Кіріспе

Құс түрі

Еуразиялық сискин (Spinus spinus) – қарға тұқымдасына жататын ұсақ сайрақ. Оны еуропалық сискин, жалпы сискин немесе жай ғана сискин деп те атайды. Басқа (архаикалық) атаулары: қара бас алтынқұс, арпа құсы және абердевин. Бұл құс Еуропа және Еуро-Сибирьде кең таралған. Ол орманды аймақтарда, қылқан жапырақты және аралас орманды жерлерде кездеседі, әртүрлі тұқымдармен, әсіресе, қарағай және қылқан жапырақты ағаштардың тұқымдарымен қоректенеді. Оны басқа ұқсас сайрақтардан қауырсынының түсіне қарай ажыратуға болады. Жоғарғы жағы сұрғылт жасыл, ал төменгі жағы ақ жолақты сұр түсті. Қанаттары қара, сары қанат жолағы бар, ал құйрығы қара, сары жақтарымен. Аталықтарының беті мен кеудесі сары, басында қара қалпақ бар. Аналықтары мен жас құстардың басы сұрғылт жасыл, қалпағы жоқ. Бұл құс сенімді, әлеуметтес және белсенді. Оның әні – әдемі әуен мен дірілдің үйлесімі. Осы себептерге байланысты оны көбінесе тұтқын күйде өсіреді. Бұл құстардың көші-қоны ерекше үлгісі бар, әрбір бірнеше жылда қыста оңтүстікке қарай көптеп ұшып кетеді. Мұндай мінез-құлықтың себептері әлі белгісіз, бірақ климаттық факторлармен және, ең бастысы, тамаққа қолжетімділікпен байланысты болуы мүмкін. Осылайша, тамағы мол жерлерде қыстаушы популяциялар өркендей алады. Бұл кішкентай сайрақ – акробатикалық тамақтанатын құс, көбінесе тиін сияқты төңкеріліп іледі. Ол бақтағы құстарға арналған тамақтандыру орындарына да келеді.

Таксономия және жүйелеу

Сискинді алғаш рет Карл Линней 1758 жылғы "Systema Naturae" еңбегінің 10-шы басылымында "Fringilla spinus" деп сипаттады. 1760 жылы Бриссон Carduelis туысын сипаттады, содан кейін осы түр сол туысқа жатқызылды. Жақындағы таксономиялық зерттеулер оны Spinus туысына жатқызуды ұсынады. Spinus ғылыми атауы ежелгі грек тіліндегі spinos сөзінен шыққан, ол қазір анықталмаған бір құстың аты болған. Ағылшыл тіліндегі атауы неміс тілінің sisschen немесе zeischen диалектісінен келген. Кен аумақта таралғанына қарамастан, бұл монотиптік түр, яғни, оның ерекше түршелері жоқ. Мұны бірнеше факторлармен түсіндіруге болады, мысалы, жылдар арасындағы көбелек шаруашылығы аймақтарындағы жекелемелердің кеңістіктегі айырмашылықтары, тұрақты генетикалық алмасуды қамтамасыз ететін үлкен қыстау аймағы және бір көбелек шаруашылығы маусымында әр түрлі жерде бірнеше жұмыртқа салатын ұрғашылар.

Сипаттама

Сиккин – денесі кішкентай, құйрығы қысқа құс. Жастардың түсі аналықтарына ұқсас, түстері күңгірт, қауырсындары аспапты. Сиккинды тану оңай, бірақ кейде оны цитрил, еуропалық жасыл немесе еуропалық серен сияқты басқа шымтезектермен шатастыруға болады. Бұл құстарды Орталық Еуропа және континенттің оңтүстігіндегі кейбір таулы аймақтарда жыл бойы кездестіруге болады. Олар Скандинавияның солтүстігінде және Ресейде таралған, ал қыста Жерорта теңізі бассейнінде және Қара теңіз маңында қыстайды. Қытайда олар Ішкі Монголияның Хинган тауларында және Цзянсу провинциясында көбейеді, қыста Тибетте, Тайваньда, Янцзы өзенінің төменгі ағысында және оңтүстік-шығыс жағалауында болады. Еуразиялық сиккин Солтүстік Америкада сирек кездеседі. Солтүстік Америкада оған ұқсас және жақын туыс сискин (Spinus pinus) бар. Олардың маусымдық таралуы ерекше көші-қон үлгісімен де ерекшеленеді. Бірнеше жылда бір рет олар оңтүстікке қарай көптеп қоныс аударады, ал Иберия түбегіндегі қыстау популяциясы айтарлықтай артады. Бұл құбылысқа қатысты түрлі теориялар бар, біреуі Норвегия шыршасының Еуропаның орталық және солтүстік бөлігінде мол тұқым беретін жылдары осы құстардың санының артуына байланысты екенін айтады. Тағы бір теория бойынша, қайың немесе қарағай тұқымы жетіспесе, көші-қон көбейеді. Бұл түрлер көбейтіс маусымынан тыс уақытта үлкен топтарға бірігіп, көбінесе қызылқұстармен араласады. Бұл құс бір жерде ұзақ тұрмайды, көбейетін және тамақтанатын жерлерін жылдан жылға өзгертеді. Олардың мекендеу ортасы – тау беткейлеріндегі орманды аймақтар, ылғалды жерлерге бейім. Адамдарға жақын, оларды жақыннан байқауға болады. Дегенмен, көбейтіс маусымында олар ұялдап, жалғыздыққа бейім, байқау қиын. Сондықтан неміс аңызында сискиндер ұяларында оларды көрінбейтін сиқырлы тас сақтайды делінеді. Бұл түрлердің бірі "аллофединг" деп аталатын мінез-құлқымен ерекшеленеді, яғни төмен дәрежедегі құстар (бір жынысты) топтың үстем мүшелеріне тамақ қайтарады, бұл топтағы байланысты күшейтеді және топ ішіндегі иерархиялық құрылымды көрсетеді.

Тамақтандыру

Сискин негізінен дәнді жейтін құс, бірақ оның рационы маусымға қарай өзгеріп тұрады. Ол ағаштарда тамақтанады, жерде жем жеуден аулақ болады. Аталықтары аналықтар үшін агрессивті түрде бәсекелеседі. Құдалық кезінде аталық басы мен қылтық қауырсындарын көтеріп, өзін үлкендей көрсетіп, құйрығын созып, қайталап ән салады. Олар ағаштан ағашқа жұптасып ұшады, бірақ бұл ұшулар басқа қарғадайлардың ұшуларындай көзге түспейді. Олар бір-біріне жақын орналасқан ұяларды салатын, алты жұпқа дейінгі шағын топтарды құрайды. Еуропалық популяциясы 2,7 мен 15 миллион жұпқа дейін бағаланады. Халық санының айтарлықтай төмендеуі байқалмағандықтан, IUCN олардың сақтау статусын "алаңдауға қажет емес" деп белгілеген.

Адамдармен қарым-қатынасы

Көптеген финктер сияқты, сискин де ән мен сыртқы түрі үшін құс шаруашылығында бағалы құс ретінде танылады. Оларға ерекше күтім қажет емес және тұтқындыққа оңай бейімделеді, бірақ тұтқындықта көбейтілуі қиын. Бұл түрге тән ерекше аурулар жоқ, алайда нашар тамақтану салдарынан ішек патологиялары кездесуі мүмкін. Гибридтеу адамның араласуынсыз табиғатта да болады. Кейбір аймақтарда табылған жекелеген құстар тұтқыннан қашу немесе босатылу нәтижесі болуы мүмкін.

Мәдени суреттер

Польша, Гибралтар, Бенин және Бельгия барлығы сискин суреті салынған пошта маркаларын шығарды. Санкт-Петербургте сискиннің мүсіні бар, себебі оның түстері қаладағы элиталық мектеп оқушыларының формасына ұқсас. Осы студенттер "сиккин" деген атпен танылды. Бұл термин орыс әні "Чижик-Пыжик" арқылы кеңінен танымал болды. Бірінші инженерлік көпірдің жағасында 1994 жылдан бері сискиннің мүсіні орнатылған, бірақ ол бірнеше рет ұрланып, жаңасымен ауыстырылды. Чех халық әні/биі/ойыны "Čížečku, čížečku" бар, онда сискин мак туралы аңыздың бастауы болып табылады. Элиф Шафак "Еваның үш қызы" романында басты кейіпкер Перидің харизматикалық және даулы профессор Азурмен кездесетін маңызды сахнасында сискин туралы айтады. Пери профессор Азурдың кабинетіне кіргенде, кітаптардың арасында сары-жасыл қауырсыны мен бұтақ құйрықты сискин тұтқындалғанын көреді.