Кіріспе

Жапон империясының конституциясы, 1890 жылдан 1947 жылға дейін қолданыста болды. Жапон империясының конституциясы (Kyūjitai: 大日本帝國憲法; Shinjitai: 大日本帝国憲法, Dai Nippon Teikoku Kenpō), бұл конституция бейресми түрде Мейдзи конституциясы (明治憲法, Мейдзи Кенпо) деп аталады және 1889 жылдың 11 ақпанында жарияланды. 1868 жылғы Мейдзи қайта жаңғыруынан кейін қабылданған, ол Германия және Ұлыбритания үлгілеріне негізделген, аралас конституциялық және абсолюттік монархия нысанын ұсынды. Теория бойынша, Жапония императоры жоғарғы басшы болды, ал Кабинет, премьер-министрі Сыртқы кеңес тарапынан сайланатын, оның ізбасарлары еді; іс жүзінде император мемлекет басшысы болды, бірақ премьер-министр нақты үкімет басшысы еді. Мейдзи конституциясына сәйкес, премьер-министр және оның Кабинеті міндетті түрде сайланған парламент мүшелерінен таңдалмады. Жапонияны американдықтар басып алған кезде Мейдзи конституциясы 1946 жылдың 3 қарашасында "Соғыстан кейінгі конституциямен" алмастырылды; соңғы құжат 1947 жылдың 3 мамырынан бастап күшіне енді. Заңдық үзіліссіздікті сақтау үшін Соғыстан кейінгі конституция Мейдзи конституциясына енгізілген түзету ретінде қабылданды.

Шолу

1868 жылы Мейдзи қалпына келтіруі Жапонияға Пруссия-Германия үлгісіндегі конституциялық монархия нысанын сыйлады, онда Жапония императоры белсенді билеуші болып, сыртқы саясат және дипломатия салаларындағы маңызды саяси билікті сайланған Императорлық диетамен бөлісті. Диета негізінен ішкі саясат мәселелерін шешті. Мың жылдан астам уақыттан кейін императорға тікелей саяси билікті қайтарған Мейдзи қалпына келтіруінен соң, Жапония ауқымды саяси және әлеуметтік реформалар мен батыстық үлгідегі жаңару кезеңін бастан өткізді. Бұл Жапонияны Батыс әлемінің елдері деңгейіне жеткізуді мақсат етті. Конституцияның тікелей салдары Азиядағы алғашқы парламенттік үкіметтің құрылуы болды. Мейдзи конституциясы атқарушы билік пен императордың билігіне нақты шектеулер қойды, сондай-ақ тәуелсіз сот жүйесін құрды. Азаматтық құқықтар мен бостандықтарға рұқсат берілді, бірақ олар заңмен шектелуге жатты. Сөз бостандығы, қауымдастық бостандығы және дін бостандығы да заңдармен шектелді. 1945 жылдың 2 қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыстағы капитуляцияциядан кейін Жапония империясы одақтас мемлекеттер тарапынан егемендігінен айырылып, Мейдзи конституциясы тоқтатылды. Жапонияны оккупациялау кезеңінде Мейдзи конституциясы жаңа құжат – соғыстан кейінгі Жапония Конституциясымен алмастырылды. Бұл құжат императорлық билікті батыстық үлгідегі либералды демократиямен ауыстырды. Заңдық сабақтастықты сақтау мақсатында, бұл өзгерістер Мейдзи конституциясының 73-бабына сәйкес конституциялық түзету ретінде қабылданды. Екі палатаның да қажетті үштен екі көпшілігі қолдағаннан кейін, ол 1946 жылдың 3 қарашасында императордың бекітуін алып, 1947 жылдың 3 мамырында күшіне енді.

Жазу

1881 жылы 21 қазанда Ито Хиробуми конституциялық үкіметтің әртүрлі формаларын зерттеу үшін үкіметтік бюроның төрағасы болып тағайындалды, ал 1882 жылы Ито түрлі жүйелерді тікелей бақылап, зерттеу үшін шетелдік миссияны басқарды. АҚШ Конституциясы тым еркін деп есептелді. Француз және испан үлгілері деспотизмге бейім деп танылмады. Конституциялық зерттеу миссиясына Германия империясының, әсіресе Пруссияның Рейхстагы мен құқықтық құрылымдары ең қызықты болып көрінді. Британдық Вестминстер жүйесі де әсер етті, бірақ ол қиын және Парламентке тым көп билік береді деп саналды. Ол сондай-ақ кейбір идеяларды Жапонияға сай емес деп қабылдады, себебі олар еуропалық конституциялық тәжірибеден және христиан дінінен туындаған. Сондықтан ол kokutai, яғни "ұлттық мемлекеттік құрылымын" императордың құдайдан тарағандығы және императорлардың үзіліссіз тізбегі арқылы оның билігін негіздеу ретінде, сондай-ақ подданды мен егемен арасындағы ерекше қарым-қатынас ретінде қосты. 1885 жылы Мемлекеттік кеңес Ито басқаратын Премьер-министрлік кабинетке алмастырылды. VII ғасырдан бері сақталған канцлер, сол жақ министр және оң жақ министр лауазымдары жойылды. Олардың орнына 1888 жылы алдағы конституцияны бағалау және Император Мэйдзиге кеңес беру үшін Құпия кеңес құрылды. Комиссия құрамына Иноуэ Коуаши, Канеко Кентаро, Ито Миёдзи және Ивакура Томоми, сондай-ақ бірқатар шетелдік кеңесшілер, әсіресе неміс құқықтанушылары Рудольф фон Гнайст және Лоренц фон Штайн кірді. Басты мәселе – императордың тұлғасындағы егемендік пен билікті шектеуге немесе қысқаруға мүмкіндік беретін сайланған өкілдік заң шығарушы орган арасындағы тепе-теңдік болды. 1886 жылдан 1888 жылға дейінгі көптеген жобалардан кейін, соңғы нұсқасы 1888 жылдың сәуір айында Император Мэйдзиге ұсынылды. Мэйдзи конституциясы комиссиямен жасырын түрде жасалды, бұл туралы халық арасында талқылау өттірілген жоқ.

Жарлық шығару

Жаңа конституция император Мэйдзи тарапынан 1889 жылдың 11 ақпанында жарияланды (б.з.д. 660 жылы Жапонияның Ұлттық құрылтай күнінің мерейтойы), бірақ 1890 жылдың 29 қарашасында күшіне енді. Жапонияның алғашқы Ұлттық диетасы, жаңа өкілдік жиналысы, Мэйдзи конституциясы күшіне енген күні шақырылды. Жеті тарау:

I. Император (1–17)
II. Поддандылардың құқықтары мен міндеттері (18–32)
III. Императорлық диета (33–54)
IV. Мемлекеттік министрлер және Құпия кеңес (55–56)
V. Сот жүйесі (57–61)
VI. Қаржы (62–72)
VII. Қосымша ережелер (73–76)

Императорлық егемендік

Қазіргі заманғы мұрагерінен өзгеше, Мэйдзи конституциясы егемендіктің халықта емес, императордың тұлғасында, оның "мәңгілік дәуірлер бойы үзілмей келген" құдайлық тегінің негізінде құрылған. 4-бапта "Император – империяның басшысы, өзінде егемендік құқықтарын біріктіреді" делінген. Император, кемінде, үкіметтің үш тармағын (атқарушы, заң шығарушы және сот) өз ішінде біріктірді, алайда заңнама (5-бап) мен бюджет (64-бап) "Императорлық диетаның келісіміне" бағынды. Заңдар "Император атынан" шығарылып, соттар арқылы әділдік орнатылды. Императорлық тақтың мұрагерлігі және императорлық үйге қатысты ережелер Конституциядан тыс қалдырылды; оның орнына Императорлық үй туралы жеке акт (koshitu tenpan) қабылданды. Император заң шығару өкілеттігін Диетамен бөлісті, император мен Диетаның келісімі болмаса, ешбір шара заңға айнала алмайтын. Алайда, Диетаға заң шығаруды бастау, барлық заңдарды бекіту және бюджетті мақұлдау құқығы берілді.

Түзетулер

Конституцияға өзгерістер енгізу 73-бапта көзделген. Бұл бапта, ұсынылған түзету заңға айналуы үшін, императордың императорлық бұйрығы немесе рескрипті арқылы алдымен Диетаға (парламентке) ұсынылуы керек екені белгіленген. Диетаның мақұлдауы үшін түзету екі палатада да әр палата мүшелерінің жалпы санының үштен екісінің дауысымен (жалпы берілген дауыстардың үштен екісімен емес) қабылдалуы тиіс еді. Диета мақұлдағаннан кейін түзету императормен заңға айналдырылып, жарияланатын еді, императордың вето құқығы толық болды. Регенттік кезінде конституцияға түзетулер енгізуге тыйым салынған. Осы ережелерге қарамастан, императорлық конституция қабылданғаннан бастап 1947 жылы жойылғанға дейін түзетулерге ұшырамады. Қазіргі конституция заңды түрде Мэйдзи конституциясына енгізілген түзету ретінде есептеледі; бұл құқықтық сабақтастықты сақтау мақсатымен жасалды, тіпті ол толығымен жаңа құжат болғанымен де. Дегенмен, Мэйдзи конституциясының 73-бабына сәйкес, түзету императордың бекітуін қажет етеді. Шындығында, 1947 жылғы Конституция императормен бекітілді (бұл туралы жарлықта жарияланды), бұл 1947 жылғы Конституцияның қағидаларына қайшы келеді, онда конституция халық тарапынан жасалып, бекітілді ("халық егемендігі принципі"). Мұндай қайшылықтарды жою үшін Токио университетінің профессоры Тошиёши Миязава "Тамыз революциясы" деп аталатын ерекше доктрина ұсынды, бірақ ол көңілді сендіруге жеткіліксіз болды.