Лин Картер: Фантаст, редактор және ақын өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Американдық фантастика жазушысы, редактор, ақын және сыншы

Линвуд Вруман Картер (9 маусым 1930 – 7 ақпан 1988) – американдық ғылыми фантастика және фэнтези жанрындағы автор, сондай-ақ редактор, ақын және сыншы. Ол көбінесе Лин Картер ретінде жазды; белгілі псевдонимдерінің ішінде H. P. Лоукрафт (H. P. Lovecraft пародиязы үшін) және Грайл Ундуин бар. Ол 1970-ші жылдарда Ballantine Adult Fantasy сериясының редакторы ретінде ең жақсы танылды. 1957 жылдан 1969 жылға дейін жарнама және баспагерлердің копирайтері болып жұмыс істеді, содан кейін толық уақыт жазуға кірісті. Ол сонымен қатар редакциялық кеңесші де болды. Жазушылық өмірінің көп бөлігінде Нью-Йорктің Холлис қаласында тұрды. Картер екі рет үйленді, алғашқы әйелі Джудит Эллен Хершковиц (1959 жылы үйленді, 1960 жылы ажырасты), екінші әйелі Ноэль Вриленд (1963 жылы үйленді, екеуі де Prentice Hall баспасында жұмыс істеген кезде; 1975 жылы ажырасты). Картер "Trap Door Spiders" клубының мүшесі болды, бұл тек еркектерден құралған әдеби банкет клубы, ол Исаак Азимовтың құпияны шешетін ойдан туған "Қара жесірлер" тобының негізі болды. Картер Азимовтың Марио Гонзало кейіпкерінің прототипі болды. Онда Картердің "Бағандар қаласы" (22–25 беттер) атты Ктулху мифологиясы бойынша әңгімесі жарияланды. Картер өмірінің соңғы жылдары Нью-Джерси штатының Ист-Оранж қаласында тұрды, көп ішіп, темекі шекті. 1985 жылы ауыз қуысының қатерлі ісігіне шалдығуының себебі, мүмкін, осы әдеттері болды. Корея соғысының ардагері болғандықтан ғана оған кең ауқымды операция жасалды. Бірақ, операция қатерлі ісікті толығымен жоюға көмектеспеді және оның сыртқы келбетін өзгертті. Картер "Жаңа Калем клубы" (алғашқы Калем клубына құрмет ретінде) аясында жазушылардың жиындарын ұйымдастырды, оларға Франк Белкнап Лонг, Роберт М. Прайс және басқалар қатысты. Өмірінің соңғы жылында ол Terra Magica сериясынан жаңа кітабын, ұзақ уақыттан бері күтілген Принс Зарконның пульп-герой пастишы "Қорқыныш көк киеді" және "Ктхулуның кіреуі" журналындағы тұрақты бағаны жариялау арқылы қайтадан көзге түсті. Осы жетістіктерге қарамастан, Картер алкогольге тәуелділігі күшейді және алкоголизмге ұшырады. Оның қатерлі ісігі қайтадан пайда болып, жұтқыншағына тарады, нәтижесінде 1988 жылы Нью-Джерси штатының Монтклэр қаласында қайтыс болды. Роберт М. Прайс, "Ктхулуның кіреуі" журналының редакторы, Лин Картерге арналған арнайы нөмірді (Vol. 5, No 2, толық саны 36, Yuletide 1985) дайындады және Картер қайтыс болғаннан кейін тағы бір Картерге арналған нөмірді жоспарлап отырды. Ол еске алу нөміріне айналды (Vol. 7, No 4, толық саны 54, Пасхалық кезең 1988). Журналдың тағы екі саны Картерге толығымен арналды (төмендегі сілтемелерді қараңыз). Прайс сонымен қатар Картердің әдеби мұрагері болып тағайындалды.

Linwood Vrooman Carter (June 9, 1930 – February 7, 1988) was an American author of science fiction and fantasy, as well as an editor, poet and critic. He usually wrote as Lin Carter; known pseudonyms include H. P. Lowcraft (for an H. P. Lovecraft parody) and Grail Undwin. He is best known for his work in the 1970s as editor of the Ballantine Adult Fantasy series, He was an advertising and publishers' copywriter from 1957 until 1969, when he took up writing full time. He was also an editorial consultant. During much of his writing career he lived in Hollis, New York. Carter was married twice, first to Judith Ellen Hershkovitz (married 1959, divorced 1960) and second to Noel Vreeland (married 1963, when they were both working for the publisher Prentice Hall; divorced 1975). Carter was a member of the Trap Door Spiders, an all male literary banqueting club which served as the basis of Isaac Asimov's fictional group of mystery solvers, the Black Widowers. Carter was the model for Asimov's character Mario Gonzalo. It contained Carter's Cthulhu Mythos story "The City of Pillars" (pp. 22–25). Carter resided in East Orange, New Jersey, in his later years, and drank and smoked heavily. It was probably smoking that gave him oral cancer in 1985. Only his status as a Korean War veteran enabled him to receive extensive surgery. However, it failed to cure the cancer and left him disfigured. Carter held gatherings of writers under the aegis of 'the New Kalem Club' (in tribute to the original Kalem Club) meetings which were attended by Frank Belknap Long, Robert M. Price and others. In the last year before his death, he had begun to reappear in print with a new book in his Terra Magica series, a long promised Prince Zarkon pulp hero pastiche, Horror Wears Blue, and a regular column for the magazine Crypt of Cthulhu. Despite these successes, Carter increased his alcohol intake, becoming an alcoholic. His cancer resurfaced, spreading to his throat and leading to his death in Montclair, New Jersey, in 1988. Robert M. Price, the editor of Crypt of Cthulhu, who had published a Lin Carter special issue (Vol. 5, No 2, whole number 36, Yuletide 1985), was preparing a second all Carter issue when Carter died. It was turned into a memorial issue (Vol. 7, No 4, whole number 54, Eastertide 1988). Two further issues of the magazine were devoted to Carter alone (see References below). Price was also appointed Carter's literary executor.

Жазушылық мансап

Ұзақ жылдар бойы ғылыми фантастика мен фэнтези әлемінің жанкүйері болған Картер алғаш рет 1943 жылы және 1940 жылдардың аяғында «Startling Stories» және басқа да арзан басылымдарға жазған әдемі хаттары арқылы жарияланды. Олардың кейінгі бірлескен жұмыстары, баспа беттерінде бір-бірін қолдауы, «Trap Door Spiders» және SAGA ұйымдарына бірлескен мүшелігі, сондай-ақ фэнтези тарихын зерттеуге жасаған бірлескен ғылыми еңбектерінің арқасында де Камп Картермен ең жақын байланыста болған жазушы болып саналады. Картердің өмірінің соңғы он жылдығында туған жанжал оның қайтысынан кейін ғана кеңінен белгілі болды. Картер өте өнімді жазушы болды, 1965 жылдан 1969 жылға дейін жылына орташа алты кітап жазды. 1965-1969 жылдар аралығында ISFDB кем дегенде бес «Тхонгор» романы, сондай-ақ тоғыз басқа роман, үш антология, төрт Говард кітабы (Говардтың өлімінен кейін Картер мен де Камптың бірлескен үш еңбегі) және Толкин туралы зерттеуді тізімдеді. Одан бөлек, оның «Принц Заркон» кітаптары да бар (бұл Кеннет Робсонның «Док Савидж» сериясына негізделген). Мансабының кейінгі кезеңдерінде Картер мифология мен ертегілердің ықпалына түсті, тіпті қысқа мерзімге порнографиялық фэнтези жанрына да қадам басты.

Хауард пен Смитпен өлімнен кейінгі ынтымақтастық

Картердің ең белгілі туындыларының кейбіреулері, ол марқұм авторлармен, әсіресе Роберт Э. Говард пен Кларк Эштон Смитпен жасаған «өлгеннен кейінгі ынтымақтастықтар» деп атады. Ол Говардтың аяқталмаған Куль туралы бірнеше әңгімесін аяқтады (Куль (жинақ) және Конан-варварды қараңыз, соңғысы көбінесе Л. Спраг де Камппен бірлесіп жұмыс істеді). Ол де Камппен Конан кейіпкерімен бірнеше пастиш роман мен әңгімелер жазды. Смитпен жасаған «өлгеннен кейінгі ынтымақтастықтар» өзгеше болды, көбінесе Смиттың жазбаларындағы тақырыптық идеялар немесе қысқа фрагменттер негізінде жаңадан құрылған әңгімелерден тұрды. Осы әңгімелердің көптегені Смиттың құпия білімдер кітабы, Эйбон кітабын (Ктулху мифологиясының құпия әдебиеті) қамтиды. Олардың кейбіреулері Х.П. Лавкрафттың Ктулху мифологиясының элементтерін пайдаланып, Лавкрафттың туындыларының пастиштері ретінде де көрінеді. Бұл әңгімелер жинақталмаған. Толық ақпарат алу үшін Стив Бехрендстің «Картер-Смит ынтымақтастығы» (Роберт М. Прайс (ред.) «Барлық қорқыныш: Ктулхудың мазартасынан табылған құйма асыл тастар») еңбегін қараңыз. Сондай-ақ Лин Картердің құдайлары туралы да қараңыз.

Х. П. Лавкрафт пен Лорд Дунсанидің пастиші

Картер Х.П. Лавкрафттың Ктулху мифологиясында көптеген әңгімелер жазды. Олардың көптегені Роберт М. Прайс редакциялаған "The Xothic Legend Cycle: The Complete Mythos Fiction of Lin Carter" жинағына енді. Атауына қарамастан, Картердің жинақталмаған көптеген мифологиялық әңгімелері бар. Сондай-ақ, "Xothic аңыздар циклі" деген мақаланы қараңыз. Толық ақпарат алу үшін Роберт М. Прайс "Лин Картердің мәлімдемесі", "Ктулхудың кіреуі" 1, № 2 (1981 жылғы Юлетайд), 11–19 беттерді қараңыз. Картер "арман елдері" тақырыбында екі цикл әңгіме жазды, ол Лорд Дансанидің фантастикасына құрмет көрсетті, "Икранос" - жанкүйер күндерінен, ал "Симрана" - кәсіби жазушы болғаннан кейін жазылды. Картер сонымен қатар "Ауылдан тыс және алысқа" кітабына кіріспе жазды.

Аяқталмаған жобалар

Картер бірнеше жобаны аяқтамай қалдырды. Ол болашақ туындыларының жоспарларын үнемі жариялап, бірақ олардың ешқайсысы іске аспады, тіпті кейбіреулерін кітаптарының алғы беттеріндегі басқа жұмыстардың тізіміне енгізді. Оның 1976 жылғы «Сорcery патшалықтары» және «Сиқыр патшалықтары» антологияларында Роберт Э. Говард және қылыш пен сиқырдың өркендеуі, Мнардың тастары және Каллистоның ормандағы қызы сияқты аяқталмаған кітаптар тізіміне енді. Біріншісі, болжам бойынша, «Жүзіктер Иесі» (1969) сияқты, ғылыми емес зерттеу болды және жарық көрген жоқ; екіншісі «Уақыттан тыс қорқыныш» (The Terror Out of Time) жинағымен байланысты, оны ол Аркхам Хаусына сәтсіз ұсынған (материалдары кейін «Ксотикалық аңыздар циклы» (1997) жинағына енді); үшіншісі, көрінеді, антологиялардан бір жыл кейін жарық көрген «Каллистоның Иланы» (1977) туындысының жұмыс атауы болды. Оның бірнеше сериясы баспагерлердің немесе оқырмандардың қызығушылығының болмауына немесе денсаулығының нашарлауына байланысты тоқтатылды. Олардың ішінде «Тонгор» сериясы бар, оған ол батырдың жастық шағы туралы екі кітап қосуды жоспарлаған, бірақ тек томдарға кіретін шағын әңгімелер ғана жарық көрді. Оның «Гондванэ» эпопеясы соңғы кітаптан басталды, содан кейін саганың басын қамтитын бірнеше кітап қосылды, бірақ ортаңғы томдары жоқ, себебі баспагер аралықты толтыра алмастан серияны тоқтатты. Сол сияқты, оның жоспарланған Атлантида трилогиясы бірінші кітаптан кейін («Қара жұлдыз») тоқтатылды, ал бес томдық «Киликс жылнамалары» үш томдық басылыммен және басқа бір томның бөліктерімен («Амальрик») аяқталды. Картердің өзіндік шедевр туындысы – «Химириум», яки толық атауын айтқанда, «Химириум: Жүз патшаның қаласы, Авиатар Арыстанның келуінен бастап Сферидионның ажалға ұшуына дейін» – де аяқталмай қалды. Ол жанрды Джеффри Монмуттың «Британ патшаларының тарихы» және Саксо Грамматикустың «Дандық істері» сияқты ежелгі ортағасырлық тарихнамалық шығармалар дәстүрінде жаңа бағытқа бұруды көздеді. Сонымен қатар, Картердің айтуынша, ол «Enstarrment» деп аталатын жаңа сиқыр жүйесін ұсынуды жоспарлаған, ол Эмма Булл мен Уилл Шеттерлидің «Лявек» ортақ әлемдік антологиялар сериясы үшін ойлап тапқан сиқырлы сәттілік инвестициясы жүйесіне ұқсас болатын. Картер бұл жұмысты 1959 жыл шамасында бастағанын және өмірінде одан үш үзіндіні жеке әңгімелер түрінде жариялағанын мәлімдеді: «Азлон» («Жас сиқыршылар», 1969), «Мантихор» («Арман қақпасынан тыс», 1969) және «Күш қылышы» («Ескі әлемдерге жаңа жолдар», 1971). Төртінші эпизод 1998 жылғы «Fungi #17» фанзинінде жарық көрді. Оның жоба туралы ең толық есебі 1973 жылы «Қиял әлемдері: қиял өнері» еңбегінде жарияланды. Өмірі бойы оның керемет екенін айтса да, толық роман жарық көрген жоқ. Мәселенің бірі Картердің романды Уильям Моррис стилінде, өзіне тән стильден мүлдем өзгеше жазуға мәжбүр болды. Картер «Йо Вомбис» атты журнал шығару туралы да айтқан, онда ол өзінің «Сырлы әңгімелер» сериясында жариялайтын әңгімелерді басуды жоспарлаған, егер оған оны редакциялауға рұқсат берілген болса. Жаңа фантастикалық әңгімелерден басқа, ол Роберт Э. Говард пен Кларк Эштон Смиттың әңгімелері мен өлеңдерін, Смит пен Х.П. Лавкрафттың жарияланбаған хаттарын, Смит, Рой Кренкель, Малон Блейн және т.б. суреттерін жариялауды көздеді. Алайда, бұл журнал жарық көрген жоқ.

Carter left a number of projects unfinished. He regularly announced plans for future works that never came to fruition, even including some among lists of other works printed in the fronts of his books. His 1976 anthologies Kingdoms of Sorcery and Realms of Wizardry both included such phantom books among his other listed works, titled Robert E. Howard and the Rise of Sword & Sorcery, The Stones of Mnar and Jungle Maid of Callisto. The first of these, presumably a non fiction study along the lines of his Tolkien: A Look Behind "The Lord of the Rings" (1969), never saw print; the second seems to be related to The Terror Out of Time, a collection of Cthulhu Mythos tales he had pitched unsuccessfully to Arkham House (the existing material for which was eventually gathered into his The Xothic Legend Cycle (1997)); the third was apparently a working title for Ylana of Callisto (1977), published the year after the anthologies. Several of his series were abandoned due to lack of publisher or reader interest or to his deteriorating health. Among these are his "Thongor" series, to which he intended to add two books dealing with the hero's youth; only a scattering of short stories intended for the volumes appeared. His "Gondwane" epic, which he began with the final book and afterwards added several more covering the beginning of the saga, lacks its middle volumes, his publisher having canceled the series before he managed to fill the gap between. Similarly, his projected Atlantis trilogy was canceled after the first book (The Black Star), and his five volume "Chronicles of Kylix" ended with three volumes published and parts of another (Amalric). Another unfinished project was Carter's self proclaimed magnum opus, an epic literary fantasy entitled Khymyrium, or, to give it its full title, Khymyrium: The City of the Hundred Kings, from the Coming of Aviathar the Lion to the Passing of Spheridion the Doomed. It was intended to take the genre in a new direction by resurrecting the fantastic medieval chronicle history of the sort exemplified by Geoffrey of Monmouth's Historia Regum Britanniae and Saxo Grammaticus's Gesta Danorum. It was also to present a new invented system of magic called "Enstarrment", which from Carter's description somewhat resembles the system of magical luck investment later devised by Emma Bull and Will Shetterly for their "Liavek" series of shared world anthologies. Carter claimed to have begun the work about 1959, and published three excerpts from it as separate short stories during his lifetime – "Azlon" in The Young Magicians (1969), "The Mantichore" in Beyond the Gates of Dream (also 1969) and "The Sword of Power" in New Worlds for Old (1971). A fourth episode was published posthumously in Fungi #17, a 1998 fanzine. His most comprehensive account of the project appeared in Imaginary Worlds: the Art of Fantasy in 1973. While he continued to make claims for its excellence throughout his lifetime, the complete novel never appeared. Part of the problem was that Carter was forcing himself to write the novel in a formal style more like that of William Morris and quite unlike his own. Carter also spoke about publishing a magazine titled Yoh Vombis, which he intended to consist of stories he would have published in his paperback Weird Tales series had he been permitted to continue editing it. As well as new fantastic stories, he intended to publish stories and verse by Robert E. Howard and Clark Ashton Smith; unpublished letters from Smith, H. P. Lovecraft; and art by Smith, Roy Krenkel, Mahlon Blaine, etc. However, this mooted magazine never eventuated.

Редакторлық және сыншылық мансабы

Картер қазіргі заманғы фантастиканы сынға салған және жанрдың ізашар тарихшысы ретінде танымал болды. Оның кітап шолулары мен жылдың ең жақсы фантастикалық туындылары туралы сараптамалары "Франкенштейннің замогы" журналында тұрақты түрде жарияланып, 1975 жылы журнал жабылуынан кейін "Жылдың ең жақсы фантастикалық әңгімелері" жинағында жалғасты. Оның Дж. Р. Р. Толкинның (Толкин: "Сақиналардың иесі" артындағы көрініс) және Х. П. Лавкрафттың (Лавкрафт: Ктулху мифосының артындағы көрініс) туындыларын зерттеуінен кейін, "Қиял әлемі: Фантазия өнері" атты кең ауқымды еңбегі жарық көрді. Бұл зерттеу Уильям Морристің 19 ғасырдың соңындағы романдарынан бастап 1970-ші жылдарға дейінгі қазіргі заманғы фантазияның қалыптасуы мен дамуын баяндады. Питер Бигл Картердің зерттеу жұмысын сынап: "Ол көптеген фактілерді ұяттандыратын дәрежеде қате айтады, көптеген сілтемелерді дұрыс келтірмейді, сондықтан барлық түсіндірмелердің мәні жоқ" деді. Оның осы саладағы ең маңызды ықпалы 1969 жылдан 1974 жылға дейін Ballantine Books баспасының редакторы болған кезінде болды. Ол сол кездегі көпшілікке беймәлім, бірақ маңызды фантастика кітаптарын "Ересектерге арналған фантастика" желісі бойынша қайта басылымға шығарды. Сондай-ақ, ол Кэтрин Курц, Джой Чант және Сандерс Энн Лаубентал сияқты жаңа авторлардың осы салаға енуіне көмектесті. Картер – атақты фантастика антологиясын жасаушы, ол Ballantine және басқа баспагерлер үшін классикалық және заманауи фантастикадан құралған бірнеше жаңа антологияларды редакциялады. Ол сонымен қатар бірнеше антология сериясын шығарды, оның ішінде 1973 жылдан 1981 жылға дейін "Жарқын қылыштар!" сериясы, 1975 жылдан 1980 жылға дейін DAW Books үшін "Жылдың ең жақсы фантастикалық әңгімелері" жинағының алғашқы алты томы және 1981 жылдан 1983 жылға дейін классикалық фантастикалық журнал "Weird Tales" антология форматында қайта жаңғыртылды. SAGA-мен бірлесіп, ол фантастика авторлары мен туындыларының еңбегін мойындау үшін ғылыми фантастикадағы Хьюго сыйлығымен теңестірілетін Гандальф сыйлығын ұйымдастырды. Бұл сыйлық 1974 жылдан 1981 жылға дейін Дүниежүзілік ғылыми фантастика қоғамы тарапынан жыл сайын табысталды, бірақ 1980-ші жылдары Картердің денсаулығы нашарлағаннан кейін тоқтатылды. Оның негізгі мақсатын бастапқыда қарсылас болған World Fantasy Awards сыйлығы қазірде орындайды, ол 1975 жылы алғаш рет табысталды.

Carter was influential as a critic of contemporary fantasy and a pioneering historian of the genre. His book reviews and surveys of the year's best fantasy fiction appeared regularly in Castle of Frankenstein, continuing after that magazine's 1975 demise in The Year's Best Fantasy Stories. His early studies of the works of J. R. R. Tolkien (Tolkien: A Look Behind "The Lord of the Rings") and H. P. Lovecraft (Lovecraft: A Look Behind the Cthulhu Mythos) were followed up by the wide ranging Imaginary Worlds: the Art of Fantasy, a study tracing the emergence and development of modern fantasy from the late nineteenth century novels of William Morris through the 1970s. Peter Beagle faulted Carter's scholarship, saying "He gets so many facts embarrassingly wrong, so many attributions misquoted, that the entire commentary is essentially worthless." His greatest influence in the field may have been as an editor for Ballantine Books from 1969 to 1974, when Carter brought several then obscure yet important books of fantasy back into print under the "Adult Fantasy" line. He also helped new authors break into the field, such as Katherine Kurtz, Joy Chant, and Sanders Anne Laubenthal. Carter was a fantasy anthologist of note, editing a number of new anthologies of classic and contemporary fantasy for Ballantine and other publishers. He also edited several anthology series, including the Flashing Swords! series from 1973 to 1981, the first six volumes of The Year's Best Fantasy Stories for DAW Books from 1975 to 1980, and an anthology format revival of the classic fantasy magazine Weird Tales from 1981 to 1983. Together with SAGA he sponsored the Gandalf Award, an early fantasy equivalent to science fiction's Hugo Award, for the recognition of outstanding merit in authors and works of fantasy. It was given annually by the World Science Fiction Society from 1974 to 1981, but went into abeyance with the collapse of Carter's health in the 1980s. Its primary purpose continues to be fulfilled by the initially rival World Fantasy Awards, first presented in 1975.

Өлімнен кейінгі қайта тірілу

1999 жылы "Wildside Press" Картердің көптеген көркем шығармаларын қайта басып шығарудың кең ауқымды бағдарламасын бастады. Барлығы әлі де басылымда, және 2012 жылы Тхонгор туралы әңгімелер жинағынан бір түпнұсқа кітап жарық көрді. Wildside қайта басылымдарының библиографиясын қараңыз.

Марапаттар

1972 жылғы Нова жүлдесі.