Кіріспе

Құрмет – біреуге немесе бір нәрсеге деген сыйлы сезім. Құрмет, сондай-ақ ізеттілік деп те аталады, маңызды деп санайтын немесе жоғары бағалайтын нәрсеге көрсетілетін жағымды сезім немесе құрметті әрекет. Ол жақсы немесе құнды қасиеттерге деген таңдаулылықты білдіреді. Бұл сонымен қатар біреудің қажеттіліктері мен сезімдерін ескере отырып, қамқорлық, көңіл бөлу немесе құрмет көрсету арқылы оны құрметтеу процесі болып табылады. Көптеген мәдениеттерде адамдар олардың керісі дәлелденгенше, құрметке лайық деп есептеледі. Кейбір адамдар өрнекті іс-әрекеттері немесе қоғамдық рөлдері арқылы ерекше құрметке ие болуы мүмкін. "Құрмет мәдениетінде" құрмет көбінесе осылай танылады, ал бастапқыда берілмейді. Құрмет көрсетудің белгілеріне батыста "рахмет" немесе Үндістан субконтинентінде "намасте" сияқты қарапайым сөздер мен тіркестер, сондай-ақ жеңіл иілу, күлімсіреу, тікелей көзбен қарау немесе қолдасу сияқты қарапайым дене қимылдары жатуы мүмкін. Мұндай әрекеттер мәдени контекстке байланысты әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін.

Тіл

Құрметтің бір анықтамасы – біреудің қабілеттері, сапалары және жетістіктеріне деген таңдаулылық сезімі. Құрметті сөз – адамға қатысқанда немесе оны атағанда құрметті білдіретін сөз немесе тіркес (мысалы, «Доктор» атағы немесе есімдік түрі). Әдетте, құрметті сөздер екінші және үшінші жақтарға қолданылады; бірінші жаққа қолдану сирек. Кейбір тілдерде бірінші жаққа қатысты құрметсіздік білдіретін формалар бар («Сіздің ең төмен сүйкімді құлыңыз» немесе «бұл лайықсыз адам») олардың мақсаты екінші немесе үшінші жаққа көрсетілетін құрметті арттыру. Мысалы, жапон тілінде жоғары әлеуметтік статусы бар адаммен сөйлескенде сыпайы тіл мен құрметті сөздерді қолданбау – құрметсіздік. Жапон тіліндегі «сан» деген құрметті сөз ағылшын тілінде сөйлескенде де қолданылуы мүмкін. Қытайда, егер адам сөйлейтін адамға ұзақ уақыттан бері таныс болмаса, оның атымен шақыру әдепсіздік саналады. Жұмыста адамдар бір-біріне лауазымдарымен атайды. Үйде адамдар көбінесе лақап есімдермен немесе туыстық атаулармен шақырысады. Қытай мәдениетінде адамдар достарына жасы бірнеше ай ғана кіші немесе үлкен болса да, «кіші» және «үлкен» деп атайды. Қытайлар біреудің жасын сұрағанда, көбінесе оған қалай қатысу керектігін білу үшін сұрайды. Мұсылмандар үшін Құранға өте құрметпен қарау маңызды, себебі ол Алланың сөзі саналады. Оны жерге қою немесе таза емес қолмен ұстау тыйым салынған әрекеттер, және одан кейін кешірім тілеу керек. Үндістанда, құрмет көрсету мақсатында, егер біреудің аяғы кездейсоқ кітапқа немесе жазба материалға (білімнің қасиетті құдайы Сарасватинің көрінісі саналады) немесе басқа адамның денесіне тисе, одан кейін бір қолмен (пранама) кешірім сұрау қалыпты жағдай. Бұл ақшаға да қатысты, ол байлықтың қасиетті құдайы Лакшмидің көрінісі саналады. Пранама, яғни Үнді мәдениетінде аяққа тигізу – құрмет белгісі. Мысалы, бала әжесі мен атасымен амандасқанда, әдетте олардың аяғына қолын тигізеді. Үнді мәдениетінде аяқ – сүйіспеншілік пен күштің бастауы деп есептеледі. Көптеген африкалық/батыс үнділік және африкалық емес/батыс үнділік қауымдастықтарда құрметтің белгісі ретінде екі жұмсақ оқаны біріктіру (құлақтандыру) қолданылады. Батыста кең таралған көптеген әрекеттер мен ишаралар Жапонияда құрметсіздік саналады. Мысалы, біреуге тікелей бармақпен көрсетуге болмайды. Сәлемдесу кезінде немесе алғыс айту кезінде, төмен статустағы адам жоғары статустағы адамнан төмен иілмесе, оны қорлау болып есептелуі мүмкін. Иілудің ұзақтығы мен тереңдігі жас және мәртебе сияқты көптеген факторларға байланысты. Кейбір құрмет белгілері тек әйелдерге қатысты. Егер әйел косметика немесе көкірекке арналған іш киім кимесе, ол кәсіби емес деп есептелуі мүмкін немесе басқалар оның жағдайына немқұрайлы қарауы мүмкін деп ойлауы мүмкін.

Құрмет - ізгілік

Басқаларға құрмет көрсету – ізгілік немесе мінез-құлықтың бір түрі. Философ Иммануил Кант құрметтің қасиетін өзінің категориялық императивінің негізі етіп алды: Сондықтан, адамзатты әрқашан мақсат ретінде қарастырып, оны құрал ретінде ғана пайдаланбаңыз.

Қытай мәдениеті

Қытай мәдениетінде иілу, көбінесе, үлкендерге және ата-бабаларға құрмет көрсету үшін сақталған. Иілгенде, олар оң қолының жұдырығын сол қолының алақанына қойып, қарны деңгейіне жеткізеді. Иілудің тереңдігі артаған сайын, көрсетілетін құрмет те артады. Дәстүр бойынша қытай мәдениетінде қол алысу кең таралған жоқ. Дегенмен, бұл әрекет қазір адамдар арасында, әсіресе батыстықтармен немесе басқа шетелдіктермен сәлемдескенде жиі қолданылады. Көптеген батыстықтар қытайлық қол алысуды тым ұзақ немесе тым әлсіз деп есептеуі мүмкін, бірақ қытайлықтар әлсіз қол алысуды төмендік пен құрметтің белгісі деп санайды. Мінез-құлық пен қатысу арқылы көрсетілетін құрмет балалардың қоғамда қалай жүргендерінің негізгі ұстанымы болып табылады. Балалар отбасына тамақ дайындау, үйді тазалау және сыпыру, кішкентай балаларға күтім жасау, егін жырту сияқты ересектерге тән іс-әрекеттерге қатысады. Жергілікті балалар осы іс-әрекеттерге қатысуды құрмет көрсетудің бір түрі деп біледі. Осылайша, іс-әрекеттерге қатысу арқылы құрмет көрсетудің бұл жолы балалар мәдениетті ғана емес, оны іс жүзінде де үйренеді.