Кіріспе

Жапония мен Батыс елдері арасындағы 1863–1864 жылдардағы әскери қақтығыстар сериясы.

Шимоносеки науқаны (下関戦争/馬関戦争) – 1863 және 1864 жылдары Ұлыбритания, Франция, Нидерланды және АҚШ-тың біріккен теңіз күштерінің Жапонияның Чошу феодалдық доменіне қарсы Шимоносеки бұғазын бақылау үшін Жапонияның Шимоносеки жағалауында күрес жүргізген әскери қақтығыстар сериясы.

Өмірбаян

Токугава шогунатының бейбіт ынтымақ атмосферасын орнатуға жасаған күш-жігеріне қарамастан, көптеген феодалдық даймёлар шогунаттың сыртқы саудаға ашық есік саясатына қатты наразылық білдірді. Еуропалық және американдық ықпалға қарсылық білдірген император Комэй ғасырлар бойғы императорлық дәстүрді бұзып, мемлекеттік мәселелерге белсенді араласа бастады және 1863 жылдың 11 наурызы мен 11 сәуірінде «Барбариялықтарды қуу туралы жарлық» (攘夷実行の勅命 – Jōi jikkō no chokumei) шығарды. Чошю кланы, даймё Мори Такачика басшылығымен, дәстүрлі жапон күнтізбесі бойынша 5-ші айдың 10-шы күнінен кейін барлық шетелдіктерді елден шығаруға кірісті. Мори шогунатқа ашық түрде қарсы шығып, Симоносеки бұғазынан өтетін барлық шетелдік кемелерге ескертусіз оқ атуға бұйрық берді. Бұл 600 метрлік стратегиялық, бірақ қауіпті су жолы Хонсю және Кюсю аралдарын бөліп, Ішкі теңізді Жапон теңізімен байланыстырады. Симоносеки бұғазындағы жағдайдың ушығуына дейін шетелдік дипломаттар мен әскери сарапшылар, әсіресе АҚШ-тың Жапониядағы өкілі Роберт Пруин және АҚШ Әскери-теңіз күштерінің капитаны Дэвид Макдугал, Жапониядағы жағдайдың қиын екенін сезген. Макдугал 1863 жылдың 12 маусымында Әскери-теңіз күштерінің хатшысы Гидеон Уэллске жазған хатында: «Басым пікір бойынша, Жапония үкіметі революция алдында тұр, оның басты мақсаты – шетелдіктерді қуу» деп жазды.

"Патшаға құрмет көрсетіп, варварларды қуып жіберіңдер!"

Чошю кланы көбінесе зеңбіректермен, яғни ядролармен атуға арналған ескірген қарулармен жабдықталған еді, бірақ сонымен қатар АҚШ Жапонияға сыйға берген бес Дальгрен зеңбірегі және американдық құрылыстағы үш бу кемесі де болды: алты зеңбірегі бар «Дэниел Вебстер» бригі, он зеңбірегі бар «Ланрик» немесе «Косей» бригі және төрт зеңбірегі бар «Лансфилд» немесе «Кошин» кемесі. Бірінші шабуыл 1863 жылдың 25 маусымында, императордың «шетелдіктерді қуу туралы» жарлығы күшіне енгеннен кейін көп ұзамай болды. Капитан Саймон Купер басқаратын АҚШ-тың «SS Pembroke» сауда кемесі Шимоносеки бұғазының сыртында аялдап тұрғанда, көтерілісшілерге тиесілі екі еуропалық соғыс кемесі оны тоқтатты және оқ атты. Бір жау кемесінің экипажы америкалық теңізшілерді қатты да алаңдатарлық айқаймен мазақтады: «Императорды құрметтеңіз және шетелдіктерді қуғыннан шығарыңыз!» (尊皇攘夷 sonnō jōi). Ұдайы зеңбірек оқтарының астында «Пемброк» кемесі жолға шығып, Бунго бұғазы арқылы аз ғана зақыммен және жандар жоғалмай құтылуға үлкерді. Шанхайға келгеннен кейін Купер шабуыл туралы есепті Жапониядағы Йокогамадағы АҚШ консулдығына жіберді. Келесі күні француздық әскери-диспетчерлік бу кемесі «Kien Chan» да бұғаздың сыртында аялдап тұрғанда, Шимоносекиді қоршаған тік жарлардағы көтерілісші жапон артиллериясы оған оқ атты. «Киен Чан» кемесінің қозғалтқышы зақымдалып, ашық теңізге қашып құтылуға үлкермес бұрын төрт адам қаза тапты. 11 шілдеде «Киен Чан» экипажының ескертулеріне қарамастан, 16 зеңбірегі бар голландтық «Медуза» соғыс кемесі Шимоносеки бұғазына кірді. Оның капитаны, капитан Франсуа де Касемброт, Лорд Мори Такачиканың кемесіне оқ атуға батылы келмейтініне сенімді болды, өйткені кемесінің күші зор еді және Голландия мен Жапония арасындағы қарым-қатынас ұзақ жылдардан бері жақсы болып келген. Алайда Мори солай істеді, «Медузаны» отыздан астам снарядпен ұрып, тоғыз теңізшіні өлтірді немесе жарақаттады. Де Касемброт жауап беріп, көтерілісшілердің оқтарынан қашып, толық жылдамдықпен жүгірді, кемеде болған Голландияның бас консулының өміріне қауіп төндіре ме деп қорқып. Ұзақ уақыт өтпей, жапондық әскербасы Жапонияда консулдығы бар көптеген елдердің туларына оқ атқан.

Шимоносеки тұйық жолындағы шайқас

1863 жылдың 16 шілдесі күні, министр Пруйннің санкциясымен, Пемброкке жасалған шабуылға шапшаң жауап ретінде, капитан Макдугал басқаратын АҚШ фрегаты "Уайоминг" теңізге шығып, АҚШ-та салынған, бірақ нашар жабдықталған жергілікті флотпен шамамен екі сағат бойы жеке күшпен шайқасты. Макдугал жаудың екі кемесін батырып, үшіншісіне ауыр зақым келтірді, сондай-ақ шамамен қырық жапондыққа шығын келтірді. "Уайоминг" кемесі де елеулі зақымдарға ұшырады, төрт экипаж мерт болды, жеті адам жарақат алды, ал біреуі кейіннен алған жарақатынан көз жұмды. "Уайоминг" батырған екі жапондық пароход 1864 жылы Чошу арқылы қайтадан судан көтеріліп, Хаги портына қосылды.

Бірінші шайқас, 1863 жылдың 20 шілдесі

Макдугалдың келісімінен кейін, 20 шілдеде француз флоты олардың сауда кемесіне жасалған шабуылға жауап ретінде әрекет етті. Француз күштеріне теңізшілер мен екі әскери кеме кірді: "Танкред" авизосы және адмиралдың флагманы "Семирамис". Капитан Бенджамин Жорес басшылығымен 250 адамнан тұратын күш Шимоносекиге еніп, бір артиллериялық бекініспен қатар шағын қаланы да қиратты. Бұл әрекетке Францияның Жапониядағы толық өкілеттігі бар өкілі Густав Дюшен де Беллькур қолдау көрсетті, бірақ француз үкіметі, хабардар болғаннан кейін, Жапониядағы өкілдерінің осындай агрессивті қадамдар жасағаны үшін қатты сынға алды, себебі Францияның әлемнің басқа аймақтарында орындалуға тиіс маңызды әскери міндеттемелері болды және Жапониядағы қақтығысқа жол бере алмайтын еді. Дюшен де Беллькур 1864 жылы лауазымынан алынды. Жореске де шогонат оның шетелдік күштерге қарсы осындай шешуші қадамдар жасағаны үшін алғыс айтты және арнайы ту марапаттады.

Дипломатиялық келіссөздер

Осы арада америкалықтар, француздар, британдықтар және голландтар Ішкі теңізге өтуді қайта ашу үшін дипломатиялық арналарды белсенді түрде ашты. Айлар созылды, ал қиын жағдайдың шешімі көрінбей жатты. 1864 жылдың мамыр айында түрлі жауырыққан жапондық топтар мыңдаған долларлық шетелдік мүлікті – үйлерді, шіркеулерді және кемелерді қиратты. Бұл салдарынан Эдодағы АҚШ елшілігі де зардап шекті, онда министр Роберт Пруйн орналасқан еді. 1864 жылдың бірінші жартысында Шимоносеки бұғазы шетелдік кемелер үшін жабық болғандықтан, соғыс қаупі мен әңгімелер ауада қалықты, ал дипломатиялық күш-жігері нәтижесіз аяқталды. Содан кейін Жапониядағы британдық министр, сэр Резерфорд Алкок, американдық министр Роберт Пруйн және голландтық министр Дирк де Графф ван Полсбрук сияқты келісімшарт әріптестерімен Мориге қарсы бірлескен әскери шабуыл мүмкіндігін талқылады. Олар көп ұзамай күш көрсетуге бірлесіп дайындық бастады. Жапондықтардың күдікті назарында он бес британдық соғыс кемесі төрт голландтық кемесімен бірге тізілді, ал Гонконгтан келген британдық полк әскери күшін арттырды. Француздар теңіз күштерінің барынша азын сақтап, күштерінің көп бөлігін Мексикада император Максимилианның тұрақсыз режимін қолдауға жұмсады. Азамат соғысына қатысқан АҚШ одақтастарына дипломатиялық және минималды әскери көмек көрсетумен шектелді. Осы уақытта Мори келіссөздерді прокрастинациялап, одақтастардың талаптарына жауап беру үшін қосымша уақыт сұрады, бұл келісім күштері үшін қабылдауға болмайтын жауап болды. Одақтастар біріккен әрекет жасау уақыты келді деп шешті. Келісім күштерінің қарсы шараларына қарамастан, 1864 жылдың шілдесінде тағы бір шабуыл болды, көтерілісшілер күштері көмір мен су алу үшін портына кіргеннен кейін АҚШ-тың «Монитор» бу кемесіне оқ атты. Бұл одан әрі ашуды тудырды, тіпті британдық эскадрилья Мориге көпұлттық ультиматум жібергеннен кейін де, бұғаз ашылмаса әскери күш қолданылатынын ескертті.

Соңғы шайқас, 1864 жылдың 5-6 қыркүйегі

1864 жылдың 17 тамызында тоғыз британдық кемеден (Conqueror, Tartar, Leopard, Barrosa, Perseus, Argus, Coquette және Bouncer), төрт голландтық кемеден (Djambi, Metalen Kruis, Medusa және Amsterdam) және үш француздық кемеден (Tancrède, Sémiramis және Dupleix) құралған эскадрилья, 2000 сарбаз, теңізші және матроспен бірге, Корольдік теңіз күштерінің адмиралы сэр Август Леопольд Купердің басшылығымен Йокохамадан Шимоносеки бұғазын ашу үшін жолға шықты. АҚШ жалдаған «Та Кианг» кемесі операцияға қолдау көрсету мақсатында сүйемелдеді. 5 және 6 қыркүйекте болған екі күндік шайқас бұрынғы әрекеттерге көмектеспеген нәрсені істеді; ол Чошу доменінің Батыс державаларына қарсы соғыс жүргізу мүмкіндігін жойды. Халықаралық флоттың оттық күшіне тең келе алмағандықтан және жарақат алғандар саны артып келе жатқандықтан, Такасуги Шинсаку төрт Батыс державасымен бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізді, ал Чошу күштері 1864 жылдың 8 қыркүйегінде екі күннен кейін капитуляциялады. Одақтас әскерлерінен 72 адам қаза тапты немесе жараланды; алайда Эрнест Сатов британдықтардан 8 адамның қаза тапқанын және 30 адамның жараланғанын, сондай-ақ екі британдық кеменің зақымданғанын хабарлады. Шайқас туралы толық мәліметтер Эрнест Сатовтың «Жапониядағы дипломат» кітабында келтірілген. Сатов британдық адмирал Август Купердің жас аудармашысы ретінде капитан J. H. I. Александр басқарған британдық флагмандық кемесі HMS Euryalus-та болды. Бұл сонымен қатар Дункан Гордон Бойестің он жеті жасында Виктория кресімен (VC) марапатталған шайқасы болды. Сатов Бойестің «өте жас үшін өте батыл мінез-құлқы үшін» марапат алғанын айтты. Шимоносекидегі тағы бір VC иегері Томас Прайд болды, ал үшіншісі медальді алған алғашқы америкалық Уильям Сили еді. Де Касемброт оқиғалар туралы «Жапония суларындағы Де Медуза» атты еңбегінде, 1863 және 1864 жылдары жазды. Соғысты тоқтату туралы келісімге қол қойылғаннан кейін АҚШ министрі Пруин келіссөздер жүргізген қатаң келісімде жапондықтардан 3 миллион доллар өтемақы төленуі көзделді, бұл сома сол кездегі шамамен 30 бу кемесінің құнына тең болатын. Токугава сёгунаты мұндай соманы төлей алмады, және бұл сәтсіздік жапон порттарын ашу үшін шетелдік қысымның себебіне айналды; Жапония үш миллион пиастр өтемақы төлеу немесе Ішкі теңізде тағы бір порт ашу арасында таңдау жасауға мәжбүр болды. Хиого порты шетелдік саудаға ашылды, ал кедендік тарифтер біркелкі 5%-ға дейін төмендетілді. 1883 жылы, алғашқы шайқастан кейін 20 жыл өткен соң, Америка Құрама Штаттары Жапонияға өтемақы төлемінің өзінің үлесін білдіретін 750 000 долларды қайтарды.

Салдары

Шетелдік интервенциялардан кейін шогун үкіметі Чошюға қарсы жазалау экспедициясын, яғни Бірінші Чошю экспедициясын дайындауды да бастады. Бұл экспедицияның мақсаты 1864 жылы Киотода шогун әскерлеріне шабуыл жасаған Чошю күштерінің Кинмон оқиғасы үшін жаза беру болды. Бірақ, төңкеріс көшбасшыларының өлім жазасын орындау туралы келісімге қол жеткізілген соң экспедиция тоқтатылды. Осы шаралармен бір уақытта, британдық Корольдік теңіз күштері Сацума самурайларымен Кагосима қаласын бомбалау кезінде қақтығысқа түсті, бұл 1863 және 1864 жылдардағы жапон қақтығысының бірнеше эпизодтарының бірі болды.

Тарихи маңызы

XIX ғасырда Азия, Африка және басқа да аймақтарда Еуропа елдері жүргізген ұсақ қақтығыстарға ұқсас, Жапониядағы жағдай империализмде кең таралған құрал – «канонерлік дипломатияның» нақты мысалы болып көрінді. Сыртқы ықпалға деген ащы наразылық Чошу кланына өз үкіметіне қарсы әскери провокациялар жасауға негіз берді. АҚШ-та Азамат соғысы қызып тұрған кезде, президент Авраам Линкольннің үкіметі әлем елдері әлсіздік пен ұдайы шешім қабылдамау белгілерін іздеп, мұқият бақылап отырды. «Уайоминг» кемесінің іс-қимылы Жапониямен жасалған шарттарды күштеп сақтаған алғашқы шетелдік кеме болды. Бұл факт, оқиғалардың АҚШ-ты шетел соғысына тартуы мүмкін екендігімен бірге, Шимоносеки шайқасын маңызды шайқасқа айналдырды. Шимоносеки бұғазындағы шайқастар Еуропа елдері тарихында маңызды орын алмағанмен, оқиғаның қызықты тұсы – жапондықтардың тапқырлығы болды. Жапондықтар бұрын ешқашан бумен жүретін кеме көрген емес, мұндай кемелерді коммодор Перри Жапонияға келгенге дейін, яғни он жыл бұрын ғана танысты. Бірақ олар осы қысқа мерзім ішінде үлкен жетістіктерге қол жеткізді. 2004 жылы Шимоносеки қалалық әкімдігі Жапония тарихындағы бомбалаудың маңыздылығын еске алып, Чошу кланы қолданған қарулардың бірнеше толық көшірмелерін орнатты. Көшірмелер қуыс болаттан жасалған, монета салып қосылған дыбыс эффектілері мен қарудан шығатын түтінмен жабдықталған.