Кіріспе

Саяси қарсыласты радикалды солшыл деп айыптау арқылы оның аргументін жоққа шығару.

Қызыл әуесқойлық, сондай-ақ reductio ad Stalinum ( /s//t//ɑː//l//ɪ//n//ə//m/) және Филиппиндегі «қызыл таңбалау» саяси қарсыластың және оның логикалық аргументінің дұрыстығын оны анархист, коммунист, марксист, социалист, сталинист немесе осы идеологияларға жақын тұратын адам деп айыптау, жамандау, шабуылдау немесе қуғындау арқылы жоққа шығару мақсатын білдіреді. Бұл тіркесте «қызыл» түсі 19 ғасырдан бері бүкіл әлемде солшыл саясатты бейнелейтін түс, ал «әуесқойлық» – қуғындау, қинау немесе мазалауды білдіреді. Коммунистер және олармен байланысты адамдар, немесе кең мағынада социалистер коммунистік және кең ауқымды социалистік қозғалыстар пайда болғаннан бері көптеген жеке тұлғаларға, саяси қозғалыстарға, үкіметтерге, мемлекеттік және жеке мекемелерге қарсы жағымсыз сипаттама ретінде қолданылып келеді. 19 ғасырда билеуші топтар социализмнен қорқып, оның билікке қарсы тұрғанын сезінді. Содан бері социализмге қарсылық күшейді, көбінесе ұйымдасқан және зорлық-зомбылыққа толы болды. 20 ғасырда социализм кең таралған қозғалысқа айналып, коммунизм коммунистік партиялар арқылы билікке жеткенде, олардың басты қарсыластары саяси оңшылдар, ұйымдасқан антикоммунистер және социализмді сынаушылар болды. АҚШ Батыс әлемінде ірі социалистік партиясы болмаған және қызыл әуесқойлыққа қатысқан жалғыз ел, нәтижесінде 1920 жылдары (Бірінші қызыл қорқыныш) және 1950 жылдары (Екінші қызыл қорқыныш) екі тарихи қызыл қорқыныш кезеңі болды. Республикалық партия Демократиялық партияның кандидаттарына қарсы осы тактиканы қолданды және ол 21 ғасырға дейін жалғасты, соның ішінде неміс фашистік нацизмін социализммен және солшыл саясатпен шатастыру да осыған жатады. АҚШ-та «қызыл әуесқойлық» термині 1927 жылға дейін жетеді. 1928 жылы Америка революциясының қыздары жасаған қара тізім «қызыл әуесқойлықтың қалдығы» деп сипатталды. АҚШ-та кеңінен қолданылатын термин, американдық тарихында қызыл әуесқойлық екі тарихи қызыл қорқыныш кезеңінде пайда болған маккартизммен тығыз байланысты. 1989 жылғы төңкерістерге байланысты қызыл әуесқойлық бұрынғыдай күшті әсер етпесе де, кейбір сарапшылар 21 ғасырдың американдық саясатындағы маңызды оқиғалар Суық соғыс дәуіріндегідей қызыл әуесқойлықтың қайта жандануын көрсетеді деп санайды.

Өмірбаян

Коммунистік және социалистік қозғалыстар 19 ғасырдағы жетістіктерінен кейін қарсылыққа тап болды. Фридрих Энгельс 1848 жылы, «Коммунистік манифест» алғаш жарияланған кезде, социализмге құрметпен қарастырылса, коммунизмге ондай көзқарас болмағанын айтқан. Англиядағы Оуэншілдер мен Франциядағы Фурьешілдер құрметті социалистер саналды, ал радикалды өзгерістердің қажеттілігін жариялаған жұмысшы табының қозғалыстары өздерін коммунистер деп атады; социализмнің осы саласы Францияда Этьен Кабедің және Германияда Вильгельм Вейтлингтің коммунистік еңбектерін жариялады. Демократиялық либералдар 1848 жылғы төңкерістерді бостандық, теңдік және бауырластық принциптерін қамтамасыз еткен демократиялық төңкеріс ретінде қарастырса, коммунистер 1848 жылды пролетариаттың заңды талаптарына бейжай қараған буржуазияның жұмысшы класының идеалдарына жасаған сатқындық деп айыптады. 19 ғасырғы Германия мен Италия сияқты елдерде социалистік партияларға тыйым салынды, мысалы, Отто фон Бисмарктің «Антисоциалистік заңдары». 1950 жылдары Батыс Германия мен АҚШ Германияның Коммунистік партиясы мен АҚШ Коммунистік партиясы сияқты ірі коммунистік партияларды тыйым салды. 20 ғасырда либералды демократия мен жалпы сайлау құқығының кеңеюімен социализм әлемнің көп бөлігінде кең таралған бағытқа айналды, орталық-сол және солшыл социалистік партиялар үкіметке келді, басты оппозициялық партияға айналды немесе Батыс әлемінің көп бөлігінде демократиялық процестің бір бөлігіне айналды; АҚШ осыдан үлкен ерекшелік болды. Шығыс әлемінде коммунистік партиялар революция, азаматтық соғыс, төңкеріс және басқа да жолдармен билікке келді, 1985 жылға қарай әлем халқының үштен бірін қамтыды, ал Батыс Еуропада коммунистік партиялар соғыстан кейінгі бірнеше коалициялардың құрамына кірді, бірақ АҚШ-тың бұйрығымен, мысалы, Италияда олардан шығарылды. Батыстағы партиялар көппартиялық демократиялық процестің маңызды бөлігі болып қала берді, ал Шығыстағы партиялар Кеңес Одағының Екінші дүниежүзілік соғыста фашистік державаларға қарсы одақтас күштер құрамындағы және кейіннен «Қырық жылдық соғыстағы» рөліне байланысты 20 ғасырдың көп бөлігінде үстемдікке ұшыраған күшке айналды. Батыс Еуропада социалистік партиялар либералды демократияның дамуына үлкен үлес қосты.

Перу

1930 жылдан бері Перудің саяси элитасы, Перудің Католиктік понтификалық университетінің тарихшысы Антонио Запатаның сөзіне сәйкес, шетелдік коммунистік қозғалыстарды нысанаға алып, халыққа әсер ету үшін қорқыту тактикасын қолданды – бұл Иосиф Сталинмен басталып, кейін Фидель Кастромен жалғасты. Террукео 1980-ші жылдары пайда болды және Перудегі ішкі қақтығыс кезеңі бойына жалғасты. Террукеоның негізі Фернандо Белаунде президенттігі кезінде қабылданған 46-шы заңнамалық декрет арқылы терроризмді "көтеріліс ұйымдарының саяси тұжырымын мақтау немесе қорғаудың кез келген түрі" деп кеңінен анықтаған кезде қаланды. 1990-шы жылдары авторитарлық президент Альберто Фухимори Ұлттық барлау қызметінің көмегімен террукеоды өзіне қарсы шыққандарды, тіпті өз үкіметінен наразы болғандарды қаралау үшін пайдаланды. Саяси ғалым Дэниел Энсинас бұл консервативті саясаткерлердің Фухиморидің неолибералдық экономикалық саясатына қарсыларға шабуыл жасау үшін осы тактиканы қолданғанын, ал оңшылдар террукеоны "саяси зорлық-зомбылықтың тарихын манипуляциялау стратегиясы" ретінде пайдаланғанын айтты. Жо Мари Берттің сөзіне қарағанда, Фухимори қорқыныш атмосферасын құрды, нәтижесінде адамдар өздерін террорист деп танудан сескенді. Террукео соншалықты кең таралды, Перудағы саяси пікірсайыстар, әсіресе сайлау кезінде, көбінесе шабуылға ұласты. Біріккен Ұлттар Ұйымының сарапшылары наразылықтар кезінде осы тәсілді айыптады.

20 ғасыр

Қызыл сүреу 1870-ші жылдардың соңында АҚШ-та анархистерге қарсы қолданыла бастады, онда бизнесмендер, дін қызметкерлері, саясаткерлер және жазушылар кедей және орта тап жұмысшыларын наразы теміржол қызметкерлеріне қарсы біріктіруге тырысты, ал 1880-ші жылдардың ортасында – Хеймаркет оқиғасы кезінде. Қызыл сүреу Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі он жылдық ішінде АҚШ-та кеңінен таралды. 1919–1921 жылдардағы соғыстан кейінгі кезеңде АҚШ үкіметі оны жұмысшы радикалдарымен, анархистермен, коммунистермен, социалистермен және шетелдік агенттермен күресте маңызды тактика ретінде пайдаланды. Бұл әрекеттер Бірінші Қызыл қорқыныш пен бір мезгілдегі Қызыл террорға реакция ретінде контрреволюциялық саясатты қалыптастырудың негізгі принципіне айналды және американдық саясатта антикоммунизмді институционалдық деңгейде орнатуға көмектесті. Бірінші және екінші Қызыл қорқыныш арасындағы кезең үкіметтің антикоммунистік саясатының табысы, радикалды еңбек ұйымдарына Жаңа мәміле саясатының ықпалы және Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі жалпы жұмылдыру мен соғысқа қатысумен байланысты патриотизмге байланысты салыстырмалы түрде тыныш болды. Қызыл сүреу 1940-шы жылдардың соңы мен 1950-ші жылдардың басында, Суық соғыстың шиеленісуі мен коммунизмнің шетелде таралуына байланысты, Екінші Қызыл қорқыныш деп аталатын кезеңде қайтадан пайда болды. Сенатор Джозеф Маккартидің АҚШ Мемлекеттік департаментіндегі күдікті коммунистер мен коммунистік көзқарастарды ұстанатындарды қызыл сүреу арқылы қаралауы және Голливудтың қара тізімін жасауы «Маккартизм» терминінің кез келген саяси қуғын-сүргін немесе жасанды айыптауды білдіруіне әкелді. Антикоммунистік қызыл сүреудің, әсіресе Маккартизмнің тарихы әлі де қызу талқылауларға себеп болып келеді, ал осы дау тудырған саяси бөліністер әлі де сезіледі. Консервативті сыншылар Венона жобасының шифрларын бұзу және ФБР Silvermaster файлы сияқты жаңа ақпараттар қызыл сүреудің негізсіз екендігі туралы айыптаманы жоққа шығарады немесе оны әлсідетеді деп мәлімдейді. Тарихшы Николас фон Хоффман «The Washington Post» газетінде Венона жобасынан алынған дәлелдер оны Маккартидің «өзін сынағандарға қарағанда шындыққа жақын екенін» мойындауға мәжбүр еткенін, бірақ ол Маккарти дұрыс адамдарды анықтамағанына сенуін жалғастырды. Сенатор Дэниел Патрик Мойнихан да осыған ұқсас пікір білдірді, ол Венона шифрларын жариялаған Үкімет құпиялылығы жөніндегі Мойнихан комиссиясын басқарды. Либералды ғалымдар, егер АҚШ үкіметіне кеңес тыңшыларының енгенін дәлелдеу мүмкін болса да, Маккарти Сенат тарапынан айыпталып, жазаланды, өйткені ол ойсыз және саяси мүмкіндікті пайдаланды, ал оның қызыл сүреуі көптеген жазықсыз адамдардың өмірін қиратты. 1950 жылы АҚШ президенті Гарри Трумэн Маккартиді «Кремльдің ең үлкен активі» деп атады. Тарихшы Эллен Шреккер «Маккартизм американдық коммунистік партия ешқашан жасағаннан да конституцияға көп зиян келтірді» деп жазды.

21 ғасыр

АҚШ-тағы «қызыл қазық» айтудың бұрынғыдай күші жойылды, себебі 1990 жылдары көптеген марксистік-лениндік үкіметтер құлап кетті. Дегенмен, кейбір сарапшылар 21-ғасыр американ саясатындағы оқиғалар «қызыл қазық» айтудың қайта жандануын көрсетіп тұр деп санайды. 2008 жылы АҚШ үкіметінің субстандартты ипотекалық дағдарысты шешу үшін қолданған шаралары, мысалы, Troubled Asset Relief Program, корпоративтік көмек ретінде ғана емес, сонымен қатар «социализмге жол ашатын қадам» ретінде сынға ұшырады. Саяси белсенді және автор Тим Уайз мұндай «қызыл қазық» айтудың пайда болуына президент Барак Обамаға деген нәсілшілдік көзқарас себеп болуы мүмкін екенін, ал оның әкімшілігінің прогрессивті саясаты АҚШ-тағы ақ үстемдіктің ықпалын әлсіретеді деген қорқыныш оған қосымша күш берген болуы мүмкін дейді. Кейбір сарапшылар 2008 жылғы АҚШ президенттік сайлауында республикалық партияның үміткері Джон Маккейн осы тактиканы қолданды деп болжайды, ол Обаманың Жоспаршы Джоға байлықты қайта бөлу туралы айтқан сөздерін социализмді насихаттау деп бағалады. Журналист Дэвид Ремник, «The Bridge: The Life and Rise of Barack Obama» атты өмірбаянын жазған автор, бір жыл президенттік қызметтен кейін Обаманың орталық-солшыл президент екені және оның көптеген саясаты солшыл-орталық демократиялық дәстүрге сәйкес келетіні анық екенін айтты. 2011 жылдың шілдесінде The Fiscal Times газетінің жазушысы Брюс Барлетт Обама президенттігін шынайы бағалағанда, оның орташа консервативті демократ екенін және оның консервативтілігін толық қабылдауға жиырма жылға жуық уақыт қажет болуы мүмкін екенін жазды. Автор және жазушы Крис Хеджес Обама әкімшілігінің саясаты көбінесе оңшыл бағытта болғанын мәлімдеді. 2009 жылдың сәуірінде Спенсер Бахус Конгресс мүшелерінің он жетісі социалист екенін, бірақ демократиялық социалист деп көп жылдан бері өзін таныстырып жүрген сенатор Берни Сандерстің атын ғана атады. Сандерс американ консерваторлары демократиялық социализм мен авторитарлық социализм, сондай-ақ демократия мен тоталитаризм арасындағы айырмашылықты бұрмалап көрсетеді деп мәлімдеді. Сандерс АҚШ орта таптың өмір сапасын скандинавия елдерімен, олар ұзақ уақыттан бері әлеуметтік демократиялық дәстүрді ұстанады, салыстыру туралы пікір-таластың пайдалы болатынын санайды. 2009 жылдың мамырында Республикалық Ұлттық Комитетінің консервативті мүшелері комитет пен төрағасы Майкл Стилді Демократиялық партия социалистік екенін ресми түрде мойындауға шақырып, қысым жасады. Комитеттің консервативті қанаты Демократиялық партияны өзін Демократиялық Социалистік Партия деп атауға шақыратын жаңа резолюция ұсынды. Егер бұл резолюция қабылданса, комитет демократтар социалист екенін ресми түрде жариялаған болар еді. 2009 жылдың 20 мамырында резолюцияны қолдаушылар демократтарды «елімізді социализм мен мемлекеттік бақылауға итеруді тоқтатуға» шақыратын мәтінді қабылдауға келісті, бұл Республикалық партия ішіндегі күресті аяқтады. Бұл орталықтандырылған хабарламаны қалайтындар мен Шай партиясы сияқты агрессивті консервативті дауысты іздеушілер арасындағы дауды көрсетті. Американың Демократиялық Социалистерінің ұлттық директоры Франк Льюэллин республикашылар социализмді қандай мағынада қолданатынын нақты анықтамайтынын және олар тек қорқыныш саясатын жүргізеді деп түсіндірді. 2009 жылдың шілдесінде ток-шоу жүргізушісі Гленн Бек өзінің теле- және радиобағдарламаларында көптеген эпизодтарға арналған, Президент Обаманың Ақ үйдің қоршаған ортаны қорғау жөніндегі кеңесінің арнайы кеңесшісі Ван Джонсқа назар аударды. Бек Джонстың бұрынғы радикалды наразылық қозғалыстарына қатысқанын сынап, оны «коммунистік анархистік радикал» деп атады. 2009 жылдың қыркүйегінде Джонс өзінің бұрынғы мәлімдемелері консервативті сыншылар мен республикалық лауазымды тұлғалардың шабуылына ұшырағаннан кейін Обама әкімшілігіндегі қызметінен кетті. Time журналы Бекті Джонсқа қарсы консерваторлардың шабуылына жетекшілік еткенін жазды, ал Джонс оны «жаман жала жабу науқаны» және «жалғандық пен бұрмалау арқылы алаңдату және бөлу әрекеті» деп сипаттады.

Жәбірлеуді қолдану

Коммунистік немесе социалистік терминдері «қызыл сүреу» сияқты жағдайларда кемсіту мағынасында қолданылған, көбінесе авторитарлық мемлекеттік социалистік режимдер мен коммунистік мемлекеттерге сілтеме жасағанда, сондай-ақ үкіметтің рөлін одан әрі кеңейтуге бағытталған кез келген ұсынысқа қарсы антикоммунистер мен оңшыл саясаткерлер тарапынан коммунистер мен социалистерге де, ал социалистік саясатты қабылдады деп айыпталғандарға да қолданылған. АҚШ-та республикашылар демократ үміткерлерін қаралау үшін де осы терминдерді пайдаланады. Осы терминдер орталық-солшыл социалистік партиялардағы кейбір солшыл саясаткерлерді олардың нақты идеологиясынан ауыртпалырақ және радикалдырақ етіп көрсету үшін, оларды шеттету мақсатында да қолданылған. Кейбір ғалымдардың пікірінше, коммунистік және социалистік терминдері, сондай-ақ осындай авторитарлық режимдер туралы естеліктер капитализмді сынау мен социализмді қолдауға қарсы тұру үшін, кез келген коммунистік немесе социалистік форманың міндетті түрде 20 ғасырдың коммунизмі мен авторитарлық режимдеріне әкелетінін айту арқылы қолданылады.

Германия

1994 жылғы федералды сайлауда оңшыл орталық күштер, оның ішінде ХДС/ХСС және Еркін демократиялық партия (АХДП) ықтимал қызыл-қызыл-жасыл коалициялық одақты (СПД–ПДС–Жасылдар) қорқыту мақсатымен "қызыл шұлық" науқанын қолданды. Сарапшылардың пікірінше, бұл стратегия сәтті болды, себебі ол Гельмут Кольдің ХДС/ХСС–АХДП партиясы үшін тарғыл жеңісіне ықпал еткен маңызды факторлардың бірі саналды. Бұл "қызыл сүреу" науқаны бүкіл солшыл бағытты қаралауға жасалған әрекет ретінде сынға ұшырады; ал PDS оны өзінің пайдасына пайдаланып, қызыл шұлықтарды басып шығарды. 2021 жылғы федералды сайлауда ХДС/ХСС төмендеп, ал СПД дауыс жинауда өркендеген кезде, консерваторлардың қорқынышына айналған ықтимал қызыл-қызыл-жасыл федералды үкіметке қарсы "қызыл қорқыныш" науқаны жүргізілді. Мұрагерлік салық пен байлық салығы арқылы ең байларға салықтың артуынан сескеніп, капитал Швейцарияға қашқан. "Сол" партияның үміттен тыс нәтиже көрсетуіне байланысты Бундестагтағы бірнеше мандаттың арқасында солшыл коалиция құрылуы мүмкін болмады, нәтижесінде неміс қаржы нарығы осы қауіп сейілгендіктен өсімге бағытталды.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда бұрынғы Лейборист партиясының жетекшісі Джереми Корбин жиі коммунист немесе марксист деп айтылды, тіпті негізгі ұлттық газеттердегі – Daily Mail, The Sun, The Telegraph және The Times – комментаторлар сарапшылар мен зерттеушілер дәлелдер жоқ екенін айтқандарына қарамастан, оны коммунистік тыңшы деп таратты. 2017 жылғы жалпы сайлау науқаны барысында New Statesman журналынан Стив Буш пен Джордж Итон Лейборист партиясының сайлау бағдарламасының кез келген нәрседен гөрі кейнсиандық екенін айтты, ал Итон қабылданған саясаттың "көптеген еуропалық елдерде бағытталған қалыпты саясат ретінде қарастырылатынын" мәлімдеді. Кейбір зерттеулерге сәйкес, Корбин туралы БАҚ жарияланымдары көбінесе жаулы және оның көзқарастарын дұрыс емес бейнелеген.

Америка Құрама Штаттары

ХХ ғасырда АҚШ-та екі рет қызыл үрей болды, біріншісі 1920-шы жылдары, ал екіншісі 1950-шы жылдары маккартизм арқылы. 1952 жылғы 10 қазанда сөйлеген сөзінде АҚШ президенті Гарри Трумэн (Демократиялық партия) республикашыларды "елдің экономикалық өмірін жақсартуға бағытталған барлық бағдарламаларына қарсы шыққандары" және "қоғамдық игілік үшін мемлекеттік іс-қимыл дәстүрінен соқырлықпен бас тартқандары" үшін сынады. Ол бұл сөзді сол кездегі республикалық сенатор Роберт А. Тафтқа сілтеме жасап айтты, ол 1952 жылғы АҚШ президенттік сайлау науқанын "қорқынышты социализм" деп сипаттады, бұл Трумэннің пікірінше, "соңғы 20 жылда халық жасаған әрбір жетістікке тастаған айыптама" еді. Социализм және социализация мемлекеттік немесе үкіметтік басқарудағы кез келген индустрия немесе қызметті сипаттау үшін қате қолданылды (мұндай жағдайларда дұрыс терминдер – муниципализация немесе ұлттандыру); екі термин де мемлекеттік немесе жеке басқарудағы кез келген салық қаржыландырылатын бағдарламаларды білдіру үшін дұрыс емес пайдаланылды. XXI ғасырда, өзін демократиялық социалист деп жариялаған АҚШ сенаторы Берни Сандерстің танымалдылығы артып, ағымға қосылуымен, социалист сөзі консерваторлар тарапынан негізінен қорлау ретінде қолданыла берді. Консерваторлар арасында социализмді нацизмді және, демек, фашизмді солшыл идеология деп көрсету үшін қорлау мақсатында қолданады, бұл фашизмді жоғары оңшыл идеология деп санайтын ғалымдардың пікіріне қайшы келеді. Мұның бір мысалы консервативті блогер Джона Голдбергтің "Либералды фашизм" кітабында, қазіргі либерализм мен прогрессивизм социализмге қатысы бар фашизмнің ұрпақтары ретінде сипатталған. Динеш Д’Суза және Кандис Оуэнс сияқты консервативті тұлғалар үшін Александрия Окасио Кортес, Сандерс және Элизабет Уоррен сияқты американдық солшыл тұлғалар тек социалистер ғана емес, сонымен қатар нацистерді социалистер деп қате санағандықтан, олар қауіпті, ал оларға қарсы шығушылардың нацизммен немесе оңшылдармен ешқандай байланысы болмауы керек. Социализмді жалған түрде қолданып, нацистерді солшылдар деп көрсету – экстремистік оңшыл тарихты жоққа шығару, нацистік зорлық-зомбылықтың солшыл құрбандарын жою және солшылдарға қарсы зорлық-зомбылықты ақтау әрекеті ретінде қарастырылады. "Хасбро" компаниясының "Монополия" ойынының нұсқасы – "Монополиялық социализм" социализмді коммунизммен шатастырғаны және жалпы солшыл идеяларды мазақ еткені үшін сынға ұшырады. Кейбіреулер бастапқы ойынның капитализмді сатиралау мақсатымен жасалғанын, бірақ қазіргі кезде бұл кеңінен танылмағанын атап өтті.