Жаңа Зеландия соғыстарының маори қолбасшысы Те Кипа Те Рангихивинуи

Кіріспе

Маори әскери қолбасшысы Те Кипа Те Рангихивинуи (15 сәуір 1898 жылы қайтыс болды) – Маори әскери қолбасшысы және Жаңа Зеландия соғыстары кезінде үкіметтік күштердің белгілі одақтасы. Бастапқыда Те Рангихивинуи деп танылған, кейін Те Кипа, Мейха Кипа, Майор Кипа немесе Майор Кемп есімдерімен белгілі болды.

Ерте өмір

Те Рангихивинуидің әкесі Махуера Паки Тангуру о те ранги, Муаупоко іви (тайпа) көшбасшысы болды. Оның анасы Рере о маки, Те Анауаның қарындасы, Нгати Руаканың басшысы, Те Ати Хаунуи а Папарангидің кіші тайпасы. Те Рангихивинуи шамамен 1820 жылдардың басында Хоровануадағы Опики маңында дүниеге келді. Оның жас жылдары Нгати Тоаның, Те Раупараха бастаған, және одақтас Нгати Раукава мен Те Ати Аваның тайпалық жерлерін басып алуынан туындаған тайпалық соғыс қаупімен өтті. Бұл Те Кипа үшін алты жылдық соғыстың бастауы болды, ол әрқашан Пакеха үкіметінің жағында соғысып, көбінесе капитан Томас МакДоннеллмен тығыз жұмыс істеді. 1865 жылдың ақпан айында Те Кипа және оның Ухангуи маори жауынгерлері Пай Мариренің маңызды бекінісі Охутахи Паға шабуылға қатысты. Миссионер Волкнердің өлтірілуінен кейін олар елдің екінші жағына, Опотикиге жіберілді. Бірақ олар көп ұзамай Таранакиге оралды және Верароа Пасын басып алуға, содан кейін Пипирикиге көмек көрсетуге қатысты. Те Кипа бірте-бірте бір жүзден екі жүзге дейін жауынгерден тұратын жеке отряд құрды, олар үкіметтен жалақы алатын, бірақ оған және оның манасына адал болған ерлер еді. 1868 жылы ол және оның жауынгерлері Титоковарудың көтерілісіне қатысты. Те Кипа үкіметтік күштер жеңілгеннен кейін Те Нгуту о Те Манудан шегіну кезінде және Мотуроа шайқасынан кейін де артқы күзетке басшылық етті. Те Кипа Таурага Икадағы бекінісін тастап кеткеннен кейін Титоковаруды қуған күшке қолбасшылық етті. Бұл британдық сарбаздардың, офицерлердің және қатардағы жауынгерлердің маори қолбасшысының басшылығында қызмет еткен алғашқы реті болды. Осы кезде Те Кипа майор шеніне көтерілді. Ол 1876 жылғы сайлауда Батыс маори сайлау округінен үш үміткердің бірі болды, ол екінші орынды иеленді. Ол Хоани Нахиден жеңіліп, қазіргі депутат Вирему Паратан алдында болды. 1880 жылы Те Кипа маори жерін еуропалық сатып алушылардан қорғау үшін маори трастын құрды. Вангануінің ішкі аймағының үлкен бөлігі барлық еуропалықтар үшін жабық деп жарияланды. Бұл үкіметті ашуландырды, бірақ Те Кипаның көптеген жеке жауынгерлері онымен қарым-қатынаста өте сақ болды. Сонымен қатар, ол үкімет мүшелерінің, оның ішінде Жергілікті істер министрі Джон Балланстың да қолдауын алды. Кейінгі жылдары жер мәмілелері оның қиындықтарын арттырып, қарыздарға алып келді. Ол маори тайпаларын Те Котахитанга (бір мақсатқа ұмтылу) қозғалысына біріктіруге және үкіметті Вайтанги шартының қағидаларын сақтауға мәжбүрлеуге тырысты. 1889 жылдың наурыз айында Оракейде жасаған сөйлесінде ол үкіметті Те Котахитангамен жұмыс істеуге шақырды, бірақ бұл ұсыныс қабылданбады. Те Кипа Те Рангихивинуи 1898 жылдың 15 сәуірінде Ухангуи маңындағы Путикиде қайтыс болды.

Te Rangihiwinui's father was Mahuera Paki Tanguru o te rangi, a leader of the Muaūpoko iwi (tribe). His mother was Rere ō maki, sister of Te Anaua, a leader of Ngāti Ruaka, a subtribe of Te Āti Haunui a Pāpārangi. Te Rangihiwinui was probably born in the early 1820s near Opiki in the Horowhenua. His early years were spent under the threat of tribal warfare resulting from the invasion of their tribal land by the Ngāti Toa, led by Te Rauparaha, and the allied Ngāti Raukawa and Te Āti Awa. This was the start of six years of warfare for Te Keepa, always fighting on the side of the Pākehā government, usually working closely with Captain Thomas McDonnell. In February 1865, Te Keepa and his force of Whanganui Māori warriors took part in the attack on Ohoutahi Pa, a major Pai Mārire stronghold. Following the murder of the missionary Volkner, they were shipped to the other side of the country, to Opotiki. However they soon returned to Taranaki and were involved in the capture of Wereroa Pa and then the relief of Pipiriki. Te Keepa gradually built up a personal contingent of between one and two hundred warriors, men who were paid by the government but whose loyalty was to him and his mana as a fighting chieftain. In 1868, he and his men were involved with the insurgency of Titokowaru. Te Keepa commanded the rearguard during the retreat from Te Ngutu o Te Manu after the government forces had been defeated and again in similar circumstances after the Battle of Moturoa. Te Keepa commanded the force pursuing Tītokowaru after he abandoned his pa at Tauranga Ika. It was the first time that British soldiers, officers and men, had served under a Māori commander. By this time Te Keepa had been promoted to the rank of major. He was one of three candidates in the Western Maori electorate in the 1876 election, when he came second. He was beaten by Hoani Nahi and was ahead of the incumbent, Wiremu Parata. In 1880, Te Keepa set up a Māori trust to protect Māori land from European buyers. A large area of inland Wanganui was declared off limits to all Europeans. This provoked the government, but Te Keepa's large personal following of warriors meant they were very cautious in dealing with him. In addition, he had the support of some members of the government, including the Native Minister, John Ballance. Land dealings in his later years added stresses and caused debts. He sought to unify the Maori tribes in the Te Kotahitanga (unity of purpose) movement, and force government adherence to the principles of the Treaty of Waitangi. In a speech he made in March 1889 at Ōrākei he urged the government to work with Te Kotahitanga but this was rejected. Te Keepa Te Rangihiwinui died at Putiki, near Whanganui, on 15 April 1898.