Кіріспе
1961–1994 жылдары Оңтүстік Африка мемлекет басшысы. 1961 жылдан 1994 жылға дейін Оңтүстік Африка Республикасының мемлекет басшысы лауазымы болды. Бұл лауазым 1961 жылдың 31 мамырында ел республика болып құрылғанда, Ұлттар Достастығынан тыс, және Елизавета II Оңтүстік Африка Королевасы болу құқығынан бас тартқанда құрылды. Осыған байланысты Оңтүстік Африканың генерал-губернаторы лауазымы жойылды. 1961 жылдан 1984 жылға дейін бұл лауазым көбінесе рәсімдік сипатта болды. 1983 жылы қабылданған және 1984 жылы күшіне енген конституциялық реформалардан кейін Мемлекет Президенті атқарушы лауазымға айналды, және оның иесі мемлекет басшысы және үкімет басшысы еді. Мемлекет Президенті Оңтүстік Африка Парламентінің екі палатасы (Оңтүстік Африка Сенаты және Оңтүстік Африка Ассамблеясы) бірлесіп, осы мақсатта сайлау коллегиясы ретінде тағайындады. 1994 жылы апартеидтің аяқталуымен және демократиялық көпшілік билікке өтуімен бұл лауазым жойылды. Одан бері мемлекет басшысы мен үкімет басшысы жай ғана Оңтүстік Африка Президенті деп аталады. 1981 жылға дейін Оңтүстік Африка Сенатының Президенті мемлекеттік президенттік лауазым бос болғанда, мемлекеттік президенттің міндетін атқаруға құқығы бар еді. Бұл 1967 жылдан 1979 жылға дейін жиі кездесті.
the position of South African head of state from 1961 to 1994
The State President of the Republic of South Africa was the head of state of South Africa from 1961 to 1994. The office was established when the country became a republic on 31 May 1961, outside the Commonwealth of Nations, and Queen Elizabeth II ceased to be Queen of South Africa. The position of Governor General of South Africa was accordingly abolished. From 1961 to 1984, the post was largely ceremonial. After constitutional reforms enacted in 1983 and taking effect in 1984, the State President became an executive post, and its holder was both head of state and head of government. The State President was appointed by both Houses of the Parliament of South Africa (Senate of South Africa and the House of Assembly of South Africa) meeting jointly in the form of an electoral college for this purpose. The office was abolished in 1994, with the end of Apartheid and the transition to democratic majority rule. Since then, the head of state and head of government is known simply as the President of South Africa. Prior to 1981, the President of the Senate of South Africa had a dormant commission to act as State President whenever the State Presidency was vacant. This was often the case from 1967 to 1979.
Салтанатты қызмет
Республикашылдық ұзақ жылдар бойы биліктегі Ұлттық партияның бағдарламасындағы маңызды қағида болды. Алайда, билікке келгеннен кейін 12 жыл өткен соң, 1960 жылы ғана осы мәселе бойынша референдум өткізе алды. Ақ нәсілді сайлаушылардың шамалы көпшілігі – 52 пайызы монархияны жоюға және Оңтүстік Африканы республика деп жариялауға қолдау көрсетті. 1961 жылдың 31 мамырында Оңтүстік Африка Республикасы жарияланды. Соңғы генерал-губернатор Чарльз Роббертс Сварт алғашқы мемлекеттік президент ретінде қызметке кірісті. "Мемлекеттік президент" атағы алғаш рет бур республикаларының басшыларына берілген, және олар сияқты, лауазым иесі республиканың елтаңбасы бар белбеу тақты. Ол Оңтүстік Африка Парламенті тарапынан жеті жылдық мерзімге сайланды және қайта сайлануға құқығы болмады. Ұлттық партия атқарушы президенттікке қарсы шешім қабылдады, оның орнына ағылшын тілді қауымдастықтың республикаға қарсылығын басып татуластыру мақсатында минималистік тәсілді қабылдады. Осы себепті мемлекеттік президент көбінесе рәсімдік міндеттерді атқарды және премьер-министр мен кабинеттің кеңестеріне сәйкес әрекет етуге міндетті болды. Шындығында, мемлекеттік президенттің лауазымы 1948 жылдан бері генерал-губернатордың лауазымы болғандай, зейнеткерлікке шыққан Ұлттық партия министрлері үшін бекергі қызмет болды. Осының салдарынан, 1961 жылдан 1984 жылға дейінгі барлық мемлекеттік президенттер ақ нәсілді, африканер, еркек және 60 жастан асқан адамдардан құралды. 1961 жылдан 1984 жылға дейінгі мемлекеттік президенттің өкілеттігі Оңтүстік Африканың генерал-губернаторының өкілеттігімен бірдей болды.
Басшы лауазымы
Конституциялық реформалардан кейін 1984 жылы Мемлекет Президенті лауазымы, АҚШ-тағыдай, атқарушы лауазымға айналды. Премьер-министр лауазымы жойылды, оның өкілеттіктері де-факто Мемлекет Президентінің өкілеттіктерімен біріктірілді. Ол 88 мүшеден тұратын сайлаушылар алқасымен – 50 ақ, 25 түсті және 13 үндістандық – үш палаталы парламент мүшелері арасынан сайланды. Сайлаушылар алқасының мүшелері үш палаталы парламенттің тиісті нәсілдік топтары – Ақ Ассамблея, Түстілер Палатасы және Үнділер Палатасы – тарапынан сайланды. Ол Парламенттің өкілеттігі бар мерзіміне, яғни іс жүзінде бес жылға, қызмет етті. Соңғы Премьер-министр П. В. Бота алғашқы атқарушы Мемлекет Президенті болып сайланды. Ол соңғы рәсімдік және атқарушы емес Мемлекет Президенті Мараи Вильюеннің орнын басты. Мемлекет Президентіне кең ауқымды атқарушы билік берілді – көп жағдайда, тіпті АҚШ Президенті сияқты салыстырмалы лауазымдардан да жоғары. Ол "ұлттық" мәселелер, мысалы, сыртқы саясат және нәсілдік қатынастар бойынша жалғыз өкілеттікке ие болды. Ол үш палата арасындағы "жалпы мәселелер" заңнамасы бойынша дауларды шешетін Президент Кеңесінің төрағасы болды. Бұл орган 60 мүшеден тұрды: 20 мүше Ассамблея Палатасы, 10 мүше Өкілдер Палатасы, бесеуі Делегаттар Палатасы және 25 тікелей Мемлекет Президенті тағайындады. Реформалар билікті бөлісу ретінде ұсынылса да, сайлаушылар алқасы мен Президент Кеңесінің құрамы ақ палатаның кез келген маңызды мәселеде жеңіліске ұшырауына мүмкіндік бермеді. Осылайша, нақты билік ақтардың қолында қалды – және іс жүзінде, Ақ Палатада көпшілікке ие болған Ұлттық партияның қолында. Бота Ұлттық партияның басшысы болғандықтан, жүйе барлық басқару билігін оның қолына шоғырландырды. Бота 1989 жылы отставкаға кетіп, 1994 жылы көпшілік билікке өтуді қадағалаған Ф. В. де Клерк оны алмастырды.
Ақ нәсілді азшылық билігінің соңы
1994 жылы қабылданған Оңтүстік Африканың тұңғыш нәсілдік емес конституциясына сәйкес, мемлекет басшысы (және үкімет басшысы) жай ғана Президент деп аталады. Дегенмен, 1961 жылы республика жарияланғалы бері, Оңтүстік Африкаға жатпайтын көптеген дереккөздер Мемлекет Президентін жай ғана "Президент" деп атаған, бұл көптеген жаңылысуларға себеп болды. Африка Ұлттық Конгресінің көшбасшысы Нельсон Мандела 1994 жылғы 10 мамырда Оңтүстік Африка Президенті болып ант берді.