Кіріспе
Notre Dame de la Garde (сөзбе-сөз: Күзетші Әйел), жергілікті тұрғындар арасында la Bonne Mère (француз тілінде "Жақсы Ана") деп белгілі, Францияның Марсель қаласында орналасқан католик базиликасы және қаланың ең танымал символы. Бұл Марсельдегі ең көп талданған орын. Ол Марсельдің ең биік табиғи нүктесінде, Марсельдің Ескі портының оңтүстік жағындағы әк тастан жасалған ежелгі бекіністің негізінде салынған. Базиликаның құрылысы 1853 жылы басталды және қырық жылдан астам уақытқа созылды. Бұл бастапқыда ортағасырлық капелланы кеңейту болған, бірақ капеллан әке Бернардтың өтініші бойынша жаңа құрылымға айналдырылды. Жоспарларды архитектор Анри Жак Эсперандье жасады және дамытты. Базилика 1864 жылдың 5 маусымында, толық аяқталмаған күйінде киеленді. Базилика роман стиліндегі төменгі шіркеуден немесе криптадан және мозаикалармен безендірілген нео-византия стиліндегі жоғарғы шіркеуден тұрады. Төртбұрышты қоңырау мұнарасының үстінде алтын жапырақпен қапталған мыстан жасалған Мадонна мен Баланың монументалды мүсіні орналасқан. 2001 жылдан 2008 жылға дейінгі кең ауқымды қалпына келтіру жұмыстарына шам түтінінен зақымданған мозаикалар, ылғалданған Гонфолинаның көгілдір тастары және Францияны азат ету кезінде оқтан зақымдалған тас бұйымдар кірді. Мозаикаларды қалпына келтіру жұмысы Марсель суретшісі Мишель Патрициоға тапсырылды, оның жұмысшылары Италияның Венециядан солтүстікке қарай орналасқан Фриулиде оқытылды. Плиткалар түпнұсқаларын жасаған Венеция шеберханасымен қамтамасыз етілді.
Notre Dame de la Garde (literally: Our Lady of the Guard), known to local citizens as la Bonne Mère (French for 'the Good Mother'), is a Catholic basilica in Marseille, France, and the city's best known symbol. The site of a popular Assumption Day pilgrimage, it is the most visited site in Marseille. It was built on the foundations of an ancient fort at the highest natural point in Marseille, a limestone outcropping on the south side of the Old Port of Marseille. Construction of the basilica began in 1853 and lasted for over forty years. It was originally an enlargement of a medieval chapel but was transformed into a new structure at the request of Father Bernard, the chaplain. The plans were made and developed by the architect Henri Jacques Espérandieu. It was consecrated while still unfinished on 5 June 1864. The basilica consists of a lower church or crypt in the Romanesque style, carved from the rock, and an upper church of Neo Byzantine style decorated with mosaics. A square bell tower topped by a belfry supports a monumental statue of the Madonna and Child, made of copper gilded with gold leaf. An extensive restoration from 2001 to 2008 included work on mosaics damaged by candle smoke, green limestone from Gonfolina which had been corroded by pollution, and stonework that had been hit by bullets during the Liberation of France. The restoration of the mosaics was entrusted to Marseille artist Michel Patrizio, whose workmen were trained in Friuli, north of Venice, Italy. The tiles were supplied by the workshop in Venice which had made the originals.
Тарих
Базилика салынатын тасты шоқы – Барремиан кезеңіне жататын ургондық әк тас шыңы, биіктігі 162 метрге жетеді. Биіктігі және жағалауға жақындығының арқасында бұл төбе маңызды бекініс және бақылау пункты болған, сондай-ақ теңіз саяхаты үшін бағдаршам қызметін атқарды. 1302 жылы Анжу графы Карл II өзінің біржағы министріне Прованс аймағының Жерорта теңізі жағалауында шамдар орнатуды тапсырды. Осы шамдардың бірі Нотр-Дам де-ла-Гард төбесінде орналастырылды.
Бірінші шіркеу
1214 жылы Марсельдің діни қызметкері Пьер де Гард төбесінде Құдай анаға арналған шағын шіркеу салуға шабыттанды. Абат оған жүзім отырғызуға, бақша өсіруге және шіркеу салуға рұқсат берді. Төрт жылдан кейін аяқталған шіркеу 18 маусымдағы 1218 жылғы папа Онорий III-нің абаттың мүліктерін тізімдеген папалық бұйрығында айтылады. Маэтр Пьер 1256 жылы қайтыс болғаннан кейін, Нотр-Дам де-ла-Гарде приорлыққа айналды. Қасиетті орынның приоры сонымен қатар Сент-Виктордың төрт монастырлық приорларының бірі болды. Шіркеу салынған сәттен бастап, сақталған өсиеттер оның пайдасына сыйлықтарды көрсетіп тұрады. Алайда, қазіргі базилика 16 ғасырда Франция королі Франциск I Италия соғысы (1536-1538) кезінде император Карл V-нің 1536 жылғы Марсельді қоршауына қарсы тұру үшін салған бекіністің негізінде салынды.
Франциск I-нің сапары
1516 жылдың 3 қаңтарында Франция королі Франциск I-нің анасы Савой Луизасы және оның әйелі, Людовик XII-нің қызы Франция королевасы Клод, жас патшаны Марignan жеңісінен кейін қарсы алу үшін Францияның оңтүстігіне сапарлады. 1516 жылдың 7 қаңтарында олар қасиетті орынға барды. 1516 жылдың 22 қаңтарында Франциск оларды шіркеуге де ертіп барды. Патша сапары барысында Марсельдің нашар қорғалғанын байқады. 1524 жылы Бурбон констеблі мен император Карл V қаланы қоршап, дерлік басып алғаннан кейін қорғанысын күшейту қажеттігі одан да анық болды. Франсуа I екі бекініс салды: біреуі If аралында, ол әйгілі Chateau d'If болды, екіншісі Ла Гард төбесінде, оның құрамында шіркеу де болды. Бұл – әскери бекініс пен жұртшылыққа ашық қасиетті орынның бірлескен кеңістігінің жалғыз белгілі мысалы. Шато-д'Иф 1531 жылы, ал Нотр-Дам де-ла-Гарде 1536 жылға дейін аяқталмады, содан кейін ол Карл V әскерлерін кері шегіндіруге көмектесті. Ол Кап-Коронадан әкелінген тас және бұрынғы қала қабырғасының сыртындағы қиратылған ғимараттардың материалдарынан салынды, олардың жау әскерлеріне паналау үшін пайдаланылуына жол бермеу үшін. Олардың арасында Тулузалық Людовик жерленген Минерлер орденінің монастыры және Курс Сент-Луи болды. Бекініс екі жағы шамамен 75 метр, ал үшінші жағы 35 метр болатын үшбұрыш пішіндес болды. Бұл қарапайым бекініс базиликаның батысындағы тіктеуде сақталған, ол 1993 жылы 1930 жылғы күзет мұнарасы алынып тасталған кезде бастапқы күйіне қайта келтірілді. Есіктің үстінде Франсуа I-нің зақымдалған гербі, Францияның қару-жарағы – үш лилия және төменде саламандра бейнеленген. Жақын жерде, оң жақта, уақыттың әсерінен тозған дөңгелек тас бар, ол бір кезде Иоанн елшінің қошқары мен туын бейнелеген.
Дін соғыстары
1585 жылы Прованс католик лигасының басшысы Хубер де Гарде де Винс Марсельді басып алуға тырысты және Марсельдің екінші консулы Франсуа Клауд Бонифаспен, Бланкерия ауданының капитанымен күш біріктіруді көздеді. 1585 жылғы 9 сәуір түнінде Дариес Ла-Гарде қаласын басып алды, ондағы артиллериясы қалаға оқ ату мүмкіндігіне ие болды. Бірақ Марсельге жасалған шабуыл сәтсіз аяқталып, Дариес пен оның серігі Бонифас өлім жазасына кесілді. 1591 жылы Савой герцогы Карл Эммануэль портының жанындағы Сент-Виктор аббаттығын басып алуға тырысты. Ол Нотр-Дам де-ла-Гардтың губернаторы, барон де Меолхон Пьер Бонға аббаттықты басып алуды тапсырды. 1591 жылғы 16 қарашада Меолхон осы тапсырманы орындады, бірақ Марсельдің бірінші консулы Франсуа де Марсель оны тез қайтарып алды. 1594 жылы ол екі дін қызметкерін, Трабук пен Каботты, шіркеуде мисса өткізу үшін жіберді. Трабук кассағының астына зәрлі киім киіп, миссадан кейін бекіністің капитанын өлтірді. Шарль де Казулькс оны иеленді және ұлы Фабионы губернатор етіп тағайындады. 1596 жылғы 17 ақпанда Шарль де Казулькс қаза болғаннан кейін, Фабионы өз әскерлерімен бекіністен қуылды.
Патшаның соңғы сапары
1622 жылы 9 қарашада Марсельде болған Людовик XIII жаңбырға қарамастан Нотр-Дам-де-ла-Гардеге аттанды. Оны бекіністің губернаторы Антуан де Бойер, Бандол иесі қабылдады. Ол 1642 жылы 29 маусымда қайтыс болған соң, негізінен романист ретінде танымал Жорж де Скудери губернатор болып тағайындалды, бірақ ол 1644 жылдың желтоқсанына дейін лауазымына кіріспеді. Ол сол жерге апалы-сіңлісі Мадлен де Скудеримен бірге барды, ол өз хаттарында аймақ туралы, сондай-ақ түрлі мерекелер мен рәсімдер туралы көптеген сипаттамалар берді. "Өткен жұма күні сіз цитадельді басынан аяғына дейін он немесе одан да көп тумен, мұнарамыздың қоңырауларымен және қамалға қайтып келе жатқан әдемі шерумен жабылғандай көре аласыз. Сол қолында жалаңаяқ сәбиді, оң қолында гүл шоғын ұстаған Нотр-Дам-де-ла-Гардтың мүсінін сегіз аяқсыз, көмекейіне оралған қайырымдылықпен көтеріп алып келеді". Жорж де Скудери бекіністі жек көріп, сол кездегі аристократиялық ауданда өмір сүруді жөн көрді. Бекіністің басқаруы Николас есімді қарапайым сержантқа сеніп тапсырылды. 1650 жылы Казе ісі кезінде Прованс губернаторы, Але графы, Фрондеде Прованс Парламентіне қарсы шығып, Марсельдегі көтерілісті басуға тырысты. Ла Гарде стратегиялық маңызды орын болғандықтан, ол Николасқа пара беріп, 1650 жылдың 1 тамызында өзінің адамы Дэвид Кейзді сол жерге орналастырды. Ол өзіне адал Тулон қаласынан келген галереялардың шабуылын қолдауға үміттенеді.
Әміршілердің түрмесі
1793 жылы сәуірде корольдің туысы Луи Филипп, Орлеан герцогы, оның екі ұлы – Монпенсье герцогы мен Божоле графы, әпкесі Луиза, Бурбон герцогинясы және Конти принці бірнеше аптаға Нотр-Дам-де-ла-Гардеде қамауға алынды. Ескі губернатордың пәтерінде жағдай қиын болғанына қарамастан, тұтқындар панораманы тамашалады. Герцогиня Луиза күн сайын миссаға қатысып, содан кейін форттың террасасына шығып, көбінесе екі сағатқа жуық ойша қалады. Сурет салуды жақсы білетін Луиза ханшайым, Нотр-Дам-де-ла-Гардтың бикешісінен көрінген Марсельдің қарындашпен салған суретін қалдырды. Кейін тұтқындар Fort Saint Jean-ға ауыстырылды.
Еске алу кешіне арналған ер адам
Қасиетті орыннан қалған соңғы заттар 1795 жылғы 10 сәуірде аукционға шығарылды. Шатыр мемлекеттік меншікке алынып, Жозеф Эскарамагнға жалға берілді. Бұрын кеме капитаны болған, қазіргі полковник Эдон алаңында тұрған Эскарамагн, Құдай анаға шын ниетпен адал болды. Кейбір приходтарда құлшылық қайта жаңғырғаннан кейін, ол 1800 жылдың қыркүйегінде соғыс министрі Лазар Карноға хат жазып, қасиетті орынды қайта ашуды сұрады. Бірақ префект Шарль Франсуа Делакруа министрмен кеңескенде қарсылық танытты. Шатыр 1807 жылғы 4 сәуірде қайта ашылды. Эскарамагн Революция кезінде қиратылған Пикпус орденінің монастырынан 18 ғасырға жататын Құдай ана мен баланың мүсінін аукционнан сатып алды. Ол мүсінді Ла-Гард шіркеуіне сыйлады. Құдай ана ұстаған скипетр гүл шоғырымен ауыстырылды, сол себепті мүсін "Гүл шоғырымен Құдай ана" деп аталды. 1837 жылы жасалған жаңа күміс мүсінге орын ашу үшін бұл мүсін Монтрие хартасына берілді, кейін 1979 жылы қасиетті орынға қайтарылды. Қазіргі уақытта "Гүл шоғырымен Құдай ана" мүсіні крипттегі алтарьда қойылған.
Қасиетті орынның қайта өркендеуі
Нотр-Дам де-ла-Гард шіркеуі ғибадатқа қайта ашылған күні Марсель соборынан процессия басталып, Ескарамагн сатып алған мүсінді киелі орынға жеткізді. 1814 жылы Фет Диу (Корпус Кристи күні) мерекесінің дәстүрлі процессиясы қайта жаңғырды. Джули Пелиццзоне осы оқиғаны күнделігінде былай деп жазады: "1814 жылғы 12 маусымда, жексенбі күні, Фет Диу күні, қала күзетшілерінің артиллериялық бөлімдері бос аяқпен тәубешілермен бірге ежелгі дәстүр бойынша Гвардияның Әйелін қалаға әкелуге аттанды. Ол көптеген зеңбірек оқтарымен қарсы алынды. Ассамба өткізіліп, содан кейін ол мұнда, тәубешілер жүзіне капюшон киіп алып келді, революциядан бері мұндай процессия өткен емес."
Шәулет кеңейтілді
Осы кезеңде қамалдың өзі дерлік пайдаланылмады, ал шапельге келушілер саны едәуір артты. Бұл арту соншалықты болды, 150 шаршы метрлік шапель 1833 жылы екінші неф қосылып кеңейтілді, осының нәтижесінде ауданы шамамен 250 шаршы метрге жетті. Марсель епископы 1834 жылы осы шапельді киеледі.
Құрметті қонақтар
Неапольден қайтып келе жатқанда кеме апатынан құтылғаннан кейін Берри герцогинясы 1816 жылдың 14 маусымында ғибадатханаға көтеріліп, ризашылық белгісі ретінде күміс мүсін қалдырды, бірақ мүсін бірнеше жылдан кейін ерітілді. Франция королі Людовик XVI-ның қызы және Ангулем герцогинясы Мари Тереза 1823 жылдың 15 мамырында Нотр-Дам-де-ла-Гардеге көтерілді, ол күшті мистраль желдің күні еді. Желге қарамастан, герцогиня терассада қалды және көріністің әсемдігіне тәнті болды. 1838 жылы Гвардияның Қамқоршы Анасы тағы бір маңызды қонақты қабылдады: Франсуа Рене де Шатобриан. 1947 жылы, әлі Кароль Войтила болашақ папа Иоанн Павел II базиликаны аралады. Папа Франциск 2023 жылдың 22 қыркүйегінде Нотр-Дам-де-ла-Гарде базиликасына сапар жасады.
Қара Мадонна мен Бала
Әр түрлі көмектердің арқасында, әсіресе Орлеан герцогинясының 1823 жылы мамыр айында Марсель қаласынан өте келе сыйлаған 3000 франк көмегімен, Француз революциясы кезінде балқытылған Құдай ананың мүсінінің орнына жаңа мүсін тапсырыс берілді. 1829 жылы Марсельдік алтын шебері Жан Батист Шануэль, шеберханасы бар қолөнерші, мүсінші Жан Пьер Корто жасаған үлгі бойынша осы мүсін жұмысын бастады. Бұл өте нәзік, соғылған алтыннан жасалған жұмыс бес жылдан кейін, яғни 1834 жылы аяқталды. 1837 жылдың 2 шілдесінде ол мүсінді киеледі және оны төбеге көтерді. Ол Монтрье хартасымен берілген Букеттің Құдай анасының орнын басты. Букеттің Құдай анасы кейін 1979 жылы криптке қайтарылды. Осылайша, екі мүсін – Букеттің Құдай анасы және күміс Құдай ана – олар қойылған базиликадан бұрын жасалған.
Әскермен келіссөздер
1850 жылдың 22 маусымында шіркеуге жауапкершілікті алған Жан Антуан Бернард әкесі, қалыптасқан ғимаратты кеңейтуге рұқсат беру үшін Соғыс министрлігіне өтініш жасады. Бұл өтініш 1850 жылдың 22 қазанында, ол отставкаға кеткен күні, Соғыс министрі Альфонс Анри д’Оутпуль тарапынан тым бұрыштап айтылғандықтан қабылданбады. Ол кеңейтуге принципті түрде келісті, бірақ толыққандырақ ұсыныс беруді сұрады. 1851 жылдың 8 сәуірінде, жаңа және үлкен шіркеу салуды, іс жүзінде қолда бар ғимараттың ауданын екі есеге арттыруды көздейтін нақтырақ өтініш ұсынылды. Бұл жоба бойынша қамал ішінде әскери құрылыстарға орын қалмайтын еді. Генерал Адольф Нильдің қолдауымен, бекініс комитеті 1852 жылдың 7 қаңтарында бұл ұсынысты жақтады. Жаңа шіркеу салуға Соғыс министрі 1852 жылдың 5 ақпанында рұқсат берді.
Жобаны ұйымдастыру
1852 жылы 1 қарашада Моссеньор Эжен де Мазенод епархия мүшелерінен қайырымдылық жинады. Әр түрлі сәулетшілерден жобалар сұралды. Шапельдің басқару кеңесі екі айдан кейін, 30 желтоқсанда Мазенодпен кездесті. Марсель соборында жұмыс істеген Леон Водоер ұсынған ұсыныс – роман-византия стиліндегі жалғыз жоба болды, ал қалғандары неоготика стилінде болды. Әр жоба бес дауысқа ие болды, бірақ викардың шешуші дауысы Водоерге бұйрық тапсыруға түсті. Оның жобаларын шын мәнінде оның бұрынғы шәкірті, жиырма үш жастағы Анри Жак Эсперандье жасады. 1853 жылы 23 маусымда Эсперандье сәулетші болып тағайындалды және жобаны дамытты. Ол протестант болғанымен, жұмысты басқаратын комитетпен туындаған қиындықтардың басты себебі оның діні болған жоқ. Комитет онымен ақылдаспай, жұмыс күшін конкурстық негізде таңдаудан бас тартып, тікелей Пьер Беренгерге (1853 жылдың 9 тамызында) тапсыруды шешті. Ол өзі неоготикалық жоспарлардың бірін ұсынған және Моссеньор Мазенодтың жақын туысы болды. Комиссия сондай-ақ мүсінші Жозеф Мариус Рамус және Дюссельдорф суретшісі Карл Мюллер сияқты суретшілерді таңдады, олардың туындылары құрылысқа сай келе ме деген мәселеге мән бермеді. Карл Мюллердің тапсырысы кейіннен қабылданбады, бұл сәулетшіге мозаиканы әрлеу ретінде пайдалануға мүмкіндік берді.
Құрылыс
Бірінші тасты Марсель епискобы Монсеньор де Мазенод 1853 жылдың 11 қыркүйегінде қалады. Құрылыс басталды, бірақ іргетастың өте қатты тасқа орналасуына байланысты қаржылық қиындықтар тез туындады. 1855 жылы үкімет лотерея ұйымдастыруға рұқсат берді, бірақ ол күтілгеннен аз кіріс әкелді. Киелі орын комиссиясы криптті кеңейту туралы шешім қабылдағанда, қаржылық тапшылық одан әрі өсті, ол тек ғибадатхананың астында ғана емес, сонымен қатар жоғары қақпаның барлық астында кеңейтілді. Епископтың жеке мүлкімен қамтамасыз етілген қарызға қарамастан, құрылыс 1859 жылдан 1861 жылға дейін, Мазенодтың қайтыс болған жылы тоқтады. Жаңа епископ келді, барлық діндер мен әлеуметтік топтардан келген азаматтардың жомарттығы құрылысты аяқтауға мүмкіндік берді, император Наполеон III және императрица Евгениядан бастап, 1860 жылдың 9 қыркүйегінде Notre Dame de la Garde-ге келгендерге дейін. Киелі орынды Рим куриясының мүшесі Виллекурт кардиналы, сондай-ақ тағы қырық үш епископтың қатысуымен 1864 жылдың 4 маусымында сенбі күні бағыштады. 1866 жылы жоғарғы шіркеудің мозаикалық едені төселді және шаршы қоңырау мұнарасы аяқталды; қоңырау сол жылдың қазан айында орнатылды. 1867 жылы төртбұрышты қоңырау мұнарасында құдай ананың монументалды мүсініне арналған цилиндрлі тұғыр немесе қоңырау шалу ғимараты салынды. Мүсінді салуға Марсель қаласы қаржы бөлді. Мүсіннің эскиздерін үш париждік суретші жасады: Эжен Луи Лексен, Аймэ Милле және Шарль Гумери. Эскиздерді архитектор Эсперандье, Марсель мэрі Теодор Бернекс, Сурет өнері мектебінің директоры Филипп Огюст Жанрон, мүсінші және мүсін өнерінің профессоры, азаматтық соттың төрағасы және киелі орынның басқарушысы Люс қарастырды. Комиссия Лексеннің ұсынысын таңдады. Мүсіннің құны мен салмағын ескере отырып, материал ретінде мыс таңдалды. Мүсінді жасау үшін сол кездегі жаңа әдіс қолданылды: балғамен соғылған мыс емес, гальванопластика, электропластиканың бір түрі немесе "отсыз қалыптау өнері" таңдалды. 1866 жылдың 19 қарашасында жарияланған ғылыми баяндамада электротиптік мыс "кемшіліксіз көшірме" жасауға және қанағаттандыратын беріктікке мүмкіндік беретіні айтылды. Евгений Виоле ле Дюк гальванопластика техникасы Марсельдегі атмосфералық ластануға ұзақ уақыт төтеп бере алмайды деп ойлады. Эсперандье мүсінді төрт бөлікке жасады, өйткені оны төбеге және қоңырау мұнарасының басына көтеру қиын болды. Ол мүсіннің ортасына темір жебе орнатты, ол Бағушы ананың басына дейін спиральді баспалдақтың өзегі болды, оны күтіп-ұстау және көрікті жерлерді тамашалау үшін пайдалануға болады. Бұл металл құрылым мүсінді көтеріп тұруға мүмкіндік берді және оны мұнараның денесіне қосып, тұтас құрастыруға мүмкіндік берді. Мүсінді жасау жұмысы шеберханаларға тапсырылды және 1869 жылдың тамыз айында аяқталды. Алғашқы бөліктер 1870 жылдың 17 мамырында жиналды, ал мүсін 1870 жылдың 24 қыркүйегінде бағышталды, бірақ пруссиялық армияның жеңілісі барлық рухты басаңдатқандықтан, бұл салтанатты түрде болған жоқ. Мүсін алтынмен қапталды, содан кейін 1897, 1936, 1963 және 1989 жылдары қайтадан алтынмен қапталды. 1871 жылдың наурыз айында Гастон Кремье Марсельдің революциялық коммунасын құрды. Джузеппе Гарибальдидің жақтастарының көмегімен көтерілісшілер Рона дельтасының префектурасын басып алды және префектті тұтқынға алды. 1871 жылдың 26 наурызында генерал Аубанге шегінді, бірақ 3 сәуірден бастап қаланы қайта басып алуға кірісті. Префектураға тығылған көтерілісшілер Сен-Николас бекінісінен және Нотр-Дам-де-ла-Гардеде орнатылған батареялардан оқ ала бастады. Олар 4 сәуірде капитуляциялады және Мәриямның есімін өзгерткенін және енді "Бомбалаудың Нотр-Дам" деп аталуы керектігін мәлімдеді. Эсперандье 1874 жылдың 11 қыркүйегінде қайтыс болғаннан кейін, Генри Ревуиль базиликаның ішкі бөлігін аяқтауға, әсіресе мозаикаларды орнатуға жауапкершілік алды. Негізгі крипт құрылысы және хордағы мозаикаларды орнату 1882 жылы аяқталды. Айынышты жағдай, 1884 жылдың 5 маусымындағы өрт құрбандық тақтасын және хордағы мозаиканы жойды; сонымен қатар, Мәриямның мүсіні зақымдалды. Мүсін мен мозаикалар қалпына келтіріліп, алтарь Ревуильдің суреттеріне сәйкес қайта салынды. 1886 жылдың 26 сәуірінде кардинал Шарль Лавигери жаңа криптті бағыштады. 1886 жылы хорда жаңғақтан жасалған бағаналар орнатылды; бүйірлік күмбездегі соңғы мозаикалар 1887 мен 1892 жылдар аралығында аяқталды. 1897 жылы жоғарғы шіркеудің екі қола есігі мен олардың үстіндегі мозаика орнатылды және Мәриямның мүсіні алғаш рет қайта алтынмен қапталды. Осылайша базиликаның құрылысы бірінші тас қаланғаннан кейін қырық жылдан астам уақыт өткен соң аяқталды.
Following the death of Espérandieu on September 11, 1874, Henri Révoil was charged with finishing the interior of the basilica, in particular the mosaics. The construction of the major crypt and installation of the mosaics in the choir was carried out in 1882. Unfortunately a fire on June 5, 1884, destroyed the altar and the mosaic in the choir; moreover the statue of the Virgin was damaged. The statue and the mosaics were restored and the altar was rebuilt according to the drawings of Révoil. On April 26, 1886, cardinal Charles Lavigerie consecrated the new crypt. In 1886, walnut stalls were built in the choir; the last mosaics in the side vaults were finished between 1887 and 1892. In 1897, the two bronze doors of the upper church and the mosaic above them were installed and the statue of the Virgin was regilded for the first time. Final completion of the basilica thus took place more than forty years after the first stone was laid.
Фуникулерлік
1892 жылы төбеге көтерілу қиындығын азайту үшін фуникулер салынды; ол ascenseur немесе лифт деп аталды. Базасы төменгі жағында орналасқан. Жоғарғы станция тікелей баспалдаққа шығып, базиликаның астындағы террасаға алып шықты, крипт деңгейіне жету үшін аз ғана көтерілу қажет болды. Құрылыс екі жылға созылды. Фуникулер екі кабинадан тұрды, әрқайсысы бос болғанда 13 тонна салмаққа ие, олар параллель тікұшақты рельстерде қозғалды. Қозғалыс "гидравликалық тепе-теңдік" жүйесімен қамтамасыз етілді: әр кабинада, жалпы саны елу жолаушыны қабылдай алатын екі қабаттан басқа, 12 куб метрлік су резервуары болды. Кабиналар кабельмен байланыстырылған; төмен түсетін кабинаның резервуары сумен толтырылып, көтерілетін кабинаның резервуары босатылды. Осы салмақтандыру жүйені іске қосты. Екі станция арасындағы тік қашықтық белгіленбеген. Әр сапардың соңында аппараттың табанында жиналған су 25 ат күші бар сорғымен қайта жоғары көтерілді, себебі сорғы бумен жұмыс істеді. Сапар уақыты екі минутты құрады, бірақ жоғарғы резервуарды толтыру он минуттан асты, көбінесе көп адам болған жағдайда да, кезең-кезеңмен жөнелтуге мәжбүр етті. Көтерілгеннен кейін соңғы қиындық – тік беткейдегі 100 метрлік жаяу көпірден өту болды. Густав Эйфель салған көпірдің ені тар және мистраль желдеріне өте сезімтал болды. 1892 жылдың 15 тамызында келушілер саны рекордты көрсеткішті басып өтті, бірақ автомобильдің пайда болуы фуникулердің қажеттілігін жойды. 1967 жылдың 11 қыркүйегінде сағат 18:30-да фуникулер тиімсіз деп танылып, жабылды. Ол 75 жыл ішінде 20 миллион жолаушыны тасымалдағаннан кейін бұзылды.
The water collected at the foot of the apparatus at the end of each trip was brought back to the top with a 25 horsepower pump—true horsepower, because the pump was powered by steam. Travel time was two minutes, but filling the upper tank took more than ten minutes, forcing waits between departures, in spite of often considerable crowds. The last adventure after the ascent was crossing the 100 meter footbridge up the steep slope. Built by Gustave Eiffel, the footbridge was only wide and very exposed to the mistral winds. On August 15, 1892, the number of visitors exceeded , but the advent of the automobile killed the funicular. On September 11, 1967, at 18:30, the funicular was shut down as unprofitable. It was demolished after having transported 20 million passengers over 75 years.