Кіріспе

жоқ Оңтүстік Африка Республикасында теледидар 1976 жылы енгізілді. Ел кең ауқымды теледидар таратуды кеш бастағандығымен көзге түседі.

енгізуге қарсылық білдіру

Оңтүстік Африка Республикасында теледидар енгізу туралы алғашқы ұсынысты 1953 жылы The Rank Organisation жасады, бірақ оны Ұлттық партия үкіметі қабылдамады. Мемлекеттік бақылаудағы Оңтүстік Африка радио хабар тарату корпорациясы (SABC) радио хабарларын таратуда монополияға ие болғанымен, жаңа құралды африкаанс тілі мен африканер халқы үшін қауіп ретінде қарастырды, ағылшын тіліне артық басымдық берді және африкаанс тіліндегі баспасөзге бәсекелестікті күшейтті. Премьер-министр Хендрик Верворд теледидарды атом бомбалары мен уытты газдармен салыстырып, "олар заманауи нәрселер, бірақ олар қажетті деген сөз емес. Үкімет халықтың рухани және физикалық қауіпсіздігіне төнетін кез келген қауіпті бақылауы керек" деді. Сол кездегі Пошта және телеграф министрі доктор Альберт Герцог "жаман суреттердің балаларға, нашар дамыған және басқа да нәсілдерге тигізетін әсері зиянды болуы мүмкін" деп мәлімдеді. Герцог оны "үйге кіргізілетін, ата-ананың бақылауы жоқ шағын кинотеатр" деп сынады. Ол сондай-ақ "Оңтүстік Африкаға нәсілдер араласқан фильмдерді импорттауға тура келеді; ал жарнама африкалықтарды өз жағдайларына қанағаттандырмайды" деп атап көрсетті. Алайда, көптеген ақ Оңтүстік Африкалықтар, тіпті кейбір африканерлер Герцогтың "кішкентай қара жәшік" деп атаған нәрсеге деген қарсылығын бөліспеді. 1969 жылы Нил Армстронг Айға алғаш рет аяқ басқанда, Оңтүстік Африка оқиғаны тікелей эфирде көруге мүмкіндік бермеген азау елдердің бірі болды, бұл бір газеттің: "Ай туралы фильм соңғы тамшы болды. Жағдай ел үшін ұятқа айналып келеді" деп жазуына себеп болды. Халықтың талабына жауап ретінде үкімет қонуды шектеулі түрде көрсетуді ұйымдастырды, онда адамдар 15 минуттық жазбаларды көре алды. Оппозициялық Біріккен партия тіпті Африканың экономикалық жағынан нашар дамыған елдерінде теледидар енгізілгенін атап өтті. "Родезия теледидары" (RTV) деп белгілі болған оның негізгі акционерлері Оңтүстік Африка компаниялары болды, оның ішінде газеттер тобының "Аргус" компаниясы және "Давенпорт пен Мейер", соңғысы Мозамбикте орналасқан, сол кезде португалдық билікте болған LM радиосын басқарды. Родезияның теледидармен алған тәжірибесіне пікір білдіріп, Иан Смит үкіметінің Ақпарат департаментінің директоры болған Айвор Бенсон Оңтүстік Африка үкіметінің "жақсы ұйымдастырылған қысымға қарсы тұрып, теледидарды басқа елдерде кездесетін кейбір жамандықтардан ажыратудың жолын табуға дейін күтудегі даналығын көрсеткенін" айтты. Оңтүстік Африкада теледидар болмағандықтан, 1972 жылы Sonovision британдық "Антиевгендер" телесериалының радио нұсқасын SABC-нің коммерциялық желісі Springbok Radio үшін жасады. Ол тек он сегіз ай ғана көрсетілгенімен, радиосериал өте танымал болды. 1968 жылы Хертзогты премьер-министр Джон Ворстер Пошта және телеграф министрі лауазымынан шеттетуінен кейін теледидарды енгізуге қарсы үкіметтің ұстанымы жұмсара бастады. 1971 жылы ол "Телевизияға қатысты мәселелерді зерттеу комиссиясын" тағайындады, оны африканер "Бродербондтың" төрағасы және кейіннен SABC төрағасы болған Пит Мейер басқарды. Комиссия мүшелерінің көпшілігі, оның ішінде тоғызы "Бродербонд" мүшелері болды, "ұлтымыз бен еліміздің мүддесі үшін" "тиімді бақылау" жасалған жағдайда теледидар қызметін енгізуді ұсынды. Комиссия сонымен қатар Оңтүстік Африка халқының шет елден спутник арқылы теледидар хабарларын қабылдауға мүмкіндігі болатынын, осылайша үкіметтік цензураны айналып өтуге болатынын және бұл ішкі қызметті енгізу арқылы алдын алуға болатынын мәлімдеді. Сонымен қатар, Баспаларды бақылау жөніндегі кеңес елімізге келіп түскен әрбір бейнекассетті, олар кең көлемде қолжетімді болған кезде цензуралай алмайтыны айқын болды.

Теледидардың пайда болуы

1971 жылы SABC теледидар қызметін енгізуге рұқсат алды. Бастапқыда екі телеарна ұсынылды, біреуі ағылшын және африкаанс тілдерінде, ақ нәсілді көрермендерге арналған, ал екіншісі, «TV Bantu» деп аталатын, қара нәсілді көрермендерге бағытталған. Бірақ теледидар іске қосылғанда, ағылшын және африкаанс тілдерінде бір ғана арна болды, ол екі тілдің арасында кезекпен эфир берді. Жоханнесбургте сынақ хабар тарату 1975 жылдың 5 мамырында басталды, ал шілдеде Кейптаунда және Дурбанда жалғасты. Бүкіл ел бойынша қызмет көрсету 1976 жылдың 5 қаңтарында басталды. Батыс Еуропаның көп бөлігі сияқты, Оңтүстік Африка да түсті теледидар үшін PAL жүйесін пайдаланды, Сахарадан оңтүстік Африкадағы түсті эфирмен жұмыс істей бастаған екінші теледидар қызметі болды (Танзаниядағы Занзибар 1973 жылы осындай қызметті алғаш рет енгізді). (Танзания өзі 1990 жылдардың басына дейін теледидар қызметін құрмады, себебі ол да шығынға және мәдени нормаларға қауіп төнді деп саналды). Үкімет, SABC техникалық мамандарының кеңесімен, қара-ақ технологиядан қымбат көшуді болдырмау үшін түсті теледидардың болуы қажет деген тұжырымға келді. Бірақ жарнама 1978 жылдың 1 қаңтарынан бастап көрсетілді. 1982 жылдың 1 қаңтарында екі қызмет іске қосылды: TV2 зулу және кхоса тілдерінде, ал TV3 сото және цвана тілдерінде, олардың екеуі де қара қалалық көрермендерге арналған. 1985 жылы TV4 деп аталатын жаңа қызмет пайда болды, ол TV2 және TV3 арналарын пайдалана отырып, спорттық және ойын-сауық бағдарламаларын көрсетті, содан кейін хабар тарату сағат 21:00-де тоқтатылды. 1992 жылы TV2, TV3 және TV4 «CCV» (Қазіргі қоғамдық құндылықтар) деп аталатын жаңа қызметке біріктірілді. Үшінші арна TSS немесе Topsport Surplus Sport деп аталды, Topsport – SABC спорттық хабарларын таратудың тауарлық атауы, бірақ ол 1994 жылы NNTV (National Network TV) – білім беру, коммерциялық емес арнасымен ауыстырылды. Қазіргі уақытта «TV1» деп аталатын негізгі арна бұрынғыдай ағылшын және африкаанс тілдеріне тең бөлінді. Сондай-ақ, ол Оңтүстік Африканың Намибиядағы анклавы Уолвис-Бейде қолжетімді болды, ол сол кезде Оңтүстік Африканың басқаруында болды, Intelsat арқылы тікелей эфирде берілетін арнаның сигналы жергілікті аз қуатты қайталағыш арқылы қайта таратылды. 1986 жылы SABC монополиясына газет баспаларының консорциумы қолдаған «M-Net» деп аталатын абоненттік қызмет күйретілді, ол 1 қазанда іске қосылды. Бірақ «M-Net» лицензиялық шектеулерінің аясында жаңалықтар бағдарламаларын таратуға құқығы болмады, олар әлі де SABC-ге тиесілі болды, бірақ «M-Net» 1988 жылы «Carte Blanche» деп аталатын ағымдағы оқиғалар бағдарламасын көрсетуді бастады. Мемлекеттік бақылаудағы телерадиокомпания ретінде SABC апартеид режиміне жақындығы үшін айыпталды, оппозициялық саясаткерлерге ақпарат беруде шектеулер қойды.

Жергілікті бағдарламалау

Оңтүстік Африкадағы алғашқы жергілікті теледидар бағдарламалары ағылшын және африкаанс тілдерінде болды. Ағылшын тіліндегі бағдарламаларға «Динглилер» және «Ауыл тұрғындары» отбасылық драмалық сериалдары, сондай-ақ Оңтүстік Африка және британдық комедианттар қатысқан «Билтонг» және «Потрост» комедиялық сериалдары, «Кники Кнаки Кну Шоу» әртүрлі бағдарламасы кірді. Сондай-ақ, «Бангалори тайм» балалар сериалы, «Поп-шоп» музыкалық сериалы және «Спортсвью» спорттық бағдарламасы көрсетілді. Африкаанс тіліндегі бағдарламаларға кейінірек көркем фильмдерге айналған «Nommer Asseblief» және «Die Bosveldhotel» комедиялық сериалдары кірді. Балалар бағдарламаларына «Хаас Дас се Нускас» және «Ливе Хекси» сияқты қуыршақтардың қойылымдары кірді. Африкаанс тіліндегі басқа бағдарламалар «Sportfokus» спорттық бағдарламасы және «Musik en Liriek» музыкалық бағдарламасы болды. Алайда, 1980 жылдардың соңында SABC-нің ең жоғары көру көрсеткіштеріне қол жеткізген «Sgudi 'Snaysi» зулу тіліндегі комедиялық бағдарлама болды. Ол Зимбабве мен Свазилендте де көрсетілді. 1980 жылдары әлемде зулу жауынгері Шака патшаның нағыз оқиғасына негізделген «Шака Зулу» драмалық сериясы көрсетілді, бірақ бұл тек SABC серияның АҚШ дистрибьюторына лицензия бергендіктен ғана мүмкін болды. Апартеидтің аяқталуынан бері Оңтүстік Африканың кейбір бағдарламалары халықаралық деңгейде көрсетілді, мысалы, SABC 3 телеарнасының ғылыми-фантастикалық/драмалық «Чарли Джейд» сериалы, Imaginarium және Канаданың CHUM бірлесіп шығарған, ол 20-дан астам елде, соның ішінде Жапонияда, Францияда, Оңтүстік Кореяда және АҚШ-та Sci Fi Channel телеарнасында көрсетілді. M-Net телеарнасының «Egoli: Place of Gold» сериалы Африканың 43 елінде көрсетілді және тіпті Венесуэлаға экспортталды, онда ол испан тіліне дубляж жасалды.

Саяси өзгерістер

Мемлекеттік президент Ф. В. де Клерктің басшылығымен бұқаралық ақпарат құралдарына жасалған цензура жеңілдетілгеннен кейін, SABC жаңалықтары көбірек объективтілікке көшті, бірақ көптеген адамдар Африка Ұлттық Конгресі (АҰК) билікке келгеннен кейін SABC бұрынғы қалпына оралып, сол кездегі үкіметке қызмет етеді деп қорқып отырды. Алайда, 1993 жылдың 15 наурызынан бастап SABC түнде CNN International арнасын да көрсетті, бұл Оңтүстік Африка көрермендеріне халықаралық жаңалықтардың жаңа көздерін ұсынды. 1996 жылдың 4 ақпанында, АҰК билікке келгеннен кейін екі жыл өткен соң, SABC үш телеарнасын түрлі тілдік топтарды жақсырақ көрсету үшін қайта ұйымдастырды. Бұл африкаанс тілінің мәртебесін төмендетуге әкелді, оның эфир уақыты 50%-дан 15%-ға дейін азайтылды, бұл көптеген африкаанс тілінде сөйлейтін адамдарды ренжітті. SABC телеарнасының африкаанс және басқа тілдердегі бағдарламалары қазір ағылшын тілінде субтитрленеді, бірақ ағылшын тіліндегі бағдарламалар көбінесе басқа тілдерде субтитрленбейді, себебі Оңтүстік Африканың барлық халқы ағылшын тілін түсінеді деп есептеледі. Бұрын субтитрлер опералар мен оперетталар сияқты өнімдерге ғана қолданылған. Ол TV1-де қолданылмады, өйткені көрермендердің көпшілігі африкаанс және ағылшын тілдерін түсінеді, сондай-ақ CCV-де де, тіпті бір бөлімде екі немесе одан да көп тіл қолданылса да қолданылмады.

Жаңа қызметтер

PanAmSat-тың PAS 4 спутнигін іске қосу 1995 жылғы 2 қазанда Ku жолағында тікелей хабар тарату спутниктік хабар тарату қызметтерін енгізді, MultiChoice DStv-ді іске қосып үлкергеннен кейін. Екі жыл өткен соң SABC AstraPlus және AstraSport атты сәтсіз спутниктік арналарын іске қосты, олар корпорацияны AstraSat деп аталатын ақылы теледидар нарығына шығаруды мақсат еткен. Бірақ қаржылық демеушілердің жетіспеуі және цифрлық технологияның орнына аналогтық технологияны қолдану туралы талаптар нәтижесіз аяқталды. 1998 жылы жеке меншік e. tv арнасының пайда болуымен SABC-тің тегін эфирлік теледидардағы монополиясы бұзылды. e. tv сондай-ақ SABC-тен тыс жергілікті тележаңалықтарды ұсынды, бірақ M-Net компаниясының бас компаниясы MultiChoice CNN International, BBC World News және Sky News сияқты қызметтерді тікелей спутниктік хабар тарату арқылы ақылы қызметтерінің бір бөлігі ретінде ұсынады. 2007 жылы бірінші 24 сағаттық жергілікті бизнес-арна CNBC Africa іске қосылды, ол жергілікті бағдарламалардың сегіз сағатын және қалғанын басқа CNBC филиалдарынан алды. CNBC Africa Avusa медиа тобына тиесілі Summit бизнес-телеарнасымен бәсекелеседі, ол тек кешкі уақытта ғана хабар таратады. Екі арна да тек MultiChoice үйге тікелей платформасында қолжетімді, бірақ CNBC Africa-ның жаңа спутниктік операторлардың ұсынысына енуі мүмкін көрінеді. 2007 жылғы қарашада реттеуші органдар 18 өтінішті қарағаннан кейін төрт жаңа хабар тарату лицензиясын берді. Жеңімпаздар: Walking on Water (діни қызмет), On Digital Media (кең ауқымды ойын-сауық), e. sat (e. tv спутниктік қызметі) және Telkom Media (Telkom Group Ltd телекоммуникация операторының 66% иелігіндегі компания). MultiChoice лицензиясы да сол кезде жаңартылды. e. sat қызметтерді іске қосудың орнына контент провайдерінің бизнес-моделін қабылдауды шешті. e. sat 2008 жылы MultiChoice платформасында 24 сағаттық жаңалықтар арнасы eNCA-ны іске қосты. Сондай-ақ IPTV лицензиясы алған Telkom Media 2009 жылғы сәуірде теледидар қызметтерін іске қоспауға шешім қабылдады, өйткені оның бас компаниясы Telkom инвестициядан жеткілікті пайда табу мүмкін емес деп санайды және компания таратылды. Қалған лицензия иелері 2009 жылдың соңына дейін жұмыс істей бастауы күтілуде, олардың барлығы стандартты шағын апертуралы спутниктік тарелкаларды пайдалана отырып, тікелей үйге қызметтер ұсынады. On Digital Media 2010 жылғы 18 наурызда TopTV-ді 2010 жылғы мамырда екінші ақылы спутниктік теледидар бәсекелесі ретінде іске қосатынын мәлімдеді. TopTV жалпы 55 арнаны ұсынады, оның негізгі пакетінде 25 арна бар. 2013 жылғы 30 сәуірде On Digital Media акционерлері Қытайдың StarTimes компаниясының ODM-нің 20% үлесін алуын мақұлдады. Осылайша StarTimes ODM-ге 65% экономикалық үлесті иеленді. Дауыс беру кезінде бизнес құтқару жоспары да қабылданды. TopTV 2013 жылғы 31 қазанда ресми түрде StarSat болып қайта аталды. Жаңа брендпен байланысты жаңа пакеттер мен арналар 2013 жылғы 1 желтоқсанда қолжетімді болды. 2013 жылғы 15 қазанда eMedia Investments Оңтүстік Африканың алғашқы тегін көру платформасы Openview-ді іске қосты, ол 18 арнадан тұрады, оның ішінде қосымша e. tv арналары бар. 2021 жылғы 1 мамырдан бастап PremiumFree TV Openview платформасына бәсекелес ретінде нарыққа шығады.

Қоғамдық теледидар

Қоғамдық қызмет көрсетудің тағы бір моделі, қоғамдық теледидар деп аталатын, 1990 жылдардың басында Оңтүстік Африкаға енгізілді. Оңтүстік Африкада осы теледидар түрінің пайда болуына апартеид салдарынан туған хабар таратудағы бөліну мен теңсіздікті жеңу ниеті себеп болды. 1991 жылы Нидерландыда өткен маңызды конференцияда көптеген ҮЕҰ (Үкіметтік емес ұйымдар) мен қоғамдық топтар елдің толыққанды әртүрлілігі хабар таратуда көрсетілуі керек деген шешімге келді. Кейіннен, 1993 жылғы Тәуелсіз хабар тарату органы туралы заңға сәйкес, қоғамдық теледидар Оңтүстік Африкаға енгізілді. Заң үш деңгейлі хабар таратуды қарастырды: қоғамдық, коммерциялық және қоғамдық. Осы кезден бастап Дурбан мен Кейптаунда көптеген қоғамдық радиостанциялар құрылды, бірақ қоғамдық теледидар бастапқыда тек төрт аптаға дейінгі уақытша лицензиялармен ғана мүмкін болды. Ұлттық хабар таратуды реттеуші орган – Тәуелсіз байланыс органы (ICASA) 2004 жылы қоғамдық теледидар бойынша өз ұстанымын жариялағаннан кейін ғана бір жылға дейінгі ұзақ мерзімді лицензиялар берілді. 2010 жылы лицензия беру жүйесі өзгертілді, сонда класс лицензиясының мерзімі жеті жылға белгіленді. Қоғамдық телеарналар заң бойынша: а) нақты бір қоғамдыққа қызмет етуі керек; б) коммерциялық емес ұйым басқаруы керек; және в) бағдарламаларды іріктеуге және өндіруге қоғамдық мүшелерін тартуы керек. Цифрлық хабар таратуға көшу жиіліктердің қолжетімділігі мәселесін күрделендірді. Осыған байланысты ICASA 2010 жылдың наурызында жаңа қоғамдық теледидар лицензияларына өтініштерді қарауды тоқтатты. Бір жылдық лицензия алған алғашқы қоғамдық телеарна 2007 жылы Soweto TV болды. Станция Оңтүстік Йоханнесбург аймағын, әсіресе Соуэтоны қамтиды және MultiChoice платформасында спутник арқылы қолжетімді. Екінші қоғамдық теледидар лицензиясы 2008 жылы Кейптаунда берілді. Станция Үлкен Кейптаун аймағына қызмет көрсетеді. Жоғарыда аталғандардан басқа, Порт-Элизабетте Bay TV (қазір Mpuma Kapa TV деп аталады және тек DStv-де қолжетімді), Преторияда Tshwane TV және Ричардс-Бейде 1KZN TV іске қосылды. Бұл арналардың барлығы жеті жылдық «класс» лицензиясына ие болды. 2014 жылы осы арналардың барлығы 12 миллионға жуық көрерменге жетті және олардың барлығы жергілікті аналогтық жиіліктер арқылы эфирде де, DStv сияқты ұлттық ақылы теледидар платформаларында да таратылды. 2013 жылы Gauteng тұрғындарына қызмет көрсететін Alex TV OpenView платформасында іске қосылды және екі жыл бойы жұмыс істеді.

Спутниктік теледидар

Оңтүстік Африкадағы MultiChoice компаниясының DStv теледидары Сахарадан оңтүстікке қарайғы Африкадағы басты сандық спутниктік теледидар провайдері болып табылады, негізінен ағылшын тілінде хабар таратады, сонымен қатар португал, хинди, неміс және африкаанс тілдерінде де хабар тарату жүзеге асырылады. 2010 жылдың мамыр айында On Digital Media компаниясы TopTV спутниктік теледидар қызметін іске қосты. Ол Оңтүстік Африка мен халықаралық телеарналардың бірнешеуін ұсынады және негізінен ағылшын тілінде, сондай-ақ хинди, португал және африкаанс тілдерінде хабар таратады. 2013 жылдың соңында бұл платформа Starsat деп қайта аталды. 2013 жылдың қазан айында eMedia Investments компаниясы жергілікті және халықаралық бағдарламаларды ұсынатын Openview тегін платформасын іске қосты.

Басқа технологиялар

Оңтүстік Африкада кабельдік теледидар желілері жоқ, себебі үлкен және сирек қоныстанған аймақтарды қамту қажеттілігіне байланысты кабельдік желіні күтіп ұстау өте қымбат. MMDS бұрын Оңтүстік Африкада бизнес және білім беру теледидар қызметтері үшін пайдаланылған, бірақ 1995 жылы Ku жолақты спутниктік хабар тарату енгізілгеннен кейін көптеген MMDS таратушылары бөлшектелді.