Жыртқыш құс – қабылан бүркіт (Accipiter striatus) сипаттамасы

Кіріспе

Құс түрлері

Қырғи (Accipiter striatus) немесе солтүстік қырғи, көбінесе "sharpie" деп аталады, шағын қырғи. Еркектері АҚШ және Канададағы ең кішкентай қырғилар, бірақ орташа есепте алғанда кейбір Неотропикалық түрлерден, мысалы, кішкентай қырғидан ірілеу келеді. Таксономиясы толық шешілмеген, кейбір мамандар оңтүстік топтарын үш жеке түр деп санайды: ақ кеуделі қырғи (A. chionogaster), қарапайым кеуделі қырғи (A. ventralis) және қызыл жамбасты қырғи (A. erythronemius). Америка Орнитологиялық Қоғамы және басқа да тізімдер бұл төрт түрді де бір түрдің ішінде қарастырады.

Таксономия

Кейде қабыланша бүркіт төрт түрге бөлінеді, солтүстік тобы (таралуына қараңыз) ғылыми атауын да, жалпы атауын да сақтайды: қабыланша бүркіт (A. striatus).

Сипаттама

Бұл кішкентай акципитерлік сойқас, еркектерінің денесі ұзын, қанаттарының ұзындығы және салмағы тиісінше белгілі шамада. Акципитерлік сойқастарға тәндей, аналықтары айқын түрде ірілеу, орташа есеппен шамамен 30% ұзын, ал салмағы 50% артық. Аналықтың денесінің ұзындығы, қанаттарының ұзындығы және салмағы әр түрлі. Қанаттарының ұзындығы, құйрығының ұзындығы және табан сүйегінің өлшемдері берілген. Бұл өлшемдер солтүстік топқа қатысты, бірақ қалған түрлерге де шамамен сәйкес келеді. Ересектердің қанаттары қысқа және кең, ал құйрығы орташа ұзындықта, қара және сұр түсті жолақтары бар, ұшы әртүрлі жекелемелерде сәл тікбұрыштыдан сәл дөңгелекке дейін (көбінесе ақшыл ұшымен) өзгереді. Қанаттағы ремигтер (әдетте тек ұшу кезінде көрінеді) ақшыл түсті, қара жолақты. Аяқтары ұзын және өте жіңішке (сондықтан оның атауы) және сары түсті. Иілген мүсігі қара, ал тұмсығы сарғыш. Қалған қауырсыны тобына байланысты өзгереді:

Номиналды топ: Басы қара және жоғарғы жағы көк сұр (біріншісі қараңғырақ). Көбінесе, қанат пен дене арасындағы бөлікті жабатын қауырсында (скапулярларда) бірнеше кездейсоқ ақ дақтар байқалады. Төменгі жағы ақ түсті, қызғылт немесе қоңыр жолақты. Криссум (клоаканы қоршап тұрған құйрық асты) ақ түсті. Жамбастары қызғылт, бірақ көбінесе ақ жолақты. Жақтары қызғылт реңді (кейде әлсіз, бірақ әдетте Үлкен Антиль аралдарындағы түрлерінде өте айқын). Көздің ірісі қою қызғылт-қоңыр түсті, бірақ жасөспірімдерде сары түсті-сары қызғылт-қоңыр түсті болады. Жасөспірімдердің жоғарғы жағы қара қоңыр түсті, әр қауырсыны қызғылт жиекті, сондықтан қабықты сияқты көрінеді. Қоңыр басы ақшыл жолақты, ал ақшыл төменгі жағы қоңыр немесе қызғылт жолақты және көбінесе бүйірлерінде қызғылт түсті дақтар болады. А. (s.) chionogaster (ақ кеуделі сойқас): Номиналды топтың мүшелеріне ұқсас, бірақ жоғарғы жағы қараңғырақ (көбінесе қара көрінеді), жамбастары ақшыл, ал төменгі жағы мен жақтары толығымен ақ. Жасөспірімдердің жоғарғы жағы қараңғырақ, ал төменгі жағы номиналды топтағыларға қарағанда ұсақ жолақты. А. (s.) ventralis (жай кеуделі сойқас): Полиморфты. Ең көп таралған түрінің жоғарғы жағы қара сұр (көбінесе қара көрінеді), ал төменгі жағы әр түрлі, көлеңкелі немесе қызғылт немесе қоңыр түсті жолақты (көбінесе жолақты адамдар төменгі жағында толығымен қызғылт немесе қоңыр түсті болып көрінеді). Кейде іштің төменгі жағы мен бүйірлеріндегі жолақтар қараңғырақ көрінуі мүмкін. Ақ түрінің жоғарғы жағы көкшіл сұр (номиналды топқа ұқсас), бірақ төменгі жағы барлық ақ, тек жамбастары қызғылт. Сирек кездесетін қара түрі, кейде қызғылт жамбасы жоқ жалғыз түр, толығымен қараңғы (кейде ішкі жағында ақшыл жолақтар мен құйрығында әлсіз сұр жолақтар болады). Әйелдердің төменгі жағы бір түрдегі еркектерінен орташа есеппен ашық. Көздің ірісі әдетте сары түсті (кейбір кітаптардағы суреттерге қарамастан), бірақ кейде (әсіресе жасөспірімдерде) қараңғырақ ірісі бар жекелемелер кездеседі. Жасөспірімдердің жоғарғы жағы қара қоңыр немесе қараңғы түсті, әр қауырсыны әдетте жиекті, сондықтан қабықты сияқты көрінеді. Төменгі жағы ақ түсті, қоңыр жолақты, ал жамбастары ақ жолақты. Кейде төменгі жағы қызғылт түсті, қара жолақты жасөспірімдер кездеседі. А. (s.) erythronemius (қызыл жамбасты сойқас): Номиналды топқа ұқсас, бірақ жоғарғы жағы қараңғырақ, төменгі жағына дейін жолақты немесе қараңғы, жақтары әдетте айқын қызғылт жаңқамен (кейде мүлдем жоқ) және көздің ірісі сары түсті (кейбір кітаптардағы суреттерге қарамастан). Жасөспірімдер номиналды топтың жасөспірімдеріне ұқсас, бірақ төменгі жағындағы жолақтар көбінесе мойын мен орталық төменгі жағымен шектеледі, ал бүйірлері қабықты немесе жолақты (көбінесе құрсақпен).

Nominate group: Cap dark and upperparts blue grey (the former darker). Often, a few more or less random white spots can be seen on the scapulars (feathers attached to the wing that cover the meeting of wing and body). Underparts white with rufous or tawny bars. The crissum (the undertail coverts surrounding the cloaca) is white. Thighs rufous, but often barred white. The cheeks are tinged rufous (sometimes faint, but generally very distinct in taxa from the Greater Antilles). The irides are dark orange to red, but these are yellowish to pale orange in juveniles. Juveniles have dark brownish upperparts, each feather edged rufous, giving a rather scaly appearance. The brown head is streaked whitish, and the whitish underparts are extensively streaked brown or reddish and usually with reddish barring on the sides. A. (s.) chionogaster (white breasted hawk): Resembles the members of the nominate group, but upperparts darker (often appears almost black), thighs whitish buff and underparts and cheeks entirely white. Juveniles have darker upperparts and distinctly finer streaking below than juveniles of the nominate group. A. (s.) ventralis (plain breasted hawk): Polymorphic. The most common morph has dark grey upperparts (often appears almost black) and white underparts variably barred, shaded, or mottled with rufous or tawny buff (extensively marked individuals may appear almost entirely rufous or tawny buff below). Occasionally, the barring to the lower belly and flanks may appear duskier. The white morph has bluish grey upperparts (similar to the nominate group), but its underparts are all white except for its rufous thighs. The rare dark morph, the only morph which sometimes lacks rufous thighs, is entirely sooty (occasionally with slight white barring to belly and faint grey bands in tail). The underparts of the females average paler than males of the same morph. The iris is typically yellow (contra illustrations in some books), but individuals (mainly sub adults?) with a darker iris are occasionally seen. Juveniles have dark brownish or dusky upperparts with each feather typically edged rufous, giving a rather scaly appearance. The underparts are white streaked brown, and the thighs are rufous barred white. Occasionally, juveniles with underparts extensively rufous streaked blackish are seen. A. (s.) erythronemius (rufous thighed hawk): Resembles the nominate group, but upperparts darker, streaking to underparts rufous or dusky, cheeks typically with a clear rufous patch (occasionally lacking almost entirely) and iris yellow (contra illustrations in some books). Juveniles resemble juveniles of the nominate group, but streaking to underparts typically restricted to throat and central underparts, with flanks scaled or barred (often also belly).

Тарату

Бұл түр Солтүстік Америкада, Орталық Америкада, Оңтүстік Америкада және Үлкен Антиль аралдарында кең таралған. Төменде төрт топтың таралуы (таксиномияны қараңыз) шамамен солтүстіктен оңтүстікке қарай сипатталған:

Номинативті (A. s. striatus) тобы Солтүстік Америкада кең таралған, АҚШ пен Канаданың барлық орманды бөлігінде кездеседі және оның көп бөлігінде көбейеді. Аралдың солтүстік бөлігіндегі популяциялар оңтүстікке көшіп, көбеймейтін маусымын (қыс) АҚШ-тың оңтүстігінде, Мексикада және Орталық Америкада, оңтүстікке қарай Панамаға дейін өткізеді, ал кішкентай саны Үлкен Антиль аралдарында қыстайды. АҚШ-тың, Канаданың (бірнеше жағалау аймақтарында), Мексиканың (Сонорадан Оахакаға дейінгі таулы аймақтарында), Куба, Испаниола және Пуэрто-Риконың қоңыржай аймақтарында тұрақты популяциялар кездеседі. А. (s.) chionogaster (ақ кеуделі бүркіт) Мексиканың оңтүстігіндегі (Чьяпас пен Оахака) Гондурас, Гватемала және Сальвадор арқылы Никарагуаға дейінгі биік жерлерде кездеседі. Қазіргі кезде белгілі болғанша, тұрақты, бірақ кейбір жергілікті қозғалыстар болуы мүмкін. А. (s.) ventralis (жалпақ кеуделі бүркіт) солтүстік Венесуэла мен Колумбияның жағалау таулы аймақтарында, оңтүстікке қарай Анды таулары арқылы батыс Венесуэладан, Колумбия, Эквадор және Перу арқылы Боливияның орталық бөлігіне дейін кездеседі. Оңтүстік Венесуэланың Тепуиде оқшауланған популяция кездеседі (Бразилияның солтүстігіндегі Рорайманың көршілес бөліктеріне дейін созылуы мүмкін, бірақ бұл әлі расталмаған). Қазіргі кезде белгілі болғанша, тұрақты, бірақ кейбір жергілікті қозғалыстар болуы мүмкін. А. (s.) erythronemius (қызыл жамбасты бүркіт) Оңтүстік Американың шығысында, Бразилияның шығысында және оңтүстігінде, Уругвайда, Парагвайда, Аргентинаның солтүстік-шығысында және Боливияның оңтүстік-шығысында кең таралған. Белгілі болғандай, ол кейбір аймақтарда тұрақты, ал басқаларында көшпелі. Бұл қозғалыстар көбінесе жақсы түсініксіз, бірақ Аргентинаның кейбір жерлерінде тек маусымдық түрде ғана кездеседі.

Тіршілік ету ортасы

Ол кең ауқымды орман және орман түрлерінде кездеседі, қылқан жапырақты және әр түрлі кең жапырақты ағаштар (әсіресе емендер) басымдығымен сипатталатындарда. Номиналды топтың ең ірі популяциялары (таксиномияға қараңыз) қоңыржай және солтүстік тайга орманды аймақтарында кездеседі деп саналады, бірақ қыста оңтүстікке қарай жылырақ аймақтарға көшеді (таралуына қараңыз). Suttoni, madrensis (екеуі де номиналды топтан), chionogaster (ақ кеуделі бүркіт) және ventralis (қара кеуделі бүркіт) таксондары жоғарғы тропикалық және қоңыржай биіктіктерде таралған; негізінен , бірақ кейде теңіз деңгейіне жақын және дейін төмендейді. Эритронемиус таксоны (қызыл тізелі бүркіт) тропикалық және субтропикалық аймақтарда кездеседі; жазықтарда да, тауларда да.

Диета

Бұл құстар көбінесе жасырын жерден немесе тығыз өсімдіктер арасынан жылдам ұшып бара жатқанда өздерінің көптеген жемін таңғалдырып, аулайды. Олар тығыз бұталардың арасында өте жақсы бағдарлай біледі, бірақ бұл аң аулау тәсілі көбінесе соқырға қауіпті. Бұл соқырдың жеміне кішкентай құстар, әсіресе әртүрлі әнші құстар кіреді, мысалы, дарқандар, ағаш құстары, финктер, жабайы құстар, жаңғақтар, сиськи, иктеридтер және құсқұстар. Ауланған құстардың мөлшері Аннаның құсқорысынан қалың құсқа дейін жетеді, ал осы мөлшердегі кез келген құс жем бола алады. Әдетте, еркектер кішкентай құстарды, мысалы, дарқандар мен ағаш құстарын аулайды, ал аналар ірірек жемді, мысалы, американдық қызғалдақтар мен фликерлерді қуады, нәтижесінде екі жыныс арасында жем үшін бәсеке болмайды. Бұл соқырлар көбінесе үйдің арт жағындағы құстарға арналған тамақтандыру орындарын пайдаланып, көптеген жемді ұстай алады. Олар көбінесе жемдерінің қауырсындарын тірекке немесе басқа бір жерге қойып жұлып алады. Сирек жағдайларда, өткір қанатты соқырлар кеміргіштерді, кесірткелерді, бақаларды, жыландарды және ірі жәндіктерді жейді, соңғылары көбінесе соқырдың көшіп бара жатқан кезінде қанатынан ұсталған құмырсқалар болады. Жарғақтар да кейде осы соқырдың жемі ретінде тіркелген.

Көбею

Тіке қанатты бүркіттер үлкен шоқжабақты немесе тығыз жапырақты ағаштарда таяқшадан ұя салады. 3-тен 8-ге дейін жұмыртқадан тұратын ұялар тіркелген, бірақ әдетте 4-5 жұмыртқа болады. Жұмыртқаларын коллекционерлер жоғары бағалайды, себебі олар өте әдемі, түрлі-түсті және сан алуан белгілермен безендірілген. Инкубация кезеңі шамамен 30 күнге созылады. Жұмыртқадан шыққаннан кейін ұрғашысы 16-23 күн бойы балапандарын күтіп бағады, ал атасы аумақты қорғап, азық табумен айналысады. Жас бүркіттер шамамен бір айлық болғанда ұядан ұшып кетеді және тағы төрт апта бойы ата-аналарынан тамақ пен қорғаныс алады. Тіке қанатты бүркіттердің ұялайтын жерлері мен көбею мінез-құлқы көбінесе жасырын болады, себебі американдық бүркіт және Купер бүркіті сияқты ірі жыртқыштардан қорғану үшін. Көшіп жүрген кезде ересектерді кейде көптеген құс аулаушылар, ірі жыртқыштар, әсіресе сарыарқалық соқыр құс жемтіреді. chionogaster (ақ кеуделі бүркіт), ventralis (жалпақ кеуделі бүркіт) және erythronemius (қызыл жамбасты бүркіт) түрлерінің көбею мінез-құлқы салыстырмалы түрде аз зерттелген, бірақ қолда бар мәліметтерге сүйенсек, олар номинативтік топтан көп ерекшеленбейді.

Қорғау

Солтүстік Америкада бұл түрдің саны 1960 және 1970 жылдары азайды, бұл, мүмкін, ДДТ және басқа да пестицидтердің қолданылуының салдарынан болды. АҚШ және Канададағы популяция содан бері қалпына келді және қазіргі таңдағы көрсеткіштері тарихи деңгейден асып түсуі мүмкін, бұл ДДТ-ға тыйым салумен және Солтүстік Америкадағы аула құстарын азықтандырушылардың көбеюімен байланысты, олар табиғи емес, сенімді және оңай жемтік көздерді қамтамасыз етеді. Көшіп жүретін шоқбалық бүкіл елдегі "шоқбалыққа бақылау" іс-шараларында тіркелген ең көп кездесетін жыртқыш құстардың бірі болып табылады. Алайда, Пуэрто-Рикодағы Accipiter striatus venator подвиді сирек кездеседі және АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметімен жойылу қаупі төніп тұрған түрлер тізіміне енгізілген. Үлкен Антиль аралдарындағы қалған тұрақты подвидтар – Кубадағы fringilliodes және Испаньоладағы номинативтік (A. s. striatus) – сирек, жергілікті және кем дегенде соңғысының жағдайы бойынша азайып барады. ventralis (жазық кеуделі шоқбалық) және erythronemius (қызыл жамбасты шоқбалық) екеуі де жеткілікті түрде көптеп кездеседі (бірақ олардың жасырын мінез-құлқына байланысты көзден жасырынуы мүмкін) және қазіргі уақытта қауіпсіз деп есептеледі. chionogaster (ақ кеуделі шоқбалық) жағдайы оның шектеулі ареалына байланысты ықтимал түрде қиын болуы мүмкін, бірақ ол, кем дегенде жергілікті жерлерде, жеткілікті түрде көптеп кездеседі.

Тарихи материал

"Falco pennsylvanicus, Slate coloured Hawk", "Falco velox, Sharp shinned Hawk"; Александр Уилсон мен Джордж Ордтың Америка орнитологиясының 2-басылымы, 1-том (1828). А. Уилсонның 1-басылымынан түсті сурет. "Жылдам немесе көк түсті соқыр, Falco fuscus Gmel". Джон Джеймс Одубон, Орнитологиялық биография, 4-том (1838). Америка құстарының октаво басылымынан иллюстрация, 1840 жыл. "Америкалық қоңыр немесе көк түсті соқыр", Томас Натталл, Америка Құрама Штаттары мен Канаданың орнитологиясы туралы нұсқаулық; 1-том, Құрлықтағы құстар (1832).