Кіріспе
Құтқару операциялары – өмірді сақтау, қауіптен шығару және шектеулерден босату жұмыстарын қамтиды. Құтқару – бұл жағдайға жылдам жауап беру арқылы адам өмірін сақтау, қауіпті жағдайдан шығару, шектеулерден босату немесе оқиғадан кейін жарақаттарды жедел емдеу сияқты операциялардың жиынтығы. Бұл операциялар нақты жағдайға қарай қажетті құралдармен және жабдықтармен қамтамасыз етілуі мүмкін. Құтқару жұмыстары түрлі жағдайларда және ортада қажет болуы мүмкін, сондықтан көптеген жағдайлар үшін арнайы процедуралар әзірленген. Құтқару операцияларын оқиға орнындағы адамдар қолда бар құралдарды немесе материалдарды пайдаланып, шұғыл жағдайда немесе мамандардың уақтылы көмегі күмәнді болғанда, арнайы негізде жүзеге асыруы мүмкін. Алғашқы медициналық көмек көбінесе құтқарумен тығыз байланысты және құтқарудың маңызды бөлігі болуы мүмкін. Қолданылатын құралдарға іздеу-құтқару иттері, атты іздеу-құтқару жасақтары, тікұшақтар, «жақсылықтың жаулары» және қираған көліктерден адамдарды шығаруға арналған басқа да гидравликалық кесу және тарату құралдары жатады. Құтқару операцияларын құтқару жасақтары басқаратын құтқару көліктерімен де қолдау көрсетілуі мүмкін. Жоғалған және қауіпке ұшыраған адамдарды іздеу жиі құтқару операцияларымен байланысты. Дене табу да құтқару операцияларымен тығыз байланысты және әртүрлі заңдық шектеулерге жатады. Өмірді сақтау мүмкіндігі болғанда, еңбек қауіпсіздігі және денсаулық сақтау заңнамасы құтқару операциялары үшін тоқтатылуы мүмкін, бірақ дене табу үшін – тоқтатылмайды. Түрлер аралық құтқару адамдардың жануарларды құтқаруы, жануарлардың құтқару тобының құрамына кіруі және сирек жағдайларда жануарлардың өздігінен адамдарды құтқаруы кезінде жүзеге асырылуы мүмкін. Өзін-өзі құтқару – бұл жеке немесе топ ретінде төтенше жағдайдан шығу үшін жасалатын өз күшімен атқарылатын әрекеттер.
Rescue comprises responsive operations that usually involve the saving of life, removal from danger, liberation from restraint, or the urgent treatment of injuries after an incident. It may be facilitated by a range of tools and equipment necessary to deal with the specific circumstances. Rescues may be necessary in a wide range of circumstances and environments, and specialised procedures have been developed for many of these. A rescue may also be performed on an ad hoc basis by the people who are available on site, using equipment available on site or assembled from available materials, particularly when the rescue is urgent or it is unlikely that specialist assistance will be available within a reasonable time. First aid medical attention is often closely associated with rescue, and may be a necessary part of a rescue. Equipment used might include search and rescue dogs, mounted search and rescue horses, helicopters, the "jaws of life", and other hydraulic cutting and spreading tools used to extricate occupants from wrecked vehicles. Rescue operations may be supported by rescue vehicles operated by rescue squads. Searches are often associated with rescues when persons are missing and likely to be in danger. Body recovery is also closely associated with rescue operations, and may be subject to different legal constraints. Occupational safety and health legislation may be waived for rescue operations where there is a realistic probability of saving a life, but not for body recovery. Interspecies rescue can occur when people rescue animals, when animals are part of a rescue team, and less often, when animals rescue people on their own initiative. Self rescue is the process of getting out of an emergency situation by one's own efforts as an individual or a group.
Анықтама және мағынасы
Мерриам Вебстер сөздігі құтқаруды – тұтқындаудан, қауіптен немесе жамандықтан босату деп түсіндіреді, оның ішінде біреуді немесе бір нәрсені күштеп ұстаудан алып немесе шабуылдан қорғауды да қамтиды. Құтқару қауіптің дереу екенін және әдетте шараның жылдам немесе белсенді болатынын білдіреді.
Құтқаруды қажет ететін жағдайлар
Құтқару қажеттілігіне әкелетін жағдайлар бақытсыздық салдарынан, оқиғалардың болжамсыздығынан, міндеттілік тудыруы мүмкін, яғни белгілі бір тәуекелге қарамастан, адам заңды немесе әдептік талаптар бойынша оған баруға міндетті болған жағдайларда, сондай-ақ пайда, білім, ойын-сауық немесе басқа да күтілетін сыйақыны алу үшін қабылданатын ақылға қонымды тәуекелден, хабардар адамның көре алатын тәуекел туралы білмеушіліктен, айқын тәуекелді мойындамаудан немесе айқын тәуекелге қасақана барудан туындауы мүмкін.
Этика
Адамның қауіпті жағдайдан басқаларды құтқару міндеті бар деген жалпы сенім бар, егер мұндай құтқаруға байланысты тәуекел мен шығын аз болса. Бұл міндетті зиянды болдырмауға бағытталған кең ауқымды салдарлы талаптың бір бөлігі ретінде түсіндіру оңай емес, сонымен қатар, бұл өзара қорғану үшін жасалған әлеуметтік келісімшарттың бөлігі ретінде азаматтардың бір-біріне қарызы болар әділдік міндеті де емес. Керісінше, бұл құтқарушы мен қауіп төнген адамдардың тікелей кездесуіне негізделген, оның ауқымын шектейтін, өзіндік әділдік міндеті. Егер құтқару жұмысына бірнеше адам қатыса алса және жауапкершілік олардың арасында әділ бөлінгенге дейін таратылса, жағдай қиын болуы мүмкін. Осы кезде әділдік әрбір адамның өз үлесін орындауын талап етеді, бірақ қандай да бір себеппен басқа адамдардың жеткіліксіз жауабын толықтыру – гуманитарлық міндет саналады. Жалпы алғанда, егер құтқару әрекеті үлкен сандағы адамды немесе құтқарушы үшін жоғары құнды тұлғаларды құтқаруға көбірек мүмкіндік берсе, жоғары тәуекел деңгейіне жүгінуге болады.
Заң
Құтқару операцияларына қатысты заңдар жұмыс берушінің басшылығымен құтқарушылардың қауіп-қатерге ұшырау деңгейін шектеу арқылы олардың қызметін қамтамаздандыруы мүмкін (кәсіби қауіпсіздік заңнамасы). Білікті адам өз еркімен қабылдайтын қауіп-қатер деңгейі айтарлықтай жоғары болуы мүмкін. Құтқару кезінде денсаулығына зиян келтіру немесе жарақат алу жағдайында өтемақы төлеуге байланысты жауапкершілік мәселесі күрделі.
Бір атаудағы тақырыптар
Құтқару – адам психологиясында өлімнен де, рухани құлдыраудан да арашалаудың күшті тақырыбы және әдебиетте жиі кездеседі, әсіресе қиын жағдайдағы қызды құтқару – кең таралған сюжет. Психоаналитик Зигмунд Фрейд 1910 жылғы «Ерлер таңдаған объектінің ерекше түрі» атты еңбегінде «құлаған әйелдерді» іздеген ерлердің «құтқару фантазиялары» деген тұжырымды енгізді. Фрейдтің ерлер психологиясының осы қырына қатысты көзқарасы әлі де құнды болып қалуы мүмкін, бірақ осы тұжырымды түсіндіру үшін қолданған Эдип кешені қазір бұрынғысынша танымал емес. Психоанализ саласында бұл термин терапевтердің клиенттерін «құтқаруға» тырысуына байланысты қосымша мағынаға ие болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, құтқару – төленбеген қарыз үшін мүлікті алып қоюға қатысты әрекетті білдіруі мүмкін. Мысалы, қазіргі Уайтеншоу ауданының жанында тұратын шаруа адамның төленбеген ақша үшін тәркіленген шошқаны «құтқаруға» тырысқаны үшін жергілікті сотта қудаланғаны туралы мәлімет сақталған.