Кіріспе

Triumph Stag – 1970 және 1978 жылдар аралығында британдық Triumph Motor Company компаниясы сатқан 2+2 орынды спорттық тур автомобильі. Оның дизайнын итальяндық суретші Джованни Микелотти жасаған.

Дизайн және стиль

Сәнді спорттық автомобиль ретінде жоспарланған Stag, Mercedes Benz SL класындағы модельдермен тікелей бәсекелесу үшін жасалды. Барлық Stag төрт орындық ашық купелер болды, бірақ конструкциялық беріктігі үшін – және сол кездегі АҚШ-тың көліктің аударылу стандарттарына сәйкес келу үшін – Stag-қа B бағаналы "қорғау доғасы" (roll bar) қажет болды, ол T-тәрізді элемент арқылы алдыңғы шыныға қосылды. Артқы терезесінде қытырлау сымдары бар, толық төбелік қаптамасы және тұтқамен басқарылатын төртінші терезелері бар, кузов түсіне сәйкес алынып-қойылатын қатты шатыры зауыттан шығарылатын танымал опция болды. Автомобиль 1963–64 жылдардағы өндіріске дейінгі 2000 седанынан кесіліп, пішінделген стильдік эксперимент ретінде басталды, оның дизайнын да Джованни Мишелотти жасаған. Оның келісімі бойынша, егер Triumph инженерлік директоры Гарри Вебстерге дизайн ұнаса, Triumph осы прототипті жаңа модельдің негізі ретінде пайдалана алатын болды. Вебстерге бұл дизайн ұнады және ол прототипті Англияға алып кетті. Нәтижесінде пайда болған екі есікті ашық автомобиль (convertible) өзінің алдындағы 2000 моделінің стилінен көп ерекшеленді, бірақ аспасы мен күш беріліс жүйесі сақталды. Triumph Мишелотти дизайнына настолько риза болды, олар Stag-тың стильдік желілерін 1970-ші жылдардағы жаңа T2000/T2500 Mark II седан және универсал модельдеріне енгізді. Triumph жаңа жобаларға төрт әріптен тұратын кодтық атаулар берді (мысалы, Spitfire үшін "бомба") және Stag өндіріске енгізілген жалғыз Triumph моделі болды, ол өзінің кодтық атауын сақтап қалды.

Инженерлік

Бастапқы Stag дизайны седанның 2.0 литрлік алты цилиндрлі қозғалтқышын пайдаланды, оны өндіріс машиналарын үшін 2.5 литрге дейін жетілдіру жоспарланған еді. Бірақ Вебстер Stag, үлкен седандар мен универсал машиналарын жаңа Triumph әзірлеген 2.5 литрлік жанармазда инжекцияланған (PI) OHC V8 қозғалтқышымен жабдықтауды көздеген. 1968 жылы, инженерлік директор Гарри Вебстер мен оның ізбасары, бас инженер Спен Кинг басшылығымен, жаңа 2.5 PI V8 қозғалтқышының қуатын арттыру үшін көлемі ұлғайтылды. АҚШ нарыбындағы шығарындылар стандарттарын қанағаттандыру үшін, қиын механикалық жанармазда инжекциясы екі Zenith Stromberg 175 CDSE карбюраторларының пайдасына тоқтатылды. Triumph-тің инженерлік стратегиясының маңызды мақсаты, сол кездегі басқа да көптеген өндірушілер сияқты, ортақ коленвалды негізге ала отырып, әртүрлі көлемдегі қатарлы және V қозғалтқыштар отбасын құру болды. Triumph көздеген әртүрлі конфигурациялар 1.5 және 4 литрлік көлемдегі төрт, алты және сегіз цилиндрлі қозғалтқыштарды жасауға мүмкіндік беретін еді, олар көптеген бөлшектерді бөлісіп, өндіріс масштабы мен механиктерді оқытудың экономикасын ұсынатын еді. Triumph дизайнының бірнеше нұсқалары өндіріске енгізілді, атап айтқанда, Dolomite және TR7 машиналарында қолданылған 2.0 литрлік төрт цилиндрлі қозғалтқыш, сондай-ақ бастапқыда Saab 99 машинасына орнатылған StanPart өндірген нұсқа. 1968 жылы Saab нұсқасы осы қозғалтқыштардың алғашқысы болып өндіріс машинасына орнатылды, ал 1970 жылы Stag V8 орнатылды. Кейде оны екі төрт цилиндрлі қозғалтқыш біріктірілгендей сипаттаса да, төрт цилиндрлі нұсқалар Stag қозғалтқышының сол жағынан тұрады деуі дұрыс. Triumph-қа Buick әзірлеген және сол кезде Rover компаниясы жетілдіріп жатқан толық алюминий Rover V8 қозғалтқышын пайдалануды тапсырған деген қаңтарлар болды, бірақ ол "сәйкес келмейді" деп мәлімдеді. Triumph V8 және Rover V8 қозғалтқыштарын орнату сынақтары 1967 жылдың мамыр-маусымында жүргізілді, нәтижесінде қозғалтқыш тым биік екені және алдыңғы конструкцияны өзгерту қажеттігі анықталды. Stag дамуын одан әрі кешіктірмей, Triumph V8 қозғалтқышын пайдалануды жалғастыру туралы шешім қабылданды. Кейінгі энтузиасттар оны орнатуға болатынын көрсеткенімен, Triumph V8 таңдауы, көбінесе Buick-тің британдық сату тәжірибесінің болмауына, Rover компаниясының сол кезде қолмен басқару жәшігін ұсынбауына және әртүрлі айналу моменті мен салмағы Stag конструкциясын қайта жасауды талап ететініне байланысты болды, өйткені ол жоспардан қалып қойған еді. Мұндай ауыстыру кеңірек инженерлік стратегияны қайта қарауды да талап ететін еді, екеуі де екі қозғалтқыштың салыстырмалы өлшемдерінің бәрінен де маңыздырақ "сәйкестік" мәселелері болды. Сонымен қатар, сол кезде Leyland Motor Corporation-ға тиесілі Rover, Stag өндірісінің күтілетін көлеміне сәйкес келетін V8 қозғалтқыштарын жеткізе алмауы мүмкін еді. 2000 модельдік қатарындағыдай, бірыңғай конструкция және толық тәуелсіз серікпе қолданылды: алдыңғы жағында MacPherson тіректері, артқы жағында жартылай артқы серікпелер. Тормоздық жүйе алдыңғы дискілі және артқы барабанды тежегіштермен жабдықталған, ал рульдік басқару электрлік күшпен күшейтілген тіреулі механизм болды.

Өндіріс

1970 жылдың маусым айында автомобиль халықаралық автошоуларда жылы қарсы алынып, шамамен екі жыл кешігіп шығарылды. Ұлыбританияда Stag Triumph үшін дереу табысқа ие болды, 12 айлық күту тізімі жылдам құрылып, автомобильдер тізілім бағасынан әлдеқайда жоғары бағамен сатылды, бірақ АҚШ-қа шығарылғанда, оның негізгі нарығында, ол механикалық тұрақсыздығы үшін жаман атқа ие болды, көбінесе қызып кету түрінде. Бұл мәселелердің бірнеше себебі болды. Біріншіден, Saab-пен жасалған ынтымақтастық, көлбеу 4 қозғалтқышына қатысты, V8-ге кейбір күмәнді инженерлік ерекшеліктердің көшірілуіне әкелді. Мысалы, Saab 99 қозғалтқышы қозғалтқыш бөлімінде алға қарай орналасқандықтан, су сорғысын алдыңғы жағына орнату мүмкін болмады. Saab қозғалтқышы үшін шешім су сорғысын қозғалтқыш блогының жоғарғы жағына орналастыру болды, бұл әдеттегіден жоғары. Көлбеу 4 және V8 үшін ортақ өңдеу желісін пайдаланудың нәтижесінде бұл орналасу V8-ге көшірілді, және қозғалтқыш қозғалыста қызып, салқындатқыш сұйықтығы кеңейту ыдысы арқылы салқындату жүйесінен шығып кетсе, қозғалтқыш салқындаған кезде қалған сұйықтық көлемі азайды. Егер бұл байқалмаса және қайталап орын алса, ол сорғы деңгейінен төмен түсіп, салқындатқыш сұйықтықты айналдыра алмауына және қызып кетуіне себеп болар еді. Су сорғысының істен шығуы нашар қатайтылған жетек тісті доңғалақтарының ертерек тозуынан және су сорғысын тоқтатуынан болды. Салқындату жүйесінің осы маңызды бөлігі істен шыққаннан кейін, қызып кету орын алды. Қозғалтқыш проблемаларының екінші себебі - салқындатқышқа коррозияға қарсы ингибитордың қосылмауы болды. Блок темірден, ал бастар алюминийден жасалған, бұл комбинация жыл бойы коррозияға қарсы антифризді қолдануды талап етеді. Иелері мен оларды қолдайтын дилерлер бұл мәселені кеңінен түсінбеді. Нәтижесінде, қозғалтқыштар электролиттік коррозияға ұшырады және радиатор өзектерінде ақ қорытпа оксид шламасы жиналды, бұл радиатордың тиімділігін төмендетіп, қайтадан қызып кетуге әкелді. Нәтижесінде цилиндр басының жылу деформациясына байланысты бас тығыздауының бұзылуы болды, бұл өте қымбат жөндеу. Иелері жөнделген машиналарын радиатор әлі де бітелген күйде алып, қайта-қайта істен шығуға себеп болды. Мәселенің үшінші себебі - қозғалтқыштың ұзын, қарапайым роликті тізбектерін қолдануы, олар алдымен созылып, содан кейін 40234 км-ден аз қашықтықта жиі бұзылып, қымбат зақымдануға әкелді. Тіпті бұзылу алдында, созылған уақыт тізбегі сілтемелерді өткізіп жіберіп, клапандарды дұрыс емес реттілікте көтеріп, түсіріп, клапандар поршеньдерге соқтығысып, екеуіне де зақым келтірді. Бұл ақау сапасы төмен тізбектермен нашарлаған болуы мүмкін. Цилиндр басының тағы бір мәселесі - цилиндр басын бекітетін шпилькалардың орналасуы, олардың жартысы тік, ал қалған жартысы бұрышта орналасқан. Бұл құрылым өндіріс шығындарын азайту үшін жасалған, өйткені цилиндр басына орнату шұңқыры мен бұрандасы барлық шайқалатын қақпақтармен қол жетімді болды. Бұл зауытқа цилиндр басын толық жинауға мүмкіндік берді. Бұл құрылым 4 цилиндрлі қозғалтқыштарда жақсы жұмыс істеді, бірақ V8-де бұрышты және тік тұғырлар қыздырылып және суытылған кезде әртүрлі бағытта кеңейіп, жиырылып, қозғалтқыш блогының бүлінуіне себеп болатын бүйірлік күштерді тудырды. Қозғалтқыштың қызып кетуге бейімділігі мәселені ушықтырды. Соңында, өндіріске дейінгі қозғалтқыштар өте мұқият жасалса да, өндіріс автомобильдеріне орнатылғандары дәл осындай сапалы бақылаудан өтпеді. Қозғалтқыштарда әлі де құйма құм мен ішкі сым табылды, бұл салқындатқыш жолдарды бітеп, қызып кетуге себеп болды. Өндірістік және техникалық қызмет көрсетудің бұл кемшіліктері Ұлыбританияда қозғалтқыш ақауларына әкелді, бірақ АҚШ-та жағдай Калифорнияның төмен октанды бензин талаптарына сәйкес келу үшін төмен қысымды поршеньдерді орнату қажеттілігімен және сол елдің үнемі өзгеріп отыратын шығарындылар ережелеріне сәйкес жану уақытын өзгерту арқасында нашарлады. Нәтижесінде қозғалтқыш көбірек жылу өндірді және автоматты беріліс пен кондиционер орнатылған кезде қозғалтқыштың салқындату қабілеті нашарлады. АҚШ-тағы автомобильдер қызып кетуді азайту үшін қозғалтқыш капоттарымен жабдықталған болса да, тас жолдағы тығырындарда қозғалтқыш қызып кетуі жиі кездесетін жағдай болды. Time журналы Triumph Stag-ты жасалған ең нашар 50 автомобильдің бірі деп бағалады. British Leyland Triumph 3.0 литрлік OHC V8 қозғалтқышын осы мәселелерді шешу үшін материалды түрлендірген жоқ, тек жануға көмектесу үшін дөңгелек поршеньді және жоғары қысымды салқындату жүйесін енгізді, ол жоғары температурада қайнап кетті. Тағы бір мәселе - Stag әрқашан салыстырмалы түрде сирек автомобиль болды. British Leyland Stag сатылымда болған кезде 2500-ге жуық Ұлыбритания дилеріне ие болды және жеті жыл ішінде Ұлыбританияда шамамен 19000 дана сатылды. Осылайша, орташа дилер автомобиль өндірісі кезеңінде бар болғаны жеті немесе сегіз Stag сатты, яғни жылына шамамен бір автомобиль. Бұл дилерлердің ақаулы Stag-ты жиі көрмейтінін және әртүрлі проблемалардың себебін анықтау қиын болғанын білдірді. Көптеген иелері ақаулы қозғалтқышты басқа автомобильдерден, мысалы Rover V8 немесе Stag бастапқыда жоспарланған Triumph 2.5 литрлік қозғалтқышымен ауыстырды. Мұндай түрлендірулердің саны белгісіз, бірақ 2017 жылдың шілдесіне қарай, DVLA-ға белгілі Stag-тың 91%-ы 3 литрлік қозғалтқышқа ие екені www.howmanyleft.com сайтында көрсетілген. British Leyland жобаны жалғастырмады, себебі Stag fastback BL қатарындағы басқа да нақты және жоспарланған автомобильдердің сатылымын төмендетуінен қорқыпты. Triumph жасаған прототип әлі де сақталып тұр. Бірнеше Stag автомобильдері Ferguson Formula әзірлеген және Jensen FF-де алғаш қолданылған төрт дөңгелекке жететін жүйемен жасалды. Даму кезеңінде Triumph өзі бір Stag-қа FF жүйесін орнатқан деген хабар бар, бірақ ол жойылды немесе стандартты нұсқаға қайта құрастырылды. 1972 жылы FF Developments, Ferguson-нан лицензия алған және жеке автомобильдерді түрлендіру технологиясын алған компания, тағы екі 4WD Stag жасады. Автомобильдер (біреуі қолмен басқарылатын, екіншісі автоматты) GKN компаниясымен дамыту және сынақ жұмыстары үшін тапсырыс берілді. Екеуі де тұрақты автомобильдерде болғандай, тұтқыр қосылыспен автоматты түрде құлыпталатын дифференциалдарға және Jensen-де қолданылған бірдей Dunlop Maxaret механикалық тежегіш жүйесіне ие болды. Автомобильдер стандартты модельдерден қозғалтқыш бөлімінің ортасында кең ойыспен ерекшеленді, алдыңғы дөңгелектерге қуат беру үшін қозғалтқыштың орналасуы сәл жоғары болды. Бұл екі автомобиль де әлі де сақталып тұр. Жеңіл Stag сынақтан өтті, ол негізінен дыбысты оқшаулау материалы алынған стандартты Stag болды. Бұл жоба іске аспады. 32 клапанды Stag V8 қозғалтқышы қарастырылды, бірақ ешқандай қозғалтқыш жасалғандығын растайтын құжат немесе басқа да дәлелдер табылмады. Мұндай қозғалтқыш екі Dolomite Sprint 16 клапанды басын пайдалана алмайтын, өйткені цилиндрлердің қарама-қарсы жағында айна тізбесін орнату қажет болар еді. Әйтпесе, екінші камера тізбесі цилиндрлердің қарама-қарсы жағындағы камераның соңында шығарылар еді. FF Developments Triumph 2000 (седан және универсал) автомобильдерін 4WD-ге түрлендірді, оның ішінде Stag қозғалтқышы мен қоробкасы және Ferguson 4WD жетегі бар кем дегенде бір 'Triumph 3000 универсал' машинасы.

Классикалық мәртебе

Triumph Stag-тың клубтары мен иелері зор қолдау көрсетеді және бірқатар мамандандырылған жеткізушілер бар. Ұлыбританиядағы негізгі энтузиаст клубының мәліметінше, Ұлыбританияда шамамен 8500 данасы сақталған деп есептеледі. DVLA деректеріне сәйкес 2022 жылғы 4-тоқсан бойынша 8409 Ұлыбритания тіркелген көліктері салық төлеп жүр немесе SORN статусында. Австралияда бастапқыда экспортталған 1596 дананың шамамен 1100-і аман қалған. Олардың көпшілігі тиісті штаттарында клубқа тіркелген. Австралия мен Жаңа Зеландиядағы кейбір Triumph Stag көліктеріне Leyland P76 үшін жасалған 4.4 Rover V8 қозғалтқышы орнатылған.

Белгілі тұлғалар

1971 жылғы «Straw Dogs» фильмінде, өндіріске дейінгі Stag – Дастин Хоффманның басты көлігі. «Алмастар мәңгі» атты Джеймс Бонд фильмінде Бонд алмас контрабандашысынан 1970 жылғы «Сафран сары» түсті Stag көлігін тартып алады. 1978–1979 жылдардағы «Hazell» телесериалында 1975 жылғы Mk2 Stag көрсетілген, ол бастапқыда жасыл болған, бірақ кейін қызыл түске боялған. 1985 жылғы «Маған әдемі кір жуушы» фильмінде бірнеше кейіпкерлер 1973 жылғы Stag көлігін жүргізеді. 1998 жылғы «Dad Savage» фильмінде 1977 жылғы «Кармин қызыл» Stag қашуға арналған көлік ретінде қолданылады. 1981–1991 жылдардағы BBC/Австралия телесериалы «Bergerac»-та Бержерактың бұрынғы әйелі Дебора сары түсті Stag көлігін пайдаланады. 2000–2001 жылдардағы BBC телесериалы «Second Sight»-та DCI Росс Таннер (Клайв Оуэн) Sapphire Blue Stag көлігін жүргізеді. BBC-дің «New Tricks» сериалында зейнеткер детектив-сержант Джерри Стэндинг 1974 жылғы британдық жасыл түсті Stag көлігін жүргізеді, ол кейде оған қиындық туғызады. 2010 жылғы «Midsomer Murders» сериалының 12-ші сезоны, 7-ші бөлімі «The Great and the Good»-та Берти Карвел ойнаған Джастин Хупер тот баспайтын болаттан жасалған есік қалқалары бар зәрдәпті жасыл Mark III көлігін жүргізеді. 2010 жылғы «Wheeler Dealers» сериалының 7-ші сезоны, 5-ші бөлімінде 1972 жылғы Stag жөнделіп, 971 фунт стерлинг пайдамен сатылды. 2013 жылы Channel 4 телеарнасының «Car S.O.S.» сериалының бірінші сезонында 1976 жылғы Stag 7-ші бөлімде қайта жаңартылды. 2014 жылы Channel 4 бағдарламасының бірінші сезонында «For the Love of Cars» 3-ші бөлімінде 1976 жылғы Stag қайта жаңартылды. 2015 жылғы «High Rise» фильмінде Stag көлігінің CGI нұсқасы пайда болады. Бір кадрда көліктің ішкі фаралары жоқ болып көрінеді. 2016 жылы «Cuckoo» сериалының үшінші сезонында 1976 жылғы Stag 6-шы бөлімде «Sid’s Big Day» көрінеді. 2021 жылы Amazon Original «Modern Love» сериалының 2-ші сезонының бірінші бөлімінде «On a serpentine road, with the top down» атты эпизодта Stag басты рөлді ойнайды. 2023 жылы ITV/Mammoth Endeavour сериалында Stag Оксфорд мэрінің көлігі ретінде көрсетіледі, ол Оксфорд колледжінің бұзақыларынан ұрланады. 2023 жылғы «Annika» сериалының «Masterpiece Theater» нұсқасында Аниканың әкесі сары Stag көлігін S2 Es4,5,6 бөлімдерінде жүргізеді. Е6 бөлімінің соңында ол Stag көлігін немересі Морганға мұра етеді.