Те Раупараха: Оңтүстіктің Наполеоны және Ngāti Toa руының басшысы
Te Rauparaha
Те Раупараха: Жаңа Зеландия тарихындағы маңызды маори вожді, соғыс шебері. Оның басшылығымен Ngāti Toa тайпасы оңтүстікке қарай кеңейді. Биографиясы мен ерліктері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Маори басшысы және Нгати Тоа тайпасының соғыс басшысы (1760-шы жылдар – 1849)
Māori chief and war leader of Ngāti Toa (1760s–1849)
Те Раупараха (шамамен 1768 – 27 қараша 1849) – маори rangatira, соғыс басшысы және Нгати Тоа iwi тайпасының басшысы. Мұшкет соғыстарының ең күшті әскери басшыларының бірі Те Раупараха Нгати Тоа тайпасын оңтүстікке қарай кеңейткен жаулап алу соғысын жүргізді, соның салдарынан ол «Оңтүстік Наполеоны» деген лақап атын алды. Ол Жаңа Зеландия тарихындағы ең танымал және құрметті тұлғалардың бірі болып саналады. 1760 жылдары Каухиада дүниеге келген Те Раупараха Жаңа Зеландияның отарлану кезеңінің бастапқы жылдарында Жаңа Зеландия компаниясымен жер сату және келіссөздерге қатысты. Те Раупараханың жаулап алулары нәтижесінде Нгати Тоа тайпасының билігі Мирия те Какарадан Рангитикейге, Веллингтонға, сондай-ақ Кук бұғазы арқылы Уайрау мен Нельсонға дейін кеңейді. Уайтанги шартына алғашқы қол қойғандардың бірі Те Раупараха кейіннен Марлборо округіндегі Уайрау қақтығысының ортасында болды, көптеген адамдар бұл оқиғаны Жаңа Зеландия соғыстарының бастауы деп санайды. Өмірінің соңында ол Нгати Тоа тайпасы басып алған Отаки қаласындағы Рангиатеа шіркеуінің құрылысын басқарды, бұл қала Веллингтонның солтүстігінде орналасқан. Те Раупараханың ең маңызды мұрасы – Нгати Тоа тайпасын кішкентай аймақтық тайпадан Аотеароадағы ең бай және ең күшті тайпалардың біріне айналдыру арқылы маори тайпалық құрылымдарын түбегейлі өзгертуіне байланысты. Ол сонымен қатар шебер хака композиторы болды, оның ең танымал шығармасы «Ка Мате» спортта, әсіресе «Олл Блэкс» командасының өнерлеуінің арқасында бүкіл әлемге танымал болды. 2005 жылы тарихшылар мен журналистер тобы Те Раупараханы Жаңа Зеландия тарихындағы ең ықпалды 100 тұлғаның тізімінде 16-шы орынға қойды.
Te Rauparaha (c.1768 – 27 November 1849) was a Māori rangatira, warlord, and chief of the Ngāti Toa iwi. One of the most powerful military leaders of the Musket Wars, Te Rauparaha fought a war of conquest that greatly expanded Ngāti Toa southwards, receiving the epithet "the Napoleon of the South". He remains one of the most prominent and celebrated New Zealand historical figures. Born in Kāwhia in the 1760s, he participated in land sale and negotiations with the New Zealand Company at the beginning of the colonisation of New Zealand. Te Rauparaha's conquests eventually extended Ngāti Toa authority from Miria te kakara at Rangitikei to Wellington, and across Cook Strait to Wairau and Nelson. An early signatory to the Treaty of Waitangi, Te Rauparaha was later central to the Wairau Affray in the Marlborough District, considered by many to be the first of the conflicts in the New Zealand Wars. Before he died he directed the building of Rangiātea Church in Ōtaki, a town north of Wellington conquered by Ngāti Toa. Te Rauparaha's legacy lies in his transformation of Ngāti Toa from a small regional tribe to one of the richest and most powerful in Aotearoa, permanently changing Māori tribal structures. He was also an accomplished composer of haka, with his most famous work, "Ka Mate", being arguably the most famous haka of all due to its widespread performance in sport, especially by the All Blacks. In 2005, a panel of historians and journalists ranked Te Rauparaha 16th out of the 100 most influential figures in New Zealand history.
Алғашқы жылдары
Те Раупараханың анасы Нгати Раукава тайпасының Парекохату (Parekōwhatu) ал, әкесі Нгати Тоа тайпасының Веравера болған. Ол Уайкатодағы Кавиада дүниеге келді.
Te Rauparaha's mother was Parekōwhatu (Parekōhatu) of the Ngāti Raukawa iwi and his father was Werawera of Ngāti Toa. He was born in Kāwhia in the Waikato.
Көші-қон
1822 жылы Нгати Тоа және туысқан тайпалар Каухиа маңындағы жерлерінен жылдар бойы әртүрлі Вайкато тайпаларымен болған шайқастардан кейін, көбінесе Те Веруверо басшылығымен, шығарылып жатты. Те Раупараха басшылығымен олар оңтүстікке қарай шегініс немесе көші-қонды бастады (бұл көші-қон Те Хеке Таху Таху ахи деп аталды), оңтүстікке қарай жылжығанда хапу мен ивилерді бағындырып алды. Бұл жорық Нгати Тоаның Солтүстік аралдың оңтүстік бөлігін, әсіресе стратегиялық маңызға ие Капити аралын бақылауымен аяқталды, ол бір кездерде тайпаның бекінісі болды. Жеңістері нәтижесінде Нгати Тоа билігі Мирия те какарадан Рангитикейдегі Веллингтонға дейін, Кук бұғазы арқылы Уайрау мен Нельсонға дейін, және Те Вай Пунаму (Оңтүстік аралға) дейін жетті. Олар Капитати аралын бағындыру мақсатымен Вайканаеде жиналды. Түннің қараңғысында соғыс каноэлерінің флотилиясымен өтіп, Те Раупараха басқарған немесе күшейткен Нгати Тоа жауынгерлерінің күштерімен кездесті. Аралдың солтүстік жағында болған Уайоруа шайқасы, қиын жер-көл және қолайсыз ауа-райы мен бөлінген басшылықтан зардап шеккен шабуылшылардың жеңілісімен аяқталды. Бұл шешуші жеңіс Те Раупараха мен Нгати Тоаға Капити мен оған жақын жердегі материкті бақылауға мүмкіндік берді. Оның теңіз шабуылдарының базасы Капитиде қалды. Осы кезеңде Те Раупараханың ынталандыруымен және көптеген маорилердің қатысуымен аймақта Pākehā кит аулау станциялары құрылды. Кейбір маори әйелдері Pākehā кит аулаушыларымен үйленді, ал мылтықтар үшін тиімді екі жақты сауда-саттық орнатылды, бұл Те Раупараханың мәртебесі мен әскери күшін арттырды. 1830-шы жылдардың басында Те Раупараха Вайрау аңғарында Рангитан ивиінің бір тармағын жеңіп, сол аймақты бақылауына алды. Содан кейін Те Раупараха Джон Стюарт басқарған "Элизабет" бригін жалдап, өзін және шамамен 100 жауынгерді жергілікті Нгай Таху тайпасына шабуыл жасау мақсатымен Акароа портына жеткізді. Стюарттың шақыруымен бригке отырғанда, Те Раупараха мен оның адамдары Нгай Таху басшысы Тамаихаруиді, оның әйелі мен қызын тұтқындады. Бірнеше жүз Нгай Таху тұрғындары "Элизабет" кемесінде де, келесі күні таңертеңгі шабуыл кезінде де қаза тапты. Капитатиге қайтып бара жатқанда, басшы қызы Нга Роиматаны күткен зорлық-зомбылықтан сақтау үшін бауырына батырып өлтірді. Те Раупараха ашуланып, Капитатиге келгеннен кейін ата-анасы мен басқа тұтқындар ұзақ азаптаудан кейін Тамаихаруимен бірге өлтірілді. 1831 жылы ол үш айлық қоршаудан кейін Каяпоидегі негізгі Нгай Таху паны басып алды, көп ұзамай Акароа портындағы Онаве Паны алды, бірақ бұл және оңтүстіктегі басқа шайқастар аумақты бақылау үшін емес, кек алу (уту) рейдтері болды. Оңтүстікке қарай одан әрі жаулап алулар қызылшаның кең таралуымен және жағалаудағы Отаго мен Блаффтағы еуропалық кит аулау қауымдастығымен тығыз жұмыс істейтін оңтүстік хапулардың күшейіп келе жатқан күшімен тоқтатылды. Кит аулаушы капитан Джон Уильям Дундас Бленкинсоп 1832 жылы қазан айында Те Раупараханың ағасы Махуранги қол қойған Вайрау аңғарының сатып алу туралы жалған құжатын жасады. Те Раупараха бұл құжатты Уайраудан Бленкинсопқа су мен ағаш алу үшін, 18 фунттық пушканы бір рет төлеу үшін деп түсінді. Нельсоннан келген топ Те Раупараха мен Те Рангихатаны (басқа бір Нгати Тоа басшысы) тұтқындауға тырысқанда, кейбір адамдар қаза тапты. Те Рангихаетаның әйелі Те Ронгоның өліміне байланысты тұтқындау тобының 22 адамы қаза тапты. Кейінгі үкіметтік тергеу Те Раупараханы кінәсіз деп тапты, бұл қоныс аударушыларды ашуландырып, губернаторды қайтару үшін науқан бастады, Роберт Фицрой. 1840 жылы 14 мамырда Те Раупараха Уайтханги келісімінің көшірмесін қол қойды, бұл келісім оған және оның одақтастарына алдыңғы 18 жыл ішінде бағындырылған аумақтарды иеленуді кепілдендіреді деп сенді. Сол жылдың 19 маусымында ол келісімнің тағы бір көшірмесін қол қойды, бірақ майор Томас Банбери оны жасауын талап етті. Бейтараптығын жариялағанына қарамастан, Те Раупараха британдықтар оның екі жақты ойын ойнағанын көрсететін құпия хаттарын ұстағаннан кейін тұтқындалды. Ол Маоридің ашық көтерілісіне қару-жарақпен қамтамасыз етуі үшін айыпталды. Ол кейіннен Плиммертон деп аталатын тайпалық ауылға жақын жерде губернатор Джордж Грейдің әскерлері тұтқындап, соғыс заңы бойынша сотсыз ұсталды. Ол Оклендке айдалып, Каллиопа кемесінде ұсталды. Те Раупараха шіркеудің салынып біткенін көрмей қалды.
In 1822 Ngāti Toa and related tribes were being forced out of their land around Kāwhia after years of fighting with various Waikato tribes often led by Te Wherowhero. Led by Te Rauparaha they began a fighting retreat or migration southwards (this migration was called Te Heke Tahu Tahu ahi), conquering hapū and iwi as they went south. This campaign ended with Ngāti Toa controlling the southern part of the North Island and particularly the strategically placed Kapiti Island, which became the tribal stronghold for a period. The conquests eventually extended Ngāti Toa authority from Miria te kakara at Rangitikei to Wellington, and across Cook Strait to Wairau and Nelson. and Te Wai Pounamu (the South Island), assembled at Waikanae, with the object of taking Kapiti Island. Crossing in a flotilla of war canoes under cover of darkness, they were met as they disembarked by a force of Ngāti Toa fighters led or reinforced by Te Rauparaha. The ensuing Battle of Waiorua, at the northern end of the island, ended with the rout and slaughter of the landing attackers who were disadvantaged by difficult terrain and weather plus divided leadership. This decisive victory left Te Rauparaha and the Ngāti Toa able to dominate Kapiti and the adjacent mainland. His base for these sea based raids remained Kapiti. During this period Pākehā whaling stations became established in the region with Te Rauparaha's encouragement and the participation of many Māori. Some Māori women married Pākehā whalers and a lucrative two way trade of supplies for muskets was established, thereby increasing Te Rauparaha's mana and military strength. By the early 1830s Te Rauparaha had defeated a branch of the Rangitane iwi in the Wairau Valley and gained control over that area. Te Rauparaha then hired the brig Elizabeth, captained by John Stewart, to transport himself and approximately 100 warriors to Akaroa Harbour with the aim of attacking the local tribe, Ngāi Tahu. Hidden below deck Te Rauparaha and his men captured the Ngāi Tahu chieftain Tamaiharanui, his wife and daughter when they boarded the brig at Stewart's invitation. Several hundred of the Ngāi Tahu were killed both on the Elizabeth and during a surprise landing the next morning. During the voyage back to Kapiti the chief strangled his own daughter Nga Roimata, to save her from expected abuse. Te Rauparaha was incensed and following their arrival at Kapiti the parents and other prisoners were killed, Tamaiharanui after prolonged torture. In 1831 he took the major Ngāi Tahu pā at Kaiapoi after a three month siege, and shortly after took Onawe Pā in the Akaroa harbour, but these and other battles in the south were in the nature of revenge (utu) raids rather than for control of territory. Further conquests to the south were brought to a halt by a severe outbreak of measles and the growing strength of the southern hapu who worked closely with the growing European whaling community in coastal Otago and at Bluff. A whaling captain John William Dundas Blenkinsop created a fraudulent deed of purchase for the Wairau Valley that was signed in October 1832 by proxy for Te Rauparaha by his brother Mahuranghi. Te Rauaparaha understood the document to be for water and timber from the Wairau for Blenkinsop, for a one off payment of an 18 pound cannon. When a party from Nelson tried to arrest Te Rauparaha and Te Rangihaeta (another Ngāti Toa chief) there was some fighting with loss of life. Twenty two of the arresting party were killed, in part because of the death of Te Rongo, Te Rangihaeata's wife. The subsequent government enquiry exonerated Te Rauparaha which angered settlers who began a campaign to have the governor, Robert FitzRoy recalled. On 14 May 1840 Te Rauparaha signed a copy of the Treaty of Waitangi, believing that the treaty would guarantee him and his allies the possession of territories gained by conquest over the previous 18 years. On 19 June of that year, he signed another copy of the treaty, when Major Thomas Bunbury insisted that he do so. Despite his declared neutrality, Te Rauparaha was arrested after the British captured secret letters from Te Rauparaha which showed he was playing a double game. He was charged with supplying weapons to Māori who were in open insurrection. He was captured near a tribal village Taupo Pā in what would later be called Plimmerton, by troops acting for the Governor, George Grey, and held without trial under martial law before being exiled to Auckland where he was held in the ship Calliope. Te Rauparaha did not live to see the church completed.
Өлім және мұра
Те Раупараха 1849 жылғы 27 қарашада қайтыс болды. Те Раупараха "Ка Мате" әнін Ротоаира көліндегі Мотуопихи аралында жасырынып отырғанда, қудалап келген жаулардан сәтті қашып құтылғаннан кейін өлімнен гөрі өмірді тойлау ретінде жазған. Бұл хака немесе шақыру, халықаралық матчтар алдында All Blacks және көптеген басқа Жаңа Зеландия спорт командалары ең көп орындайтын нәрсеге айналды. Те Раупараханың ұлы Тамихана миссионерлік үйретімге, әсіресе Октавиус Хэдфилдке күшті ықпал етті. 1850 жылғы желтоқсанда Англияға кетіп, 1852 жылы Виктория патшайымына жол көрсетілді. Отанына оралғаннан кейін ол маори патшасы идеясын қалыптастырған маорилердің бірі болды. Бірақ ол патшалық қозғалыстан бөлініп, кейіннен қозғалыстың Таранакидегі үкіметке қарсы күрескер Вирему Кингимен байланысқа түскені үшін оны қатаң сынады. Те Раупараханың тағы бір өмірбаяны 20 ғасырдың басында жарық көрді. Оны Уильям Траверс жазды және ол "Те Раупараханың толқып тұрған дәуірі" деп аталды. Отакиде Те Раупарахаға ескерткіш орнатылған, ал Порируадағы Те Раупараха аренасы оның құрметіне аталды. 2005 жылы тарихшылар мен журналистер тобы Те Раупараханы Жаңа Зеландия тарихындағы ең ықпалды 100 тұлғаның ішінде 16-шы орынға қойды.
Te Rauparaha died on 27 November 1849. Te Rauparaha composed "Ka Mate" while hiding on Motuopihi Island in Lake Rotoaira as a celebration of life over death after his lucky escape from pursuing enemies. This haka or challenge, has become the most common performed by the All Blacks and many other New Zealand sports teams before international matches. Te Rauparaha's son Tāmihana was strongly influenced by missionary teaching, especially Octavius Hadfield. He left for England in December 1850 and was presented to Queen Victoria in 1852. After his return he was one of the Māori to create the idea of a Māori king. However he broke away from the king movement and later became a harsh critic when the movement became involved with the Taranaki based anti government fighter Wiremu Kingi. Another biography of Te Rauparaha was one published in the early 20th century. It was written by William Travers and was called the Stirring Times of Te Rauparaha. A memorial to Te Rauparaha is established in Ōtaki and Te Rauparaha Arena in Porirua is named after him. In 2005, a panel of historians and journalists ranked Te Rauparaha 16th out of the 100 most influential figures in New Zealand history.