Кіріспе

Жүріс-құлықты эксперименталды талдау – түрлі түрлерге жататын организмдердің мінез-құлығын зерттейтін ғылым. Бұл саланың алғашқы және маңызды ғалымы Б.Ф. Скиннер болды, ол оперативті мінез-құлық, күшейткіштер, екіншілік күшейткіштер, күшейтудің жағдайлары, стимулдарды басқару, пішіндеу, үзіліс кестелері, айыру және жалпылау сияқты ұғымдарды ашты. Басты әдіс – 1920-1950 жылдардағы салыстырмалы психологияда дамыған гипотетикалық-дедуктивті оқу теориясына қарама-қарсы, орта және мінез-құлық арасындағы функционалдық байланыстарды зерттеу болды. Скиннердің тәсілі болжауға және басқаруға болатын өлшенетін мінез-құлықты байқаумен ерекшеленді. Оның алғашқы жетістіктері Скиннердің оперативті шарттау процедураларының тиімділігіне байланысты болды, бұл тиімділік зертханада да, мінез-құлық терапиясында да байқалды.

Классикалық (немесе респонденттік) кондиционирлеу

Классикалық немесе респонденттік шарттануда бейтарап стимул (шартты стимул) рефлексті тудыратын стимулға (шартсыз стимул) – мысалы, тамаққа немесе ауырсынуға – тікелей беріледі. Бұл әдетте екі стимулды қатар қою арқылы жасалады, мысалы, Павловтың иттермен жүргізген тәжірибелерінде, қоңырау соққаннан кейін тамақ берілді. Қайталап жұптағаннан кейін шартты стимул жауап реакциясын тудырады.

Оператордың кондиционирленуі

Оперативті кондиционирлеу (сондай-ақ, "инструменталды кондиционирлеу") – мінез-құлықтың оның салдарына сезімтал немесе олармен бақыланатын оқу процесі. Атап айтқанда, қандай да бір салдардан кейін болатын мінез-құлық жиілеу болады (оңтайлы нығайту), басқа салдардан кейін болатын мінез-құлық азаяды (жаза), ал үшінші салдардан кейін болмайтын мінез-құлық жиілеу болады (теріс нығайту). Мысалы, тамақтан қырыққан жануарда, еңгешті басудан кейін тамақ берілсе, еңгешті басу жиілігі артады (оңтайлы нығайту). Сол сияқты, жүгіргіш жолақтан түскенде электр тогының соққысы берілсе, жүгіргіш жолақтан түсу жиілігі азаяды (жаза). Ал еңгешті басуды тоқтату соққымен жалғасса, еңгешті басу сақталады немесе артады (теріс нығайту). Осы процестің көптеген түрлері мен толық мәліметтерін басты мақалада табуға болады.

Операторды кондиционирлеу камерасы

Жануарлар мінез-құлқы зерттеулерінде ең көп қолданылатын құрал – оперативтік шарттау камерасы, ол Скиннер қорабы деп те аталады. Камера – сынақ жануарына (көбінесе кеміргіштерге, қазға немесе приматтарға) арналған жабық кеңістік. Камераның ішінде дискриминациялық стимулдардың рөлін атқаратын құрылғы, субъектінің мінез-құлқын жауап беру жылдамдығымен өлшеуге арналған кемінде бір механизм – мысалы, тұтқа немесе түйреу кілті, сондай-ақ салдарды жеткізу механизмі – мысалы, азық пеллетін таратушы немесе LED шам сияқты нысандық күшейткіш болады.

Жиынтық жазу

Тарихи қызығушылық тудыратын жинақтағыш тіркегіш – зерттелушілердің реакцияларын графикалық түрде тіркеуге арналған құрал. Дәстүрлі түрде оның графикалық механизмі қағаздың айналмалы барабанынан және белгілеу инесінен тұрады. Ине қағаз бетінің төменгі жағынан басталып, барабан қағаз рулонын көлденеңге бұрады. Әрбір зерттелуші реакциясы иненің қағаз бойымен тік қозғалуына себеп болады, әрбір қозғалыс – бір белгі. Осылайша, реакция жылдамдығы графиктің еңісімен анықталады. Мысалы, тұрақты реакция жылдамдығы инеге тұрақты жылдамдықпен тік қозғалуға әкеледі, нәтижесінде оңға қарай көтерілетін түзу диагональді сызық пайда болады. Реакция жылдамдығының үдеуі немесе баяулауы квадраттық (немесе оған ұқсас) қисық сызықтарға алып келеді. Көптеген жағдайларда жинақтағыш тіркегіштер айналмалы барабандарды қолдана отырып жазылмайды, олар электрондық түрде тіркеледі.

Теориялық емес талдау

Скиннердің ұстанымы теориялық емес деген ой, оның «Білім теориясы қажет пе?» мақаласында келтірген аргументтерінен туындаған болуы мүмкін. Дегенмен, бұл мақала теорияны жалпы қолдануға қарсы емес, тек белгілі бір жағдайлардағы белгілі бір теорияларға қарсы болды. Скиннер көптеген теориялар мінез-құлықты түсіндірмейтінін, керісінше, өзін-өзі түсіндіруді қажет ететін қосымша құрылым ұсынатынын айтты. Егер бір организмде мінез-құлықты тудыратын күш бар деп айтылса, онда бұл күштің өзі неден туындайды? Скиннер көптеген теориялар зерттеуді тоқтатып немесе нәтижесіз зерттеулерге бастап кететінін мәлімдеді. Скиннердің жұмысы теориялық негізге ие болғанмен, оның теориялары сынға алғандарынан ерекшеленді. Мека Чиеса Скиннердің теориялары индуктивті жолмен алынса, ал ол қарсыласқан теориялар дедуктивті жолмен алынғанын атап көрсетті. Скиннер қарсы шыққан теориялар көбінесе өлшеуге немесе байқауға болмайтын, мысалы, есте сақтау механизмі сияқты аралық механизмдер мен құрылымдарға сүйенді. Скиннердің теориялары оның екі кітабының негізін құрайды: «Сөздік мінез-құлық» және «Ғылым және адам мінез-құлығы». Бұл екі еңбек оның негізгі зертханалық жұмысының саяси ғылым, тіл білімі, социология және басқа да салаларға қатысты теориялық кеңеюін көрсетеді.