Кіріспе
1907 жылы 30 шілдеде жарық көрген Л. Франк Баумның "Оздың Озмасы" романы Л. Франк Баумның "Оз" сериясының үшінші кітабы болды. Бұл Баумның "Оз" кітаптарының сериясын жоспарлап отырғанын көрсететін алғашқы кітап еді. Оқиғаның көп бөлігі Оз елінен тыс жерде өтеді, бұл "Оз" кітаптарындағы жаңалық. Тек соңғы екі тарау ғана Оздың өзінде орын алады. Бұл тақырыптың жұмсақ өзгергенін көрсетеді: бірінші кітапта Оз – Дороти Канзасқа қайту үшін өтуі керек қауіпті ел, ал үшінші кітапта Оз – кітаптың соңы мен мақсаты. Доротидің үйге қайтуға деген құштарлығы бірінші кітаптағыдай күшті емес, және оның ағасының оған деген қажеттілігі, оның оған деген қажеттілігінен гөрі, оның оралуына себеп болады. Кітаптың суреттерін түсті түспен суретші Джон Р. Нилл салған. Кітапта мына арнау жазылған: "Менің әңгімелерімді оқитын барлық ұл-қыздарға, әсіресе Доротилерге, осы кітапты махаббатпен арнаймын". Бірінші басылымның толық атауы: "Оздың Озмасы: Канзастық Дороти Гейлмен, сары тауық Биллинамен, Қорқытқышпен, қалайы ағаш шеберімен, қорқақ арыстанмен және аш жолбарыспен болған оқиғаларының жазбасы; сондай-ақ, мұнда адал жазылған, көптеген басқа да жақсы адамдар туралы айтуға тым көп".
Ozma of Oz, published on July 30, 1907, was the third book of L. Frank Baum's Oz series. It was the first in which Baum was clearly intending a series of Oz books. It is the first Oz book where the majority of the action takes place outside of the Land of Oz. Only the final two chapters take place in Oz itself. This reflects a subtle change in theme: in the first book, Oz is the dangerous land through which Dorothy must win her way back to Kansas; in the third, Oz is the end and aim of the book. Dorothy's desire to return home is not as desperate as in the first book, and it is her uncle's need for her rather than hers for him that makes her return. The book was illustrated throughout in color by artist John R. Neill. It bore the following dedication: "To all the boys and girls who read my stories – and especially to the Dorothys – this book is lovingly dedicated." The full title of the first edition read Ozma of Oz: A Record of Her Adventures with Dorothy Gale of Kansas, Billina the Yellow Hen, the Scarecrow, the Tin Woodman, the Cowardly Lion and the Hungry Tiger; Besides Other Good People Too Numerous to Mention Faithfully Recorded Herein.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Дорроти әкесінің ағасы Генримен бірге Австралияға саяхатқа шыққанда, оны дауыл теңізге ұшырып алады. Ол ағып жүзіп келген тауық қорабына тығынады, ол жағаға шығып, ішінде тауықпен бірге құлады. Тауық сөйлей алады, Дороти оған "Биллина" деп ат қояды. Жерді зерттегенде Дороти мен Биллинаға қолдары мен аяқтарының орнына дөңгелектері бар, жарқын киінген "Wheelers" тайпасы қауіп төндіреді. Олар сондай-ақ сағат механизмімен жасалған, Тик-Ток (әдебиеттегі алғашқы ақылды, жасалма адамдардың бірі) есімді адамды да кездестіреді. Тик-Ток Дороти мен Биллинаға олар Ев елінде екенін айтады, онда қазіргі уақытта лайықты билеушісі жоқ, себебі оның патшасы отбасын Ном патшасына сатқаннан кейін өзін-өзі өлтірген. Үшеуі де Принцесса Лангвидердің сарайына барады, ол алмастырылатын, ажыратылатын көптеген басқа ие. Дороти Лангвидереге оның басын алып, коллекциясына қосуға рұқсат бермегенде, Лангвидере ашуланып, Доротиді сарайдың биік мұнарасына қамап қояды. Бақытымызға орай, Принцесса Озма және оның Оз Корольдік сарайы (олардың көптегені бұрынғы екі Оз кітабында пайда болған) Ном патшасынан патшалық отбасын босату үшін Қауіпті Шөлді кесіп өтеді. Озма келген соң, Доротиді, Биллина мен Тик-Токты Лангвидердің тұтқындығынан босатып, міндетін орындайды. Үшеуі де Озманың Номдар патшалығына жасаған экспедициясына қосылады. Олар келгенде, Ном патшасы патшалық отбасын әшекейлерге айналдырғанын айтады. Озма оларды босатуды сұрағанда, ол келісімшарт ұсынады: Оз халқы оның бөлмелеріне кіріп, Ном патшасының көптеген әшекейлерінің қайсысы екенін болжауға тырыса алады, бірақ егер олар дұрыс болжаса, олардың өзі де әшекейге айналады. Озма, Оз Корольдік армиясының жиырма жеті сарбазы, соның ішінде Қорқытқыш, Қалайшы және Тик-Ток, барлығы да осындай ерекше тағдырға ұшырайды. Дороти бір әшекейді таңдайды, ол патшалық отбасының жас ханзадасының бірі болып шығады. Сол түні Биллина Ном патшасының басқа бір Номпен бірге түрленулері туралы әңгімелесіп жатқанын естіп, әшекейлердің қайсысы түрленген адамдар екенін түстерінен ажырата біледі. Ол сондай-ақ патшаның сиқырлы күші оның киетін Сиқырлы Белбеуінен екенін біледі. Сондықтан ол барлық түрлендірулерді кері қайтара алады. Номдардың жұмыртқадан қорқуын пайдаланып, Оз халқы Сиқырлы Белбеуді тартып алып, Евтің патшалық отбасымен Ном патшалығынан қашып құтылады. Ев патшалық отбасын тағына қайтарып, Озма, Дороти және басқалар Оз еліне оралады, онда Смарагд қаласының патша сарайында үлкен жеңіс тойы өтеді. Дороти ресми түрде Оз ханшайымы болады, Биллина Озда қалуды шешеді, ал Озма Доротиді Австралияға жіберу үшін Сиқырлы Белбеуді қолданады, онда ол Генри ағасымен қуанышпен қайта қосылады.
Бейімделулер
Л. Фрэнк Баум бұл әңгімені өзінің 1913 жылғы музыкалық «Оздың Тик-Ток адамы» сюжеті үшін қайта қарады, оның басты рөлдерін Джеймс С. Мортон мен Фред Вудвард ойнады. «Тик-Ток»-тан басқа, Озма есімді ханшайым және Ном королінің иеліктеріне сапар жасаудан өзге, кітап пен дайын пьеса арасындағы ұқсастықтар азаз болды, бұл Баумға соңғысын 1914 жылы сегізінші «Оз» кітабы ретінде «Тик-Ток Оз» деп қайта бейімдеуге мүмкіндік берді. Сьюзан Зедер жазған, Ричард Грейдің музыкасымен «Оздың Озмасы: Уақыт туралы әңгіме» атты театрлық бейімделу 1979 жылы Вашингтон штатының Сиэтл қаласындағы Пончо театрында тұңғыш рет көрсетілді. 1999 жылы 20 жылдығына орай, ол қосымша әндермен толықтырылып, «Time Again in Oz» деп аталды. «Оздың Озмасы» мен бұрынғы романның элементтері 1985 жылы шыққан «Оз еліне қайту» фильміне енгізілді, онда Фируза Балк Дороти рөлін сомдады. Сюжеттің көп бөлігі Озмадан алынғанымен, оқиға бастысы Момби ханшайымы (барлық жағдайда Лангвидере ханшайымы, сондай-ақ Озманы құлы ретінде ұстап) және оның дөңгелекшілері басқаратын қираған Емеральд қаласына көшірілді. Фильмнің екінші жартысында Дороти, Биллина, Тик-Ток, Джек Пампкинхед және Гамп Ном королінің тауына барып, Корольдің әшекейлер жинағынан Қорқытқышты құтқаруға аттанады. Бұл жинақ кітаптағы патшалық қызғылт түске қарағанда, зөңрөңгүл түсті болды. 1939 жылғы «Оз сиқыршысы» фильмінде қолданылған, сиқырлы белбеудің орнына атақты рубин табандары қолданылды. 1986 жылы алғашқы романның аниме адаптациясы осы оқиғаны қамтыды. Кейіннен ол қысқартылып, АҚШ-тағы VHS және LaserDisc (кейін DVD) үшін бір фильмге редакцияланды. Кітап 1987 жылы «Дороти Озмамен танысады» атты канадалық анимациялық фильмге айналдырылды. Бұл 28 минуттық қысқартылған нұсқа. Видео шығарылымында актер Майкл Гросстың тікелей сөз сөйлеуі бар.