Сыйлық ретіндегі қосымша сыйлық

Кіріспе

Лагниаппе (Lagniappe, lanYAP) – "саудагер сатып алу кезінде клиентке беретін шағын сыйлық" (мысалы, он екі дана сатып алғанда 13-ші пончик) немесе кең мағынада "тегін немесе жақсы ниетпен берілген немесе алынған нәрсе". Бұл сөзді кез келген қосымша немесе күтпеген игілік ретінде де қолдануға болады. Сөз ағылшын тіліне Луизиана француз тілінен енген, ал одан бұрын испан креолдары Нью-Орлеанға әкелген кечуа тілінен ауысқан.

Этимология

Инка империясын испандықтар жаулап алғаннан кейін кечуа тіліндегі кейбір сөздер испан тіліне енген. Испания империясы бір уақытта Луизиананы да қамтыды, сондықтан Нью-Орлеанда испандықтар болған. Джордж Вашингтон Кейбл өзінің «Луизиана креолдары» кітабында испандықтардың Луизиана креолдық француз тіліне тигізген әсері туралы былай дейді:

Испандықтардың билеуі жаулап алудан аспады. Соттар мен бас мемлекеттік кеңселерде қолданылған испан тілі халық арасында француз тілін ығыстырмады және құлдардың бұрмаланған француз тілінде санаулы сөздерді қалдырды. Калабозоның қорқынышы – оның тізбектері, қамшылары және таңбалау темірлері – француз тіліндегі үш буынды калабоозда жинақталды; ал бөлшек саудагер сатып алынған затқа қосатын шағын сыйлық – ñapa мекемесі, одан да жағымдырақ болып, галликтік лагниаппке дейін созылды. Лагниапп – Оңтүстік Америкалық испан тілінен алынған la yapa немесе ñapa сөздерінен (тегін қосымша зат, әдетте өте арзан) шыққан. La – испан және француз тіліндегі анықталған сөз (la ñapa немесе la gniappe = ñapa / gniappe). Бұл термин кечуа тіліндегі yapay сөзінен (ауыстыру, қосу) тегін. Анд тауларындағы базарларда әлі күнге дейін сатып алу кезінде «япа» (аударғанда «аздап артық») сұрау қалыпты. Сатушы әдетте аздап қосымша зат береді. Бұл әдет ескі болғанымен, Луизианада кең таралған. Көшедегі сатушылар, әсіресе көкөніс сатушылар, сатып алу кезінде бірнеше жасыл бұрыш немесе шағын кинза шоғын қосуы күтіледі. Бұл сөз АҚШ-тың Мексика шығанағы аймағында және Тринидад пен Тобаго сияқты француз креолдық мәдениетімен тарихи байланысы бар басқа жерлерде қолданылады. Дегенмен, бұл концепция испан тілінде сөйлейтін әлем, Оңтүстік-Шығыс Азия, Солтүстік Африка, ауылдық Франция, Австралия, Голландия және Швейцария сияқты көптеген жерлерде қолданылады. Бұл сөз ағылшын тілінің сөздіктеріне енгенімен, ол негізінен Нью-Орлеан (демек, Луизиана француз тілі) мәдениетінің ықпалымен аймақта қолданылады, сондықтан оны ағылшын тілінен гөрі каджун француз тілі немесе Луизиана креолдық француз тілі деп санауға болады. Әсіресе, француз тілінің орфографиясы оған әсер еткендіктен. Марк Твен бұл сөз туралы «Миссисипидегі өмір» (1883) кітабында Нью-Орлеанға арналған тарауда жазған. Ол оны «Нью-Орлеанға саяхатқа тұрарлық сөз» деп атады:

The Spanish occupation never became more than a conquest. The Spanish tongue, enforced in the courts and principal public offices, never superseded the French in the mouths of the people and left but a few words naturalized in the corrupt French of the slaves. The terrors of the calabozo, with its chains and whips and branding irons, were condensed into the French tri syllabic calaboose; while the pleasant institution of ñapa—the petty gratuity added, by the retailer, to anything bought—grew the pleasanter, drawn out into [the] Gallicized lagniappe [emphasis added]. Lagniappe is derived from the South American Spanish phrase la yapa or ñapa (referring to a free extra item, usually a very cheap one). La is the definite article in Spanish as well as in French (la ñapa or la gniappe = the ñapa/gniappe). The term has been traced back to the Quechua word yapay ('to increase; to add'). In Andean markets it is still customary to ask for a yapa (translates as "a little extra") when making a purchase. The seller usually responds by throwing in a little extra. Although this is an old custom, it is still widely practiced in Louisiana. Street vendors, especially vegetable vendors, are expected to throw in a few green chili peppers or a small bunch of cilantro with a purchase. The word is used in the Gulf Coast region of the United States and in other places with historic links to French Creole culture, such as in Trinidad and Tobago. The concept is practiced in many more places however, such as the Spanish speaking world, Southeast Asia, North Africa, rural France, Australia, Holland, and Switzerland. Though the word is included in English dictionaries it is used primarily in the region influenced by New Orleans (and therefore Louisiana French) culture and so may be thought of as being more Cajun French or Louisiana Creole French than English. This is especially so since the spelling has been influenced by French. Mark Twain writes about the word in a chapter on New Orleans in Life on the Mississippi (1883). He called it "a word worth traveling to New Orleans to get":

Біз бір керемет сөзді таңдадық – Нью-Орлеанға саяхатқа тұрарлық сөз; әдемі, икемді, көркем, ыңғайлы сөз – «lagniappe». Олар оны Лэни Яп деп атайды. Бұл испандық, – деді олар. Біз оны бірінші күні Пикаюн газетінің әртүрлі жарнамалар тізімінде таптық; екінші күні жиырма адам оны қолданғанын естідік; үшінші күні оның мағынасын сұрадық; төртінші күні оны қабылдап, қолдануға үйрендік. Оның мағынасы шектеулі, бірақ менің ойымша, адамдар қалағанда оны сәл кеңейтеді. Бұл «нандардың дюжинасындағы» он үшінші нанға тең. Бұл – тегін, жақсы өлшеміне қосылған нәрсе. Бұл әдет қаланың испандық ауданында пайда болған. Бала немесе қызметші дүкеннен бір нәрсе сатып алса, тіпті қала әкімі немесе губернатор болса да, операцияны «Маған лагниапп үшін бір нәрсе беріңіз» деп аяқтайды. Дүкенші әрқашан жауап береді: балаға аздап лакрица тамырын, қызметшіге арзан сигаретаны немесе жіп орамды, губернаторға – не беретінін білмеймін; мүмкін, қолдау. Егер сізді шайға шақырса, бұл Нью-Орлеанда жиі болады, сіз: «Не, тағы да? Жоқ, мен тоқтым», – десеңіз, екінші тарап: «Бірақ бұл тек бір рет, бұл лагниапп үшін», – дейді. Егер сүйіктіңіз мақтауларын тым жоғары қойып жатқанын байқаса, жас келіншектің бетінен оның сөздерінен біреуін алып тастаған абзал екенін түсінсе, ол «Мен кешірім сұраймын, жамандық ойламадым» деген сөзді «О, бұл лагниапп үшін» деген қысқа түріне ауыстырады. Ирландияда «бақытты тиын» (немесе «luckpenny») термині лагниаппті білдіреді.