Кіріспе

Бернард Шоудың 1932 жылғы қысқа әңгімелер жинағы, 2003 жылы Джанет Сирс пьесасы.

"Қара қыздың Құдайды іздеудегі оқиғалары" (және кейбір шағын әңгімелер) – Джордж Бернард Шоудың 1932 жылы Лондонда Constable and Company баспасында жарық көрген қысқа әңгімелер кітабы. Атау әңгімесі – Африкалық қара қыздың, жаңадан христиан дініне өткен соң, басынан өткен оқиғаларды сатирикалық түрде бейнелейтін аллегория. Ол Киелі кітаптағы "Іздеңдер, және табасыңдар" деген нақты бұйрықты сөзбе-сөз түсініп, Құдайға тіл қатып, оны табуға тырысады.

Қысқаша мазмұны

Өзін дінге айналдырған миссионердің сұрақтарына берген жауаптарының үйлесімсіздігіне көңілі толмаған соң, қыз Құдайды іздеу үшін орманға кетеді. Бірінен соң бірі ол "Құдай" деген сөздің әртүрлі нұсқаларын кездестіреді – Киелі кітаптың ерте кітаптарындағы кекшіл құдайлардан бастап, Әйүп кітабының философиялық түсіндірмесіне дейін. Ол Исаның екі бейнесімен де танысады: мейірімді, бірақ тиімсіз жас жігіт және өзі айқышқа шегелінген суретін салуға рұқсат беріп, ақы төлейтін адам. Мұхаммед және Ислам дініндегі Құдай туралы түсінік те одан жақсырақ емес. Содан кейін ол атеист-мінезтанушымен (Иван Павловқа ұқсас) және Құдай туралы болжамдардың өткен заманның мәселесі екенін, ал абстрактілі математикада ізденудің мәні бар екенін түсіндіретін зиялылар тобымен кездеседі. Ол олардың бәрін, біріншісінен соң соңғысын, өткір логикамен және кейде ағаш таяғын шебер қолдану арқылы жоққа шығарады. Ақырында ол бір қарт кісімен кездеседі, ол (Вольтер сияқты) оны бақта жұмыс істеу арқылы Құдайды іздеуге көндіреді. Соңында ол оны іздеуді тоқтатып, "қабақты" қызыл шашты ирландтықпен бірге тұруға және "көрікті кофе түсті" балаларды тәрбиелеуге көндіреді. Балалары өсіп, үйден кеткеннен кейін ғана ол іздеуді қайта бастайды, ал оның "күшейген ойлау қабілеті оны оның құмарлықпен бұзуға көңіл көтерілетін кезеңнен әлдеқайда асып түседі".

Сатиралық

Қара қыз, басты кейіпкер ретінде, Джон Буньянның "Көшпенділердің саяхаты" кітабындағы Кристиан сияқты мақсатқа қызмет етеді; яғни оның "ішкі" немесе "рухани" өмірі физикалық оқиғалар мен кездесулер тізбегі ретінде бейнеленеді. Аргументтің жалпы тоны агностикалық: барлық жалған құдайларды жоққа шығаруға қарамастан, шынайы құдайды табуға болатындығына деген үлкен сенім сақталады: шығарманың соңында қыз, енді қарт әйел, оны тоқтатудың орнына іздеуін жалғастырады. Ол сонымен қатар өзін-өзі қорғауға қабілетті, өз қорғанысын жасауға шамасы жетеді және – сырттай қарағанда наив болғанымен – терең теологиялық сұрақтарды қоюға және мәнсіз жауаптарды әшкерелеуге қабілетті күшті интеллектке ие. Оның интеллектуалдық күші мен жанды адамгершілігі "ақ" кейіпкерлермен, әсіресе оны алғашқыда "сендірген" дәмсіз миссионер әйелмен және оның интеллектуалдық қабілеті жоқ күйеуімен қарама-қайшы келеді. Халықтың алдын ала пікірлеріне сәйкес, жынысы мен нәсілі бойынша кемсіз деп есептелетін жоғары тұрған тұлғаны қолдану, Шоудың "Матусалахқа оралу" романының үшінші бөліміндегі "Негр әйелі" кейіпкерімен салыстырылады.

Баспа тарихы

Кітап алғаш рет 1932 жылы "Қысқа әңгімелер, қалдықтар және шашақтар" деген атпен жарық көрді. 1932 жылдың желтоқсанында Констебл және компания Джон Фарлидің өрнектелген және дизайнымен жасалған "Қара қыздың Құдайды іздеудегі оқиғалары" деген атпен басылым шығарды. 1934 жылы қайта басылған нұсқасында 1932 жылы жарияланған "Қара қыз" және Киелі кітаптың құдайлық емес шығу тегін жоққа шығарған қосымша эссе енгізілді. Эсседе Шоу Киелі кітапты құдайлық билігі жоқ кітап деп мәлімдейді, бірақ оның этикалық мазмұны үшін маңызды және тарихи құндылығы бар екенін айтады.

Реакция

Бұл әңгіме де, очерк те діни жұртшылықты ашуландырып, бес рет қайта басып шығаруға себеп болды. Шоу, «Black Girl» туындысының «дінсіз» деп есептелген мәнері, Стэнбрук аббаты Дам Лорантия МакЛачланмен ұзақ жылдық достығына нұқсан келтіргенде қатты мазалады; бірақ, ақырында, олар татуласты. Шоу Оңтүстік Африкадағы нәсілдік мәселелерді шешу үшін ақ және қара нәсілдердің аралас некелерін ұсынды. Бұл Ұлыбританияда жаман әзіл, ал нацистік Германияда құдайға қарсы дінсіздік ретінде қабылданды. Бұл әңгіменің толық мәтіні интернетте қолжетімді. Бірнеше кітап атаудың әртүрлі нұсқаларын Шоуға сатирикалық немесе қарсы жауап ретінде пайдаланды. Осыған ұқсас, «Ақ қыздың Құдайды іздеудегі оқиғалары» атты кітапта да ашық жауап берілген. Бұл кітап христиан дінінің нағыз мағынасы туралы әртүрлі пікірлерді ұсынады, дәстүрлі христиан доктринасын қорғайды және Шоу ұсынған нәсілдік тұжырымдаманы жоққа шығарады. Оқиғада заманауи ақ қыз Шоу мен қара қызбен кездеседі. Ол Шоудың ізімен Х.Г. Уэллс, Олдос Хаксли және басқа авторлармен кездесіп, олардың Құдай туралы түрлі көзқарастарын талқылайды. Ол Шоуды көзбен шауып тұрады. Басқа атаулардың ішінде В.Р. Мэтьюстің «Габриэльдің мырза Шоуды іздеудегі оқиғалары» (1933) және Маркус Хейманның «Ақ қыздың білім іздеудегі оқиғалары» (1934) бар. Мэтьюстің кітабында Құдай Архангел Габриэльді нағыз Шоуды іздеуге жібереді, ол шынайы тұлғаны жасыратын төрт «жалған» Шоуды (оның қоғамдық бейнелерін) табады. 1968 жылы бұл әңгіме пьесаға бейімделді, ол алғаш рет Базил Эшмордың режиссерлігімен «Мермейд» театрында қойылды. Әңгімеден үзінділерді баяндаушы (Эдит Эванс) оқыды, ал Қара қыз рөлін Мона Хаммонд сомдады. Кейін Хаммонд рөлді алу үшін күш салуға тура келгенін айтты, себебі кастинг директоры оның кейіпкерді ойнауға жеткілікті қара емес екенін мәлімдеді. Мейбел Доувтың «Қара қыздың мырза Шоуды іздеудегі оқиғалары» (1933) атты сатирикалық жауабы 2015–16 жылдардағы Британ кітапханасының «Батыс Африка: Сөз, символ, ән» көрмесіне қосылды.