Кіріспе

1921–1923 жылдары жарық көрген Ярослав Хашек романы. «Жақсы солдат Швейк» – чех жазушысы Ярослав Хашектың 1921–1923 жылдары жарық көрген, аяқталмаған сатирикалық қараңғы комедиялық романы. Роман, Бірінші дүниежүзілік соғыста Австрия-Мажарстанға қызмет етуге ынталы көрінетін, жақсы мінезді, қарапайым, орта жастағы адам туралы. «Жақсы солдат Швейк» – романның қысқартылған атауы; туындының түпнұсқа чех тіліндегі атауы – Osudy dobrého vojáka Švejka za světové války, яғни «Жақсы солдат Швейктің дүниежүзілік соғыс кезіндегі тағдыры». Бұл кітап чех әдебиетінің ең көп аударылған романы болып табылады, ол 50-ден астам тілге аударылған.

Тақырыптар

Роман Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Аустрия-Мажарстан империясында, ұзақ жылдар бойы этностық шиеленістерге толы көпұлтты мемлекетте өрбиді. Соғыста он бес миллион адам қаза тапты, оның бір миллионы – австро-венгр сарбаздары, ал олардың арасында шамамен 140 мыңы – чехтар. Хашек осы қақтығысқа қатысып, «Жақсы сарбаз Швейк» романында оны зерттеді. Романның көптеген жағдайлары мен кейіпкерлері, кем дегенде жартылай, Хашектің Австро-Венгрия армиясының 91-ші жаяу әскер полкіндегі қызметінен шабыттанған. Роман сонымен қатар кең ауқымды соғысқа қарсы тақырыптарды қамтиды: негізінен абсурдты комедиялық эпизодтар тізбегі арқылы, ол жалпы қақтығыстың, сондай-ақ әскери тәртіптің, әсіресе австриялық әскери тәртіптің мәнсіздігі мен бекерлігін көрсетеді. Романның көптеген кейіпкерлері, әсіресе чехтар, өздері түсінбеген және адалдығы жоқ империя атынан соғысқа қатысады. Йозеф Швейк кейіпкері осы тақырыптың дамуы болып табылады. (Мүмкін, әдейі жасалған) ақымақтық немесе қабілетсіздік арқылы ол әскери билікті үнемі тежеп, оның ақымақтығын пассивті қарсылық түрінде ашады: алайда, Швейк шынымен қабілетсіз бе, әлде әдейі түрде басыбайлылықпен әрекет ете ме, деген сұрақ оқырманға ашық қалды. Бұл абсурдты оқиғалар шегіне жеткенде, Швейк орыс формасын киіп, өз жағынан тұтқынға алынады. Габсбургтер билігін сатиралаумен қатар, Хашек католик шіркеуінің дін қызметкерлеріне тән жемқорлық пен екіжүзділікті де жиі айқындайды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бұл оқиға Прагада Сараеводағы бірінші дүниежүзілік соғысқа бастап кеткен кісі өлтіру туралы жаңалықпен басталады. Швейк Австрия императорына адал қызмет етуге деген ынтасын осылай көрсетеді, сондықтан ол жай ғана ақымақ па, әлде соғысқа қарсы күштерді астыртын бұзуға тырысып жатыр ма екенін ешкім анықтай алмайды. Ол мемлекеттік полиция қызметкері Бречнейдермен саяси тұрғыдан сезімтал емес пікір білдіргені үшін тұтқындалып, түрмеге қамалады. Ақылынан айырылған деп танылғаннан кейін, ол ессіздер үйіне ауыстырылады, бірақ кейіннен шығарылып жіберіледі. Швейк үй шаруашылығын жүргізуші әйелін (өз сөзімен айтқанда, ревматизммен ауырады) Прагадағы әскерге шақыру кеңселеріне дейін алып барады, онда оның көрінетін құлшынысы шағын сенсация тудырады. Ревматизмге шалдыққандықтан, ол малгерлерге арналған ауруханаға ауыстырылады. Соңында ол армияға, әскери капеллан Отто Кацтың жеке көмекшісі ретінде қосылады. Кац фронтқа жіберілмей, Прагада жеңіл әскери қызметпен айналысуға тырысады. Бірақ Кац Швейкті карта ойнап, аға лейтенант Лукасқа жеңіліп береді, содан кейін ол Лукастың жеке көмекшісі болады, бұл оны соңында фронтқа жеткізеді. Лукас өзінің марш батальонымен бірге Ческе-Будеевицедегі казармаларға жіберіледі. Будейовицеге баратын барлық пойыздарды өткізіп алғаннан кейін, Швейк Оңтүстік Богемияда Будейовицеді табуға тырысып, ұзақ және қиын саяхатқа шығады. Ол мүмкін шпион және дезертир ретінде тұтқындалады (ол бұл айыптауды қатаң түрде жоққа шығарады) және өз полкіне қайтарылады. Полк көп ұзамай Австрия мен Венгрияның шекарасындағы Брук-ан-дер-Лейта қаласына көшіріледі. Бұл жерде екі ұлттың қарым-қатынасы біршама шиеленіскендіктен, Швейк қайтадан тұтқындалады, бұл жолы құрметті венгр азаматымен тудырған жанжал мен көшедегі төбелес үшін. Ол сонымен қатар ротаның қарамағына да тағайындалады. Бөлім Галиция және Шығыс майданға қарай ұзақ пойыз сапарына шығады. Фронтқа жақын жерде Швейк өз жағынан күдікті ресейлік дезертир ретінде тұтқынға алынады, ол көлге келгеннен кейін тастап кетілген ресейлік форма киіп көруге тырысады. Өлім жазасынан құтылып, ол өз бөліміне қайта оралады. Аяқталмаған роман Швейк кез келген шайқасқа қатыспай немесе окопқа кірмей тұрып күрт тоқтатылады, бірақ Хашек кейіпкерлер соғысты тұтқын лагерінде жалғастыратынын жоспарлаған болуы мүмкін, өйткені ол өзі де солай болған. Кітапта Швейк айтқан көптеген әңгімелер бар (көбінесе билік өкілінің назарын аудару үшін немесе оларды жасырын түрде қорлау үшін), олар сюжетпен тікелей байланысты емес.

Таңдалған таңбалар

"Жақсы солдат" Швейк кейіпкерлері көбінесе Хашектың абсурдтық юморінің нысаны ретінде қолданылады немесе сол кездегі Австро-Венгрия империясында кең таралған әлеуметтік және этникалық стереотиптерді бейнелейді. Адамдар көбінесе сөйлейтін чех немесе неміс тілінің диалектісі мен стильімен ерекшеленеді, бұл аудармада оңай берілмейтін ерекшелік. Мысалы, неміс және поляк тілінде сөйлейтін кейбір кейіпкерлер комедиялық түрде бұрмаланған немесе айқын акцентпен чех тілінде сөйлейді, ал көптеген чехтар бұрмаланған неміс тілінде сөйлейді; сленгтік сөздер де жиі қолданылады. Кейбір кейіпкерлер шамалы дәрежеде Императорлық және Корольдік 91-ші жаяу әскер полкінде қызмет еткен нақты адамдардың үлгісімен жасалған, онда Хашек бір жыл ерікті болып қызмет еткен. (Бұл мәселе бойынша көптеген зерттеулер жүргізілді және нәтижелері романға кірген 585 нақты және ойдан туған адамдардың тізіміне енгізілген.) Йозеф Швейк – Романның басты кейіпкері: бейбіт өмірде ұрланған итті сатумен айналысады. Ол негізінен Франтишек Страшлипканың, Хашектың рота командирі, обер-лейтенант Рудольф Лукастың жас көмекшісінің бейнесімен жасалған. Паливец – Швейктің жергілікті пабының ("У Калича" – "Сарақта") иесі, Прагадағы На Божишти көшесінде. Саясат туралы сөз қозғаудан бас тартса да ("Панкрак иісі сезіледі"), Паливец ақырында Бретшнейдер (төменде қараңыз) тарапынан тұтқындалады, пабтағы Франц Иосифтің портретіне шыбықтардың зәр тастағанын айтқаннан кейін. Полиция агенты Бретшнейдер – Швейк пен басқаларды монархияға қарсы көзқарастары үшін ұстауға тырысатын құпия полиция қызметкері. Ол Швейктен бірнеше жануар сатып алып, оны қылқыландыруға тырысқаннан кейін өз итінің жеміне тап болады. Штаб-күзетшісі Славик – қатал және жемқор түрме қызметкері (Чехословакия Республикасы құрылғаннан кейін өзі түрмеге түскені белгілі болды). Әскери капеллан Отто Кац – ішімдікке, әсіресе қасиетті шарапқа және құмар ойындарға құмар. Швейк Кацты жақсы көреді, бірақ ол карта ойнағанда лейтенант Лукасқа Кацтың қызметін жоғалтады. Обер-лейтенант Лукас – Швейктің көп жылғы азап шеккен рота командирі. Оңтүстік Богемиядан шыққан чех, Лукас әйелдерге құмар, бірақ Хашек оны көбінесе жақсы жағынан көрсетеді (нағыз 91-ші полктің жазбаларында Хашек қызмет еткен кезде осы шендегі Рудольф Лукас болған; Хашек Лукасты сыйлаған және оған бірнеше өлеңдер жазған. Лукас Хашектың рота командирі болған.) Швейктің әрекеттері Лукастың мажар ұлттық баспасөзінде әйгілі флиртші ретінде танылуына әкелгенімен, ол Швейк компанияның қатардағы әскеріне көтерілгеннен кейін оны сағына бастайды. Полковник Фридрих Краус фон Циллергут – күнделікті заттарды (термометрлер мен пошта маркалары сияқты) және жағдайларды ұзақ, ақымақ түсіндіруге бейімделген ақымақ австриялық офицер; тротуардың не екенін көрсетуге тырысқанда арбамен қағылып, қайтыс болады. Швейк Краустың итін Лукасқа сыйлық ретінде ұрлайды; ашуланған полковник Лукастың майданға ауысуын ұйымдастырады. Капитан Сагнер – полктің кәсіби офицерлерінің бірі және Швейктің марш батальонының командирі; амбициялы мансапшыл, кейінірек жастығында чех патриоты болғаны белгілі болады. Капитан Винценц Сагнер 91-ші полкте қызмет еткен, ол Хашектың батальонының командирі болған. Сью Арнольд The Guardian газетінде былай деп жазды: "Кез келген қысымға ұшыраған келіссөзші, қиын жағдайға түскен саяси әйел және жағдайдың жай-күйіне байланысты меланхолияның күшейе түскен сәттеріне бейімделген кез келген адам Хасектің классикалық "Басқалардың сізді жеңіске жеткізбеуіне жол бермеңіз" романының бір данасын қолында ұстауы керек. Ол соғысқа, билікке, дінге қарсы және тіпті "22-ші тұтқыннан" да әлдеқайда күлкілі".

Кең мәдени ықпал

Швејктің көрінетін ақымақтығы және күдікті бұзықшылдығы чех тіліне «швейковина» («швейкинг»), «швейковать» («швейкке») және «швейкарна» (жағдайлық және жүйелік абсурдтық) сияқты сөздер түрінде енген. Аты ағылшын тіліндегі сөздікке Schweik түрінде енгізілді, «Швейк кейіпкеріне ұқсаған, жоғары билік тарапынан қысымға ұшыраған бақытсыз және қарапайым, бірақ тапқыр кішкентай адам» және одан туындаған Schweik, Schweikism және Schweikist сөздері қолданылады. 1979 жылғы британдық телеарнадағы «Голливуд» деректі фильмінде, американдық үнсіз фильмдер тарихында режиссер Фрэнк Капра комедия актері Гарри Лэнгдонның экрандық кейіпін, оны құрастыруға көмектескенін, ішінара «Жақсы солдат» Швејктен шабыт алғанын мәлімдеді. 2002 жылы Прагада өткен НАТО саммитінде «Жақсы солдат» кейіпінде киінген және Швејктің әдеттегі таяқтарына сүйеніп жүрген адам одаққа қарсы наразылыққа қатысып, дауысымен «Бағдадқа, Мюллер ханым, Бағдадқа!» деп айғайлады. Бұл кейіпкердің чехтік санаға қаншалықты терең сіңгенін көрсетеді.

Фильм

1931: Мартин Фрич роман негізінде қара-ақ комедия түсіреді, онда Саша Рашилов Швейк рөлін ойнайды. 1943: «Түн ортасында басталды», сондай-ақ «Швейктің жаңа оқиғалары» деген атаумен Карел Ламак режиссерлік еткен фильм. 1955: Чех аниматоры Жири Трнка романды «Жақсы солдат Швейк» (1955 фильм) атты анимациялық фильмге бейімдеді, ол үш эпизодтан тұрады, ал Жан Верих баяндаушы рөлінде ойнайды. 1956–57: «Жақсы солдат Швейк» (1956 фильм) – ең танымал экрандау. Чех режиссері Карел Стеклы Швейктің оқиғаларын екі түсті фильмде бейнелейді, онда Рудольф Хрушинский бас рөлде ойнайды. Бұл фильм 1957 жылғы «Кристалл Глобус» сыйлығына ұсынылды. 1960: Батыс Германияда кітап Хайнц Руманның қатысуымен «Жақсы солдат Швейк» (1960 фильм) атты қара-ақ фильмге бейімделді. 1962: «Velká cesta» («Ұзын жол») – Чехословакия-Совет ортақ өндірісіндегі қара-ақ фильм, ол Мәскеудегі Mosfilm студиясында түсірілді және Хашек өмірінің көп бөлігін, «Жақсы солдат Швейк» романына шабыттандырған оқиғаларды көрсетеді. Басты рөлді Йозеф Абрахам ойнайды, режиссері – Юрий Озеров. 1967–68: Финляндияда кітап «Kunnon sotamies Švejkin seikkailuja» («Жақсы солдат Швейктің оқиғалары») атты он бөлімді қара-ақ телесериал ретінде бейімделді, онда Матті Варжо бас рөлде ойнайды. 1972: Вольфганг Либенейнер режиссерлік еткен «Die Abenteuer des braven Soldaten Schwejk» («Жақсы солдат Швейктің оқиғалары») атты 13 бөлімді австриялық түсті телесериалы Австрия мемлекеттік теледидары (ORF) арқылы көрсетілді, ал атау рөлін Фриц Мулиар ойнады. 1986: Чехословакиялық қуыршақ фильмі «Osudy dobrého vojáka Švejka» («Жақсы солдат Швейктің тағдырлы оқиғалары») пайда болды. 2009: «Жақсы солдат Швейк» анимациялық фильмі, Ұлыбритания/Украина, сценарий авторы Роберт Кромби, режиссерлері Ринат Газизов және Маник Депоян. 2018: «The Good Soldier Schwejk» (2018 фильм), британдық фильм, Sands Films студиясында түсірілген, режиссері Кристин Эджард.