Кіріспе

Сөзсіз қарым-қатынас түрі

Дене тілі – сөздерге қарағанда физикалық мінез-құлық арқылы ақпаратты білдіру немесе жеткізу үшін қолданылатын қарым-қатынастың бір түрі. Мұндай мінез-құлыққа бет-әлпет, дене күйі, қозғалыс-ишаралар, көздің қозғалысы, тиісу және кеңістікті пайдалану жатады. Дене тілі термині көбінесе адамдарға қатысты қолданылады, бірақ жануарларға да қолданылуы мүмкін. Дене тілін зерттеу кинесика деп аталады. Дене тілі қарым-қатынастың маңызды бөлігі болғамен, оның көп бөлігі санасыз түрде жүзеге асады. Дене тілі белгілі бір грамматикалық жүйесі бар және кез келген тілге тән қасиеттері бар ым тілінен өзгеше. Ал дене тілінің грамматикалық жүйесі жоқ, сондықтан оны нақты қозғалысқа сәйкес келетін абсолютті мағынада түсіндірудің орнына, кең мағынада қарастыру керек. Техникалық тұрғыдан алғанда, бұл тіл емес. Дене тілі – көбінесе біздің байқаған нәрселерге жауап ретіндегі бейсана реакцияларымыз. Қоғамда нақты мінез-құлықты қабылдау және түсіндіру бойынша жалпы пікір қалыптасқан. Дене тілінің барлыққа ортақ емесі туралы да пікірлер бар. Сөзсіз қарым-қатынастың бір бөлігі болып табылатын дене тілі, әлеуметтік өзара әрекеттесуде сөзді қарым-қатынасты толықтырады. Шындығында, кейбір зерттеушілер адамдар арасындағы қарым-қатынас кезінде берілетін ақпараттың көп бөлігі сөзбен емес, сөзсіз қарым-қатынас арқылы беріледі деген қорытындыға келді. Ол екі адам арасындағы қарым-қатынасты орнатуға және өзара әрекеттесуді реттеуге көмектеседі, бірақ мағынасы әртүрлі болуы мүмкін. Дене тілінің мағынасы мәдени контекстке байланысты өзгереді.

Бет көрінісі

Мимика – дене тілі мен эмоциялардың бір бөлігі. Оны дұрыс түсіндіру үшін көздің, қабаудың, еріннің, мұрынның және еңчектердің қозғалысы сияқты бірнеше белгілерді бірге қарастыру қажет – бұл адамның көңіл-күйі мен ой-сезімін анықтауға көмектеседі; оны әрқашан оқиғаның контексі мен адамның болжамды ниетіне қатысты қосымша қарастыру керек. Бет-әлпет пен дене тілі шынайы эмоцияны көрсете алады, ал олардың болмауы – шындықтан алыс екенін ұғындырады. Мысалы, көздің айналасындағы әжімдердің жоқтығы – жалған күлкінің белгісі болуы мүмкін. Бір кезде зерттеушілер шынайы күлкіні бұйрықпен жасау мүмкін емес деп есептеген. Алайда, соңғы кезде Солтүстік-Шығыс университетінің ғалымдары жүргізген зерттеуде адамдар тіпті бақытты сезінбесе де, Дюшен күлкісін сәтті имитациялай алатыны анықталды. Оқушының (қарашықтың) қозғалысы көңіл-күйге байланысты, және ол адамның сезімін байқағанда көрсете алады. Мысалы, зерттеу көрсеткендей, адам өз оқушыларын бақылай алмайды, және олар басқа біреуге қызығушылық танытқанда немесе бір нәрсеге қарағанда кеңейеді. Әдетте, адамның көзі минутына шамамен 20 рет жыпылықтайды, бірақ көрерменге ұнаған адамға қарағанда бұл жылдамдық артады. Зерттеулер мен тәжірибелер бет-әлпет пен дене тілінің адамның эмоциялық жағдайын көрсететін белгілерді біртіндеп жеткізетінін көрсетті. Яғни, ми адамның бет-әлпеті мен дене тілін бір уақытта өңдейді. Басты жаққа бұру – сұхбаттасқан адамның айтқанына қызығушылық танытуы мүмкін. Бұл оның қызығушылығын, күмәндануын немесе сұрақ қоюын білдіруі мүмкін. Егер бас бұрылып тұрғанда қолмен тіреліп тұрса, онда бұл қызығушылықтың жоқтығын немесе ойланып тұрғанын көрсетеді. Артқа тартылып, сәл алға еңкейген бас күдік тудыруы мүмкін. Адамның басын бұру бұрышы мен орналасуы оның көңіл-күйін көрсетеді, осыған қатар бет және мойын сияқты бұлшықеттердің кернеуі де ескерілуі керек. Басты жоғары көтеру – кейбір ғалымдардың айтуынша, "жоғары сезімдерді" – өзіне сенімділік, мақтаныш немесе жек көруді көрсетеді. Ал төмен қарату – ұялу, тартымсыздық немесе құрмет сезімдерін білдіруі мүмкін. Егер сезімнің күшін, жынысын сияқты басқа факторларды ескерсек, ең дұрыс түсіндіру өзгеруі мүмкін. Мысалы, қуаныш – әдетте басы жоғары көтерілген кезде кездесетін жоғары сезім. Ал қуанышпен бірдей спектрдегі, бірақ азырақ күшті қанағат сезімі басты сәл төмен бұрумен көрінеді. Адамның дауыс шығару аппаратына бас қисылуы мен бұлшықеттердің кернеуі әсер ететіндіктен, оның қалай сөйлейтінін тыңдау арқылы бас қисылуын анықтауға болады.

Дене күйінің жалпы түрлері

Сезімдер дене тілі арқылы да анықталуы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, эмоцияны басқа немесе бейтарап эмоциямен салыстырғанда дене тілі дұрыс танылады. Мысалы, ашуланған адам өзгеге үстемдік танытады, ал оның дене тілі шабуылға бейімділікті көрсетеді. Ал қорқыныш сезімімен салыстырсақ: адам әлсіз және мойынсұнғыш болады, ал оның дене тілі қашуға бейімділікті көрсетеді.

Кеуде

Жалпы алғанда, кеуде қуысының толылығы немесе жазықтығы, әсіресе кеуде шекітінің айналасында, көңіл-күй мен қарым-қатынастың маңызды көрсеткіші болуы мүмкін. Күнделікті жағдайларда кеуде тілін бағалау кезінде, оның пішіні мен көлемі инстинктивті түрде бағаланады. Егер кеуде толырақ болып, алға қарай орналасса, онда бұл сенімділіктің белгісі. Егер кеуде анық алға қарай итерілсе, онда адамның әлеуметтік жағынан көзге түскім келетіні және дене сенімділігін көрсеткісі келетінін білдіреді. Кеуде артқа тартылса, онда бұл сенімсіздіктің белгісі болуы мүмкін. Егер адам кеудесін екінші адамға жақындатса, бұл әңгіме кезінде оған қызығушылық танытуының немесе басқа жағдайларда физикалық күш көрсетуінің және агрессияның белгісі болуы мүмкін.

Жүру белгілері

Жесттер – дене мүшелерімен (мысалы, қолдар, қарулар, саусақтар, бас, аяқтар) жасалатын қозғалыстар және олар қалаулы немесе қалаусыз болуы мүмкін. Мысалы, АҚШ, Оңтүстік Африка, Франция, Ливан және Германия сияқты елдерде бас бармақты көтеру «Жақсы» немесе «ОК» дегенді білдіруі мүмкін. Алайда, дәл осы жест Иран, Бангладеш және Таиланд сияқты елдерде қарапайым қорлау болып саналады, бұл АҚШ-та ортаңғы саусақты көрсетумен тең.

Қол алысу

Қол алысу – бұл кең таралған амал, кездескенде, сәлемдескенде, құттықтағанда, жақындық танытқанда немесе келісімге қол жеткен соң қолданылады. Зерттеулер қол алысудың бірнеше стилін бөліп көрсетеді, мысалы, саусақтарды қысып алу, тым күшті қысыммен қолды сығу (сүйек сығушы), әлсіз қолды сығу (шалқа балық) және тағы да басқалар.

Тыныс алу

Дене тіліне қатысты тыныс алу және тыныс алу үлгілері адамның көңіл күйі мен ой-сезімінің жай-күйін көрсете алады; осы себепті, дене тілі мен тыныс алу арасындағы байланыс жиі іскерлік кездесулер мен таныстырулар сияқты жағдайларда ескеріледі.

Дауыс реті

Мұның бір себебі - адамның көңіл-күйі өзгергенде, оның тыныс алу үлгісі де өзгереді. Бұл оның дене тіліне, сондай-ақ ішкі құрылыс қысымына (IAP) әсер етеді, ал бұл қысым дауыс реңіне тікелей әсер етеді және одан байқалады. Мысалы, егер адам өзін сенімді сезінсе, оның тыныс алуы тереңдейді, ішкі құрылыс қысымы артады, дауысы толырақ және күштірек естіледі. Егер олар алаңдаса, тыныс алуы тым беткей болады, ішкі құрылыс қысымы төмендейді, дауысы жұқарақ және әлсіздейді. Осылайша, адамның көңіл-күйі тыныс алу үлгісінде көрініс тапқандықтан – бұл дауыс реңі мен дене тіліне әсер ететін маңызды фактор – дауыс реңі көңіл-күйдің денде тіліндегідей сезімін жеткізеді, және керісінше. Атап айтқанда, Amazon Alexa сияқты цифрлық дауысты қолданатын, қолынан ұстамай жұмыс істейтін құрылғылар, IAP дыбысын цифрлық дауыстан шығарып тастайды немесе шектейді. Сондықтан дауыста адамға тән толықтық жоқ және ол робот сияқты естіледі. Дене күйінің белгілі бір түрлері дауыс реңіне елеулі әсер етеді. Мысалы, егер адам креслода отырып, иіліп сөйлесе, бұл тыныс алу жүйесіне, соның ішінде тамаққа кедергі келтіреді, дауыс реңін басаңдатып, шаршаған, бақытсыз немесе жалыққандай сезім тудырады. Ал тік отырса, тыныс алу жүйесіне кедергі келтірмейді, дауыс реңі айқын, күшті және назарлы болады.

Қалай қарау керек

Адамның қарым-қатынасы өте күрделі, сондықтан адамның қандай көзқарас білдіріп отырғанын анықтау үшін оны тұтастай қарау қажет. Дене тілі – адамның басқаларға білдіретін көзқарасының маңызды бөлігі. Альберт Мехрабианның пікірінше, сезімдер мен көзқарастарды талқылайтын әңгімелерде (мысалы, ұнату немесе ұнамау) айтылған сөздердің үлесі 7%, дауыс ырғағының үлесі 38%, ал дененің тілінің үлесі 55% құрайды. Бұл «7-38-55 ережесі» деп те аталады және адамдардың қарым-қатынасын зерттеуде жиі қолданылады. Үш фактордың әрқайсысының үлесіне қатысты пікірталастар болғанымен, дене тілінің адамның көзқарасын анықтаудағы маңызды рөліне барлық тарап келіседі. Адам өз дене тілін өзгерту арқылы білдіретін көзқарасын өзгерте алады, бұл өз кезегінде екінші адаммен қарым-қатынасына әсер етеді. Көзқарас формалды немесе бейформалды болуы екінші адамның реакциясына әсер етуі мүмкін. Мысалы, егер сұхбаттасушы формалды көзқарас білдірсе, ол іскерлік әсер қалдырып, сұхбатталатын адамды ойлы жауаптар беруге ынталандыруы мүмкін. Бұл олардың арасында кәсіби қарым-қатынасты нығайтуға көмектеседі. Ал егер сұхбаттасушы бейформалды көзқарас білдірсе, ол ашық және жайлы атмосфера тудырады. Бұл сұхбатталатын адамды ашық жауап беруге, көбірек ақпарат беруге және жеке қарым-қатынас орнатуға мүмкіндік береді.

Сенім

Достық немесе іскерлік қарым-қатынас болсын, адамдар арасындағы сенімнің белгілі бір деңгейі болуы қажет. Дене тілін түсіну сенім мен жақындық орнатуға көмектеседі. Сенім – адамдар арасындағы кез келген жақсы қарым-қатынастың негізі. Сенімділік танытатын дене тілі көбінесе ашықтық пен жылуды көрсетеді. Ал сенімсіздік білдіретін дене тілі жабық және салқын болып көрінеді. Сенімділік танытатын дене тілі қарым-қатынастың мәніне қарай өзгеріп отыруы мүмкін. Мысалы, іскерлік, достық және отбасылық қарым-қатынастарда қолданылатын дене тілі ұқсас болуы мүмкін, бірақ олардың арасында айқын айырмашылықтар да болуы мүмкін.

Бизнес

Іскерлік ортада сенімділік білдіретін дене тілі ресми түрде қолданылады. Бұл жалпы іскерлік әдепке сәйкес келеді, онда адамдар өзін кәсіби және назарлы түрде ұсынады, сонымен қатар қарым-қатынастың шектері бар екенін анық көрсетеді. Іскер адам тәсілі екінші адамға оның назары әңгіменің негізгі тақырыбы – іскерлік мәселелерге шоғырланғанын түсіндіреді. Кездесу немесе келіссөздердің басында қол берісу жиі қолданылады. Бұл әрбір адамның бір-біріне сенуге дайын екенін көрсетеді. Оған жылы күлімсіреу қосылуы мүмкін, бірақ кең күлімсіреу немесе иыққа қағу сияқты таныс, ресми емес дене тілімен бірге бола бермейді. Іскерлік дене тілі нақты түрде сенімсіздік білдіретін қимылдардан аулақ болуға тырысады. Мысалы, егер біреу іскерлік ортада сөйлеген кезде қолын немесе аяғын кесіп алса, ол екінші адамға тосқауыл қойып отырғандай әсер қалдыруы мүмкін. Сонда ол адам сөйлеп тұрған адам оған сенбейтін немесе бірдеңе жасырып отырғандай ойлауы мүмкін. Себебі, тосқауыл сияқты дене тілі сенімсіздікке нұсқауы мүмкін болғандықтан, оны іскерлік жағдайларда қолданбайды.

Достық

Достар арасындағы дене тілі, әдетте, бизнес қарым-қатынастағысына қарағанда көбірек эмоциялық және бейресми болады. Достықтағы сенімділік түрлі тәсілдермен білдіріледі. Бизнес кездесулердегідей қол алысу жиі қолданылатын болса, оған екі қолмен құшақтасу немесе иыққа қол қою сияқты әрекеттер де қосылуы мүмкін. Достар арасындағы сенімді білдіретін дене тілі, бизнес ортасындағыға қарағанда әлдеқайда еркін және физикалық болуы мүмкін. Мысалы, арқасын шапалап немесе құшақтау. Адамдардың жақын достарымен ашық және жылы қарым-қатынас жасауға дайындығы, жат адамдардың бизнес аясында сенімділік танытуымен салыстырғанда, шынайы көрінеді. Өйткені достар бір-бірінің дене тілін және бет-әлпетін оңай түсіне алады. Бұл оларға әріңкі адамның ниетін анық сезінуге және тиісінше жауап беруге мүмкіндік береді. Сондықтан, қарым-қатынас ашық болады және бұл достардың бір-бірімен әрекеттесуін бақылағанда байқауға болады. Дене тілі немесе сөз арқылы жүзеге асатын қарым-қатынас еркін және ресми этикет талаптарымен шектелмейді.

Интимді қарым-қатынастар

Жақын қарым-қатынастарда, мысалы, махаббат пен некедегі сенімнің тілі өте ашық және көбінесе жеке болып келеді, тіпті ол достық сияқты физикалық тұрғыдан қозғалмалы болмаса да. Батыс елдерінде қол ұстасу – жақын серіктестердің бір-біріне деген құрметін және сенімін білдіретін кең таралған белгі. Бұл жұмсақ әрекет бірнеше минутқа немесе одан да ұзаққа созылуы мүмкін. Ал достардың қол алысуы көбінесе құлшыныспен және бірнеше секундқа созылуы мүмкін. Сенім жақын қарым-қатынастарда адамдардың бір-бірін лақтап, сүйіп алуы арқылы да білдіріледі. Бұл әрекеттер ашықтық пен жылуды ерекше жекелендірілген тәсілмен жеткізуге бағытталған. Әр серіктес екіншісіне өзіне тартылғанын, сондай-ақ оған сеніп, басқа жағдайда қабылдамайтын жақындыққа рұқсат ететінін көрсетеді. Мұндай дене тілі танысу кезеңінде біртіндеп қалыптасады. Жақын қарым-қатынастағы дене тілін жақындық жоқ қарым-қатынастарда қолдануға болмайды. Адамдар жақын қарым-қатынаста болғанда, олар басқа қарым-қатынастарға қарағанда бір-біріне жақын тұрады. Бұл жақындық шамалы болса да, бақылаушы бұл қосымша жақындықты олардың жақын қарым-қатынаста екенін білдіреді деп түсінуі мүмкін. Мысалы, жұбайлар бір-бірінің жеке кеңістігінде отырып, тұрып, жүре алады, ал әріптестер бір-бірінен белгілі бір қашықтықты сақтап, бір-бірінің жеке кеңістігінен тыс тұрады. Жұбайлар жақын қарым-қатынаста болғандықтан, олар әріптестер сияқты қашықтықты сақтау қажеттілігін сезінбейді. Жақын қарым-қатынастағы адамдардың басқа белгілері – бір-бірімен сергек болу, бір-біріне адал болу, бір-біріне сенімділік пен табиғилық сезімі.

Дайындық

Баскетбол алаңына басқанда, қасыңдағы барлық командаластарыңның құлшынысы мен дайындығын сезінесің, қарсыластарыңның күші мен бірлігі, көңіл-күйі мен дене тілі туралы ой қалыптастырасың. Әрине, спортта физикалық күш басым, бірақ саясатта да осыған ұқсас жағдай болады, бір жақтың немесе екінші жақтың көңіл-күйін олардың бірге отыруын қарап қана білуге болады. Дене тілі әрекетке дайын екендігін көрсетеді. Бұл әрқашан физикалық жағынан байқалатын болса да, оны "физикалық күш-жігерге дайындық" немесе "әлеуметтік өзара әрекетке дайындық" деп жіктеуге болады. Әдетте адамның екеуіне де дайын болатынын, ал мұндай жіктелулер сол сәтте қайсыбір іс-қимылға басым дайындықпен екендігіне байланысты екенін ескеру керек. Мұндай дайындық күйі адамның бүкіл денесіне, дауыс ырғағына және оның дене тілі арқылы қандай әсер қалдыратынына әсер етеді. Жоғары дайындық күйін жоғары энергия деңгейі немесе қарқындылық деңгейі деп те атауға болады. Дайындықсыз күйге қарағанда, дайындық күйі көбінесе терең тыныс алу, жүйке жүйесінің күшеюі және жүрек соғу жылдамдығының артуын қамтиды. Бірақ 2015 жылы жасалған зерттеу нәтижелері бұл әсерді қайталай алмағандықтан, бұл кеңестен бас тартылып, оны оқыту тоқтатылды.

Жалпыға бірдей немесе мәдениетке тән

Ғалымдар дене тілі, әсіресе бет-әлпеттерінің барлық адамдарға түсінікті болуы мүмкін бе деген мәселені ұзақтан бері талқылап келеді. Дарвиннің (1872) эволюциялық теориясында, ол эмоциялардың бет-әлпеттерінің туа біткендік қасиетімен байланысты екенін айтқан. Екінші жағынан, ғалымдар мәдениеттің адамның эмоцияларын дене арқылы білдіруіне ықпал ететініне күмән келтіреді. Негізінен, бұл теорияларды екі модельге бөлуге болады:

Мәдени баламалық модель

Мәдени теңдестік моделі "адамдар өз тобының және басқа топтың мүшелерінің эмоцияларын түсінуде бірдей дәл болуы керек" деп болжайды (Soto & Levenson, 2009). Бұл модель Дарвиннің эволюциялық теориясына негізделген, онда ол адамдар мен жануарлар ашу/агрессия, бақыт және қорқыныш сияқты эмоциялардың ұқсас дене тілбілігімен бірінші болып бөлісетінін атап өткен. Бұл ұқсастықтар эволюциялық аргументті қолдайды, атап айтқанда, әлеуметтік жануарлар (адамдар да оның ішінде) бір-бірімен эмоциялық сигналдарды беруге табиғи қабілетіне ие, бұл пікір бірнеше ғалыммен ортақ (Шевалье Скольников, 1974; Линнанкоски, Лааксо, Ауланко және Леинонен, 1994). Дарвин жануарлар мен адамдар арасындағы мінез-құлқының ұқсастығын атап көрсеткен болса, Мәдени теңдестік моделі адамдар арасындағы мәдениеттердегі мінез-құлқының ұқсастығын атап көрсетеді, тіпті олар мүлдем өзгеше болуы мүмкін. Бұл модельді қолдайтын ең сенімді дәлелдердің бірі – Пол Экман мен Фризеннің (1971) жүргізген зерттеуі, онда Папуа-Жаңа Гвинеядағы жазу білмейтін тайпа мүшелері АҚШ-тан келген адамдардың бет-әлпетін дұрыс тани алды. Мәдени тұрғыдан оқшауланған және АҚШ медиасына қатысы жоқ Папуа тайпасына мәдени алмасу мүмкіндігі болмады.

Мәдени артықшылық үлгісі

Екінші жағынан, мәдени артықшылық моделі бір нәсілді адамдардың "басқа нәсілді адамдарға қарағанда визуалды сипаттамаларды дәл әрі тиімді өңдейтінін" болжайды. Дұрыс түсіндіруді арттыратын басқа факторларға вербальді емес акценттермен танысу жатады. Мәдени теңдестік моделі мен мәдени артықшылық моделіне қолдау көрсететін көптеген зерттеулер бар, бірақ әдебиетті қарау мәдени ортаға қарамастан жеті эмоцияның жалпыға бірдей танылғанын көрсетеді: бақыт, таңғалу, қорқыныш, ашу, жек көру, ренжіту және қайғы. Соңғы кездері ғалымдар мақтаныш пен ұятты білдірудің де жалпыға ортақ екенін көрсетті. Трейси мен Робинс (2008) мақтаныш білдірудің құрамына басын артқа қарай бұраған, төмен қарқынды бетпен және Дюшен емес күлкісімен (ауыздың бұрышын көтеру) дене күйін кеңейту кіреді деген қорытындыға келді. Ұят білдіруде бетті төмен қарату немесе қолмен жабу болады. Дегенмен, дене тілінің іс-әрекеті мен түсінуде пайдасы зор болған белгілі бір салалар бар. Дене тілінің қолданылуы коммерциялық тұрғыда артып, адамдарға дене тілін қалай сезінуге және оны белгілі бір жағдайларда қалай пайдалануға үйрету үшін көптеген кітаптар мен нұсқаулықтар жарияланды. Сондай-ақ, математика сияқты пәндерді оқытуды жақсартуға да көмектеседі. Дене тілінің тағы бір қолданысы – бұл құлақтың нашар естуі немесе афазия сияқты себептермен сөйлеу қабілеті шектеулі адамдар үшін сөзді алмастыру ретінде қолданылады. Дене тілі микро-өнер арқылы алдауды анықтау процесінде де қолданылады, құқық қорғау органдарында және тіпті покер әлемінде де.

Екінші тілді меңгеру

Екінші тілді меңгеруде дене тілінің маңыздылығы, тілді табысты үйренудің дискурстық, стратегиялық және әлеуметтік-тілдік құзыреттерге қол жеткізумен байланысты екендігінен туындайды. Әлеуметтік-тілдік құзыреттілікке белгілі бір тілді қолдануға көмектесетін дене тілін түсіну кіреді. Бұл көбінесе мәдениетке байланысты болады. Сондықтан, тілде еркін сөйлеу үшін, дискурстық деңгейден асып, осы дене тілін тану және тіпті орындау қабілеті қажет. Дене тілінің сөздік тілді қолданудағы маңыздылығы – түсініктемедегі беймаздық пен артық айтуды жою қажеттілігінде.

Оқытуды жетілдіру

Дене тілі екінші тілді үйретуде ғана емес, басқа да салаларда да пайдалы көмекші болуы мүмкін. Оны қолдану идеясы – тілдік емес сигнал беру. Оны оқушыны дұрыс жауапқа бағыттау, меңзеу немесе ынталандыру үшін қолдануға болады. Бұл әдетте оқушыны басқарудың басқа ауызша әдістерімен, мысалы, растау сұрақтары немесе тілді өзгерту арқылы үйлестіріледі. Тай 2014 жылғы зерттемесінде дене тілінің үш негізгі сипаттамасын және олардың оқытуға қалай әсер ететінін келтіреді. Бұл сипаттамалар – интуиция, коммуникация және ұсыныс. Оқытуда қолданылатын дене тілінің интуитивті ерекшелігі – тілді, әсіресе жеке сөздерді, сәйкес дене тілі арқылы көрсету. Мысалы, «жылау» сөзін оқыту кезінде мұғалімдер жылап тұрған адамды бейнелей алады. Бұл сол сөзді тереңірек түсінуге көмектеседі. Федералдық Тергеу бюросының (ФБР) көптеген құқық қорғау бюллетеньдерінде дене тілі «ақиқатты бағалау және қасақана өтірік айтуды анықтау» құралы ретінде қарастырылған. Құқық қорғау органдарының қызметкерлерінің дене тілі куәгерлердің айғақтарының дұрыстығына әсер етуі мүмкін.

Покер

Покер ойыны ғана емес, ықтималдықты түсіну, сонымен қатар қарсыластардың дене тілін оқу және талдау қабілетін де талап етеді. Покердегі маңызды элементтердің бірі – қарсыластарды адастыру. Адасқанды анықтау үшін ойыншылар қарсыластарының жеке ерекшеліктерін, покерде "айғақтар" деп аталатын белгілерін байқауға тиіс. Сондай-ақ, ойыншылар қарсыластарының жақсы ойнап жатқанын көрсететін белгілерге де назар салу керек.

Бейнелеу өнері

Көбінесе комедиялық қойылымдарда күлдіру үшін дене тілі пайдаланылады. Бұл, шамадан тыс, қайталамалы, жағдайға немесе кейіпкерге сай келмейтін, не олардың кез келген комбинациясымен дене тілін қолдануды қамтиды. Екі немесе одан көп кейіпкерлер бір-бірінің дене тілін күшейту үшін қолданылуы мүмкін. Олардың қимыл-қозғалыстары мен мінез-құлқы өте ұқсас болуы мүмкін, осы арқылы комедиялық эффекті күшейеді. Немесе олар мүлдем әртүрлі болуы мүмкін, соның нәтижесінде контраст арқылы ерекшеленіп көзге түседі. Комедиялық дуэттер мұндай толықтыратын комедиялық дене тілінің әдістерін жиі қолданады.

Кинезикалық

Кинезика – дененің кез келген бөлігінің немесе бүкіл дененің қозғалысына қатысты сөзсіз қарым-қатынасты зерттеу және түсіндіру; қарапайым тілмен айтқанда, бұл дене тілін зерттеу. Алайда, осы зерттеу саласының негізін қалаушы саналатын Рей Бёрдвистелл ешқашан "дене тілі" терминін қолданған емес және оны тиімді деп санамаған. Ол, дене арқылы жеткізілетін мәлімет лингвисттердің тіл туралы анықтамасына сай келмейтінін айтты. Birdwhistell "адамның қимыл-қозғалыстары басқа жануарлардың қимыл-қозғалыстарынан полисемиялық екендігімен ерекшеленеді, яғни олар туындаған қарым-қатынас контексіне байланысты көптеген мағыналарды білдіруі мүмкін" деп көрсеткен. Сондай-ақ, ол "дене тілін қандай да бір абсолютті түрде түсіндіруге қарсы тұрды". Ол "әрбір дене қимылы кең ауқымда және қарым-қатынастағы барлық басқа элементтермен байланысты түсіндірілуі керек" екенін де атап көрсетті. Бұған қарамастан, "дене тілі" кинезикадан гөрі көбірек қолданылады. Д. Мазиар Мир өзінің "Иранның дене тілі" атты кітабында дене тілін былай анықтады: жасқа, жынысқа, бойға, салмаққа және адамның әлеуметтік немесе географиялық статусына байланысты барлық қимыл-қозғалыстар, позалар, мінез-құлқы, дене тілі, тіпті сөйлеу үлгісі мен осал дыбыстарды шығару арқылы жасалатын позалар – бәрі дене тілі немесе сөзсіз қарым-қатынас деп аталады.