Кіріспе

Роберт Франк (9 қараша 1924 – 9 қыркүйек 2019) – швейцариялық-американдық фотограф және деректі фильмдер режиссері. Оның ең белгілі туындысы, 1958 жылы жарық көрген «Американдықтар» атты кітабы, Франктің американдық қоғамды жаңа және терең оймен сырттан бағалауы үшін қазіргі заманғы де Токвильмен теңестірілді. 2014 жылы The Guardian газетіндегі сыншы Шон О’Хаган «Американдықтар» кітабының «фотографияның мәнін, оның не айтатынын және қалай айтатынын өзгертіп, 20-ғасырдың ең ықпалды фотосурет кітабы болып қала береді» деді. Кейіннен Франк кино және бейне өнерге де бет бұрып, фотосуреттерді өңдеу және фотомонтаж жасаумен тәжірибе жүргізді.

Фотографиялық мансабының алғашқы кезеңдері

Франк Швейцарияның Цюрих қаласында Роза (Цукер) мен Герман Франктың ұлы болып дүниеге келді. Оның отбасы еврей болған. Роберт Джеральд Фокстың 2004 жылғы «Үйден кетіп, үйге оралу: Роберт Франктың портреті» атты деректі фильмінде анасы Розаның (кейбір деректерде оның есімі Регина деп көрсетіледі) Швейцария паспорты болғанын, ал әкесі Германның Германияның Франкфурт қаласынан шыққандығын, еврей болғандықтан неміс азаматтығынан айырылғаннан кейін азаматтығы болмағанын айтады. Олар Роберт пен оның үлкен ағасы Манфредке швейцария азаматтығын алу үшін өтініш берді. Франк пен оның отбасы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Швейцарияда қауіпсіз болғанымен, нацизмнің қаупі оның қанаушылықты түсінуіне әсер етті. Ол, ішінара, бизнеске бағытталған отбасы мен үйінің шектерінен қашу үшін фотосуретке бет бұрды және 1946 жылы өзінің алғашқы қолмен жасалған «40 фотосурет» кітабын шығару үшін бірнеше фотографтар мен графикалық дизайнерлерден тәлім алды. Туггенер жас суретші үшін үлгі болды, оны Франктің бастығы және кеңесшісі, Цюрихтің коммерциялық фотографы Майкл Волгенсингер (1913–1990) алғашқы рет айтқан, ол Франктің медиумның коммерциялық қолданылуына жарамсыз екенін түсінді. Гвидо Магнагнагоның сөзіне сәйкес, коммерциялық әлемнен бас тартқан бұл суретші Туггенер «Франк швейцариялық фотографтардың арасында ең жақсы көргені» болды, ал «Фабрик» фотокітабы Франктің 1958 жылы Парижде Дельпир баспасынан шыққан «Американдықтар» («Les Américains») кітабының үлгісі болды. Ол Оңтүстік Америка мен Еуропаға саяхатқа кетті. Перуде түсірген суреттерінен тағы бір қолмен жасалған кітап құрады және 1950 жылы АҚШ-қа оралды. Бұл жыл Франк үшін маңызды болды, ол Эдвард Стайхенмен кездескеннен кейін Музейде өткен «51 американдық фотограф» топтық көрмесіне қатысты. Ол Америка Құрама Штаттарының қоғамы мен мәдениетіне оңтайлы көзқараспен қараса да, американдық өмірдің қарқындылығы мен ақшаға артық мән беруге тап болғанда оның көзқарасы тез өзгерді. Ол Американы көбінесе қараңғы және жалғыздыққа толы орын ретінде көріп, бұл көзқарас оның кейінгі фотосуреттерінде айқын көрінді. Франктің редакторлардың оның жұмысына қатысты бақылауына наразылығы да оның тәжірибесіне әсер етті. Ол саяхаттауын жалғастырып, отбасын қысқа мерзімге Парижге көшірді. Франктің жұмыстары Испанияда (қолдарына оралған сәбиін сүйген әйелдің суреті), Перудегі иілген қарт әйелдің суреті, Уэльстегі қызыл көзді шахтердің суреті, сондай-ақ Англия мен АҚШ-тағы басқа суреттерден алынған, оның ішінде жүкті әйелінің екі суреті (біреуі ерекше жұмсақ фокуспен) және Нью-Йорк қаласындағы Он төртінші көшедегі White Tower Hamburger Stand терезесінде күліп тұрған алты әйелдің суреті (кейін «Американдықтар» кітабына енгізілген) бар.

Америкалықтар

Жакоб Туггенердің 1943 жылғы «Фабрика» фильмінен, Билл Брандттың «Үйдегі ағылшындар» (1936) және Уокер Эванстың «Американдық фотосуреттер» (1938) жұмыстарынан шабыттандырылып, Эванстың (бұрынғы грант иесі), Алексей Бродович, Александр Лейберман, Эдвард Штайхен және Майер Шапироның ұсынысымен 1955 жылы АҚШ-ты бойлықтап, қоғамның барлық топтарын фотоға түсірді. Сапар еткен қалаларының ішінде Мичиган штатының Детройт және Дирборн қалалары, Джорджия штатының Саванна, Флорида штатының Майами-Бич және Санкт-Петербург, Луизиана штатының Нью-Орлеан, Техас штатының Хьюстон, Калифорния штатының Лос-Анджелес, Невада штатының Рино, Юта штатының Солт-Лейк-Сити, Монтана штатының Бут және Иллинойс штатының Чикаго қалалары болды. Ол келесі екі жыл бойы жасаған жолсеру саяхаттарының бір бөлігіне отбасын алып, осы уақыт ішінде 28 000 кадр түсірді. Оның түсірген 83 суреті «Американдықтар» альбомына жариялау үшін таңдалды. Франктің саяхаты оңай болған жоқ. Кейін ол Арканзас штатының шағын қаласындағы антисемитизмге тап болғанын еске алды. «Мені полиция бөліміне алып кетіп, полицей аяғын үстелге қойып отырды. Гуггенхайм қорынан келген хатымды көрген соң еврей екенім анықталды. Олар шынымен де көнекілді еді», – деді ол. Шериф оған: «Бізге идиш тілін білетін адамды табу керек» деді. «Олар осыдан бір нәрсе жасағысы келді. Бұл сапардағы жалғыз оқиға болды. Мені түрмеге қамады. Қорқынышты болды. Менің қайда екенімді ешкім білмеді». Оңтүстіктегі бір шериф оған «бір сағаттың ішінде қаладан кетуің керек» деді. Бұл оқиғалар жұмыстағы Америкаға деген қараңғы көзқарасқа ықпал еткен болуы мүмкін. Керуак бірден Фрэнкке: «Әрине, мен осы суреттер туралы бірдеңе жаза аламын» деді. Ол ақырында «Американдықтар» американдық басылымына кіріспе жазды. Фрэнк сонымен қатар Аллен Гинзбергпен өмір бойы дос болып, Бит субмәдениетін құжаттаған негізгі суретшілердің бірі болды, ол Фрэнктің 1950-ші жылдардың оптимизмі мен әлеуметтік және нәсілдік айырмашылықтардың шындығы арасындағы шиеленісті құжаттауға деген қызығушылығымен жақындық сезінді. Франк осы шиеленіс үстіндегі американдық мәдениет пен байлықтың жалтырлығында тапқан ирония оның суреттеріне қазіргі заманғы американдық фотожурналистердің көпшілігінен өзгеше, айқын контраст берді, сондай-ақ оның қалыпты фотосурет техникаларынан ауытқуын көрсеткен ерекше фокус, төмен жарықтандыру және кесімдерді пайдалануын көрсетті. Ол 1959 жылы мәтіндерсіз, Grove Press баспасынан АҚШ-та жарық көрді, онда бастапқыда көп сынға ұшырады. Мысалы, Popular Photography журналы оның суреттерін «мағынасыз бұлдырлау, зер, лайлы экспозиция, мас күйдегі горизонт және жалпы ұқыпсыздық» деп қысым жасады. Сату бастапқыда нашар болғанымен, танымал Керуактың кіріспесі оның кең аудиторияға таралуына көмектесті. Уақыт өте келе және кейінгі суретшілерге шабыттандыру арқылы «Американдықтар» американдық фотосурет және өнер тарихындағы маңызды туындыға айналды және Фрэнк ең танымал жұмысы болып табылады. 2014 жылы The Guardian газетінде жазған сыншы Шон О’Хаган «фотографияның жақындағы өткенін және оның тым ұқсас болашағын оның ұзаққа созылған ықпалысыз елестету мүмкін емес» деді және «Американдықтар» «фотографияның мәнін, оның не айтатынын және қалай айтатынын өзгертті. [ . ] Бұл ХХ ғасырдың ең ықпалды фотосурет кітабы болып табылады». Француз журналы Les Cahiers de la photographie 1983 жылы 11 және 12 нөмірлерін Роберт Франкқа арнады, оның туындыларына құрмет көрсету және оның шығармашылығымен бірге жұмыс істеу, сондай-ақ оның суретші ретіндегі сындық қабілетін көрсету мақсатында. «Американдықтар» кітабының алғашқы басылымының елу жылдығын мерекелеу үшін 2008 жылдың 30 мамырында жаңа басылымы дүниежүзілік деңгейде жарық көрді. Steidl-дің жаңа басылымында көптеген суреттер кесілмеген (бұрынғы басылымдардағы кесілген нұсқалардан айырмашылығы), ал екі сурет бір тақырыптың суреттерімен ауыстырылды, бірақ басқа көзқараспен. «Американдықтар» туралы мерекелік көрме 2009 жылы Вашингтондағы Ұлттық өнер галереясында, Сан-Францискодағы қазіргі заманғы өнер мұражайында (SFMOMA) және Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайында көрсетілді. 2009 жылы SFMOMA көрмесінің төрт бөлімнің екінші бөлімінде Франктің Джон Саймон Гуггенхайм мемориалдық қорына (ол «Американдықтар» жобасының негізгі жұмысын қаржыландырды) берген өтініші, сонымен қатар ескі байланыс парақтары, фотограф Уокер Эванс пен автор Джек Керуакқа хаттар және Керуактың кітапқа кіріспесінің екі ерте қолжазба нұсқасы көрсетілді. Сондай-ақ, 2007 және 2008 жылдары Франктің қадағалауымен құрастырылған үш коллаж (115-тен астам түпнұсқа жұмыс принтерінен жасалған) көрсетілді, олар оның мақсатталған тақырыптарын және бейнелерді алғашқы іріктеу кезеңдерін ашты. Сондай-ақ, «Американдықтар» атты қосымша кітап жарық көрді, бұл 528 беттік ең терең фотосурет кітабының зерттеуі. Метрополитен өнер мұражайында күзетші болып жұмыс істеген Джейсон Эскенази «Американдықтар» көрмесіне келген басқа танымал фотографтардан «Американдықтардан» оларға ұнайтын суретті таңдап, олардың таңдауын түсіндіруін сұрады, нәтижесінде «Жүкқошқардың жарығымен: Американдықтар тізімі» кітабы жарық көрді.

Фильмдер

1959 жылы «Американдықтар» Америка Құрама Штаттарында жарық көрген кезде Франк фотосуретке назар аудармай, киноға көңіл бөлді. Оның фильмдерінің арасында 1959 жылғы Керуак жазған және баяндаған «Пулл Май Дейзи» фильмі болды, онда Гинзберг, Грегори Корсо және Бит тобының басқа да өкілдері ойнады. Биттер спонтандылықты қадір тұтты, ал фильм бір-бірімен кездейсоқ жиналған немесе тіпті импровизацияланғандай сезімді берді. Франктің басқа фильмдері: «Мен және ағам», «Айналыс», және «Candy Mountain» (соңғысы Руди Вурлитцермен бірлесіп режиссерлік етті). 1969 жылы Франк пен Мэри ажырасып кетті. 1974 жылы оның қызы Андреа Гватемаланың Тикаль қаласының үстіндегі ұшақ апатында қаза тапты. Осы кезеңде оның ұлы Пабло алғаш рет ауруханаға жатып, шизофрения диагнозы қойылды. Франктің кейінгі жұмыстарының көп бөлігі қызынан, ал кейіннен 1994 жылы Пенсильвания штатының Аллентаун қаласындағы ауруханада қайтыс болған ұлынан айырылудың әсеріне арналды. 1995 жылы ол қызының құрметіне суретшілерге гранттар беретін «Андреа Франк қоры»н құрды. Канаданың Нова-Шотландиясына көшкеннен кейін Франк уақытын ондағы үйіне, яғни жағалаудағы бұрынғы балықшының үйіне, және Нью-Йорктегі Бликер-стриттегі студиясына бөліп өткізді. Ол көптеген сұхбаттардан және қоғамдық шаралардан бас тартып, усақ-түйекке көңіл бөлмейтін адам ретінде танымал болды (әсіресе Андреаның өлімінен кейін). Дегенмен, ол 1984 жылғы Демократиялық Ұлттық Конвенцияның суретін түсіру сияқты ерекше тапсырмаларды қабылдауын жалғастырды, сондай-ақ New Order («Run») және Патти Смит («Summer Cannibals») сияқты әртістер үшін музыкалық бейнелер түсірді. Франк фильмдер мен фотосуреттер жасады және өзінің өнеріне арналған бірнеше ретроспективтер ұйымдастыруға көмектесті. Оның туындылары 1984 жылдан бері Нью-Йорктегі Pace/MacGill галереясында ұсынылып келеді. 1994 жылы Вашингтондағы Ұлттық өнер галереясы Франктің «Көшіп кету» атты ең толық ретроспекциясын ұсынды. Франк 2019 жылдың 9 қыркүйегінде Нова-Шотландиядағы үйінде қайтыс болды.

Санаткерлік зерттеулер, шолулар және өмірбаяндар

Les Cahiers de la photographie 11/12 және 3-ерекшелік, “Robert Frank, la photographie, enfin”, 1983 жылғы 4-ші тоқсан; Уолкер Эванс, Жиль Мора, Ален Бергала және тағы басқалардың мақалалары. “Ішке қарай қарау: Роберт Франктың “Америкалықтар” кітабы”. Вашингтон, округ Колумбия: Ұлттық өнер галереясы; Геттинген: Steidl, 2009. Сара Грингоудың еңбегі. Стюарт Александр, Филипп Брукман, Мишель Фризо, Мартин Гассер, Джефф Л. Розенхайм, Люси Санте және Энн Уилкс Таккердің мақалаларымен. Вашингтон, округ Колумбиядағы Ұлттық өнер галереясы ұйымдастырған көрмеге сүйемелдеп жарық көрген “Джукбокстың шағылысы: Америкалықтар тізімі”. Нью-Йорк: Red Hook, 2012. Редактор: Джейсон Эскенази, 276 фотографтың қатысуымен. “Америкалықтар” кітабына шолу.

Фильмдер

Көзді ашып қарама – Роберт Франк (2015). Лора Израиль режиссерлік еткен деректі фильм. Үйден шығып, үйге оралу: Роберт Франктың портреті (2004). Джеральд Фокс түсірген деректі фильм.

Марапаттар

1955: Джон Саймон Гуггенхайм мемориалдық қорының Гуггенхайм стипендиясы. 2002: Эдвард Макдауэлл медалі, Макдауэлл колониясы, Питерборо, Нью-Гэмпшир. 2015: Көркем өнер докторы (honoris causa), Нова Скотия өнер және дизайн колледжі, Галифакс, Канада.