге әрекеттеніседі. Лехи және оның отбасы (әйелі Сария, төрт ұлы – Ламан, Лемуил, Сам және Нефи, сондай-ақ аты-жөні белгісіз қыздары) Иерусалимді қалдырып, шөлде лагерь құрады.

Лабанды өлтіріп, Ысмайылдың отбасына оралу

Лехи ұлдарын Иерусалимге жіберіп, Лехидің туысы және Иерусалимдегі басшы Лабанның қолындағы қола тақтайшаларды әкелуге жібереді. Нефи және оның бауырлары екі рет әрекеттенгенімен сәтсіздікке ұшырайды, сосын Нефи үшінші рет өзі ғана Лабанды мас және есінен айнып жатқан күйде табады. Киелі Рухтың итермелеуімен Нефи Лабанды оның өзінің қылышымен өлтіріп, киімдерін киеді. Лабанның рөлін сомдап, Нефи оның қызметшісі Зорамға қола тақтайшаларды қала сыртына әкеліп, бауырларына тапсыруды бұйырады. Зорам Нефидің алдағанын сезіп, қашуға тырысады, бірақ Нефи оны отбасымен бірге жолға көндіреді, сосын олардың бәрі тақтайшалармен қайта оралады. Осы қола тақтайшалар Лехидің Яғұптың ұлы Жүсіптің ұрпағы екенін көрсетеді. Онда Мұсаның бес кітабы, Ишая және басқа да пайғамбарлардың жазбалары бар. Лехидің ұлдары тағы да Иерусалимге барып, Ысмағұлдың отбасын әкеледі, олардың кейбіреулері Лехи ұлдарының әйелдері болады.

Лехи мен Нефидің көрген аяндары

Лехи өмір ағашының аянына ие болады, оның ішінде 600 жыл ішінде Мәсіх жер бетіне келетіні туралы хабарлама бар. Көріністе Лехи өзен жанындағы ағашты көріп, оның жемісін жеп, қуанышқа толады. Ол әйелі Сария және екі ұлы Нефи мен Сэмді өздерімен бірге жеуге шақырады, олар келіп жейді. Екі үлкен ұлы Ламан мен Лемуил өзен жағасында қалып, жемісті жемейді. Содан кейін Лехи темір таяқты және ағашқа апаратын "тар және тік жолды" көреді. Адамдар ағашқа жетуге тырысады, бірақ "қараңғылық тұмынында" адасып қалады. Кейбіреулері таяққа тіріліп ағашқа жетеді, бірақ жемісті жегенде ұялады. Өзеннің арғы жағында "үлкен және кең ғимарат" жеміс жегендерді қысымға алып, мазақтайтын адамдарға толы, соның салдарынан жеміс жегендер жоғалып кетеді. Нефи Раббыдан осындай аян сұрайды және әкесінің аянының мағынасын түсінуге көмектесуін тілейді. Нефи әкесі көргенге ұқсас аян көреді. Оған оның символикасы түсіндіріледі. Бұдан бөлек, Нефиге өткен және болашақ оқиғалар көрсетіледі, соның ішінде Құдай Ұлының өмірі және оның Жаңа және Ескі әлемде пайда болуы. Ол сондай-ақ, Пентикосталдық түсіндіру бойынша, "еуропалықтардың Америкаға келуін, соңғы күндері христиандардың кездесетін қиындықтарын, Мормон кітабының пайда болуын және Израильдің соңғы жиналуын" көреді. Нефинің аянынан кейін Ламан мен Лемуил Лехинің аянының мағынасы туралы таласады. Нефи оларды Раббыдан түсіндіру сұрамағаны үшін айыптап, таластың мәнін түсіндіреді. Ол оларды дұға етуге және тәубе етуге шақырады.

Шөл далада саяхаттау және кеме жасау

Лехидің ұлдары Ысмағұлдың қыздарына үйленгеннен кейін, Лехи шатырының алдынан "ерекше өңдеумен жасалған шарды" (компасты) табады, оны олар Лиахона деп атайды. Лиахонаның көрсеткен бағытымен олар шөлде саяхат жасайды. Саяхаттары барысында Нефидің темір садағы аң аулау кезінде сынғады. Бұл жаңалықты естігенде, лагерьдегілер шағымданып, Лехиді қоса алғанда, өздерінің бақытсыздығы үшін "Иеге қарсы сөйлейді". Лехи тәубе етіп, Нефиге құнарлы аң аулау орындары туралы Иенің нұсқауларын береді. Исмаил саяхат кезінде қайтыс болады. Оның қыздары қайғырып, ашуланып шағымданады. Ламан мен Лемуил Лехи мен Нефині өлтіруге құлсанады, бірақ Иенің дауысы оларды жазалайды, және олар тәубе етеді. Сегіз жыл саяхаттағаннан кейін олар жағалауға жетеді, және Иенің дауысы Нефиге кеме жасауды бұйырады. Ол жұмысты бастағанда, Ламан мен Лемуил оны мүмкін емес нәрсені жасауға тырысқаны үшін мазақтайды. Нефи Ламан мен Лемуилге ізраилдіктердің Қанаанға көшіп, оны мекендеуі туралы айтады, сондай-ақ оларды Құдайдың күшін көрсету үшін құдайлық күшпен секілдіреді. Олар кемені аяқтап, теңізге шығады. Ламан мен Лемуил Нефині мазалауын жалғастыра береді. Көп күндерден кейін олар уәде етілген жерге жетіп, онда қоныс тебеді.

Нефидің тақташалар туралы түсіндірмесі

Нефи өз халқының тарихын, олардың шежіресін және Евангелияны жаздыру туралы Құдайдың пәрменін жазады. Ол ағаларымен сөйлесіп, Иса Мәсіх туралы болжамдарды және Ишая кітабының 48-49-шы тараларын келтіреді. Ол Зенос (Киелі кітапта кездеспейтін) және Киелі кітаптағы Ишая пайғамбардан алған цитаталарын түсіндіріп, барлық ежелгі пайғамбарлар құтқарушы туралы куәлік бергенін және оның арқылы ғана олар өз күнәларынан құтылуға болатынын айтады. Ол Құдайдың Израильмен жасаған өсиеттерінің соңында, оның әкесі Лехинің ұрпақтарына да қайта орналастырылатынын жазады.

Шығу

Көптеген ғалымдар Нефидің Бірінші Нефидегі саяқаты мен Киелі кітаптағы Мысырдан шығу оқиғасы арасындағы параллелизмді байқады. Нефи Ляман мен Лемуилді өз жағдайларын Мұсаның жағдайымен салыстыруға қастықпен шақырады. Ол 1 Нефи 4:2-де Лаваннан тақталарды ала алмағаннан кейінгі Мұсаның жағдайымен салыстырады. Тамақпен байланысты керемет орын алғанда, Нефи оның израильдіктерге маннамен тамақтандырылған кездейсоқ екенін жазады (1 Нефи 17:28). Олардың Құдайдың басшылығымен жүруін, израильдіктердің түнгі уақытта жарықпен басшылыққа алынған кездерімен салыстырады (1 Нефи 17:13, 30). Мормон кітабындағы Мысырдан шығу үлгісін алғаш зерттегендердің бірі – Бригам Янг университетінің салыстырмалы әдебиет профессоры Джордж С. Тейт. Ол Нефинің өз халқын жігерлендіру және біріктіру үшін Мұсаның Мысырдан шығуына ұқсас параллелизмді риторикалық тәсіл ретінде қолданғанын айтады. Нефидің Мысырдан шығу үлгісін қолдануы Мормон кітабындағы басқа Мысырдан шығу үлгілерін қалыптастырады, бұл жеке тұлғаның рухани өзгеру үлгісі де болып табылады. Бригам Янг университетінің ежелгі кітаптар профессоры С. Кент Браун Нефидің Мысырдан шығу үлгісін Құдайдың күшін және оның өзінің пайғамбарлық күшін дәлелдеу үшін қолданғанын мәлімдейді. Нефи жазғандай, Құдай Мұсаға Қызыл теңізді бөлуге күш берді, сондықтан ол Нефиге де «келе жатқан соттарды» білуге ұқсас күш сыйлады (1 Нефи 8:12). Брант Гарднер, FARMS журналында бұрын жариялаған Мезоамерика этнотарихының ИСА ғалымы, Мормон кітабына түсіндірме жасай отырып, Нефи Бірінші Нефиді, ең алдымен, Ескі өсиеттегі Мысырдан шығу үлгісіне сәйкес жазып, өз халқы үшін негізгі баяндама жасау мақсатымен жазғанын айтады. Майкл Остин өзінің «Иллинойс университеті баспасында» жарық көрген «Екі ұлттың куәлігі» атты кітабында 1 Нефи 17:33-35 тармақтарын қарастырады. Нефи заңгерлердің және Ляман мен Лемуилдің логикасын жоққа шығарады, олар Мысырдан шығу оқиғасы Құдайдың Өзі таңдаған халқын басқа халықтардан артық жақсы көретінін дәлелдейді деп санайды. Нефи Мысырдан шығу оқиғасы Құдайдың «барлық адамзатты бірдей бағалайтынын» және Оның өсиеттерін сақтағандарға рақым ететінін дәлелдейді.

Ұлы және жексұрын шіркеу

Нефи «Израильдің үйі» елшілер мен олардың ізбасарларын қудалағанын көрді. Кейін ол, періште айтқандай, «барлық шіркеулерден де қорқынышты, Құдайдың қасиеттілерін өлтіріп, азаптап, бұғаулап, темір мойынтұрықпен иектеп жүрген» «Ұлы шіркеуді» көрді. Ұлы адасу туралы ЛДС ілімі католик шіркеуінің енді дұрыс емес екенін білдіреді. Алғашқы қасиеттілер «үлкен және жиренішті шіркеу» деген сөзді католик шіркеуіне қатысты деп есептеді. Брюс Р. Макконки өзінің «Мормон ілімі» (1958) атты кітабында «үлкен және жиренішті шіркеуді» католик шіркеуі деп атады. Оның жарияланғаннан кейін сол кездегі шіркеу басшылары Макконкидің мәлімдемелеріндегі мәселені мойындап, кітапты тоқтатуға тырысты. Екінші басылым шыққанда, Макконкидің католицизм туралы пікірлері жұмсалды. ЛДС шіркеуінің ресми жарияланымдары «үлкен және жиренішті шіркеуді» католик шіркеуімен, сондай-ақ кез келген нақты дінмен, діни ағыммен немесе ұйыммен байланыстыруға қарсылық білдіреді. 1988 жылғы «Ensign» журналындағы Стивен Э. Робинсонның мақаласына сәйкес, «тарихта белгілі бір шіркеу, діни ағым немесе сенушілер тобы «үлкен және жиренішті шіркеудің» барлық талаптарына толыққанды сай келмейді. Керісінше, Бабыл рөлін әр түрлі уақытта көптеген агенттіктер, идеологиялар және шіркеулер ойнады».

Лабанды өлтіру

Көптеген ғалымдар Нефидің Киелі Рухтың Лабанды өлтіруге буырғандығы туралы хабарлауының діни-теологиялық салдарына қатысты пікір білдірді. Кейінгі күндердің қадірлісі, сыншы Евгений Англия Лабанды ежелгі дәуірлерде жиі кездесетін күнәнің құрбаны ретінде қарастырды, бірақ бұл аргументті кемшілік деп санады. БЮУ дін профессоры Чарльз Свифт Нефидің қажеттілік тудырғандықтан осылай әрекет еткенін айтады; алайда, Құдай Нефиге мыс тақташаларды алудың басқа да жолдарын табуға болатындығын мойындайды. Джеффри Р. Холланд пен Свифт Нефидің Құдайға бағыну үшін Лабанды өлтіруге мәжбүр болғанын, және осының ең маңызды екенін айтады.

Әйелдер

Бірінші Нефиде Нефидің анасы Сария ғана аты аталған. Ысмағұлдың әйелі мен қыздарының есімдері көрсетілмеген. Нефидің әпкелері туралы 2 Нефи кітабына дейін ештеңе айтылмаған. Нефи Ысмайылдың қыздарын Ысмайылдың қыздары деп немесе оның және оның бауырларының әйелдері ретінде атайды, бұл олардың басқа ер адамдармен әлеуметтік байланысы Нефи үшін маңызды екенін көрсетеді. Сол сияқты, Сария да жеке тұлға ретінде емес, әрдайым анасы немесе әйелі ретінде еске алынады. Әйелдердің қарсылық танытуының екі мысалы – Сарияның ұлдарының қайтып оралмауына алаңдауы, олардың қаза болған деседі, және Ысмайылдың қыздары әкесі қайтыс болғаннан кейін Иерусалимге оралуды қалауы – екеуінің арасындағы маңызды айырмашылықтары бар бір типтік оқиғаны құрайды. Спенсердің пікірінше, соңғы оқиға «нефит-ламандық» бөлінісінен кейін әйелдерге қатысты қарым-қатынастың қалай өзгергенін көрсетеді. Сарияның оқиғасында ол Лехимен келіседі, өйткені Құдайдың оның ұлдарын қорғағанын көреді. Ал, Леман мен Лемуил Лехи мен Нефиді өлтіру үшін Ысмайылдың ұлдарымен бірігіп, әйелдердің даусын басып, олардың наразылығын өздерінің мүдделері үшін пайдаланады.