Кіріспе

Румындардың этногенезі

Румындардың тегіне қатысты мәселені бірнеше теория қарастырады, олардың көпшілігі бір-бірімен келіспейді. Румын тілі "Жиречек сызығының" (Оңтүстік-Шығыс Еуропада латын тілінде сөйлейтін аумақтарды грек тілінде сөйлейтін жерлерден бөліп тұратын шартты сызық) солтүстігіндегі Рим провинцияларында сөйленген халықтық латын диалектілерінен туындаған. Дако-римдік сабақтастық теориясы румындардың негізінен Дако-римдіктерден тарағанын айтады, олар Дакия Траяна провинциясында (қазіргі Румынияның көп бөлігі) жергілікті дактар мен римдік отарлаушылардың бірге өмір сүруі нәтижесінде қалыптасқан халық. Бәсекелес иммиграциялық теория румындардың этногенезі өзеннің оңтүстігіндегі провинцияларда басталғанын, онда романизацияланған жергілікті халықтар (Орта ғасырларда влахтар деп аталған) таулы аймақтар арқылы, оңтүстікке Грекияға және солтүстікке Карпат тауларына тарағанын мәлімдейді. Басқа теориялар романизацияланған жергілікті халықтың Дунайдың екі жағында кеңінен таралғанын, ал өзеннің өзі екі бағыттағы тұрақты байланысқа кедергі келтірмегенін көрсетеді; "қоныс аудару" теориясына сәйкес, Балқан түбегінен Дунайдың солтүстігіне көші-қон осы аймақтарда роман тілінде сөйлейтін халықтың сақталуына үлкен үлес қосты. Румыниялықтардың Трансильваниядағы бостандыққа қол жеткізуге жасаған әрекеттері, австро-венгрлік және румын экспансионизмі, венгр ирредентизмі сияқты саяси факторлар теориялардың дамуына әсер етті, ал "ұлттық құштарлықтар" пікірталастарға әлі де әсер етеді. 2013 жылы "The Cambridge History of the Romance Languages" кітабының авторлары "қолда бар тарихи, археологиялық және тіл білімі деректері бұл мәселеге нақты жауап беруге жеткіліксіз" деген қорытындыға келді. Олардың пікірін 2016 жылы жарық көрген "The Oxford Guide to the Romance Languages" кітабына үлес қосқан ғалымдар да қабылдады, онда "дако романсының" пайда болған аумағының орналасуы мен аумағы" әлі де белгісіз екені айтылды.

Тарихи дерек

Дактар, иллирийлер және тракиялықтар – үш ірі этнос ежелгі дәуірде Оңтүстік-Шығыс Еуропаның солтүстік аймақтарында қоныстанған. Олардың тілдері туралы қазіргі білім шектеулі деректерге (көбінесе жеке есімдерге) негізделгендіктен, үш тілдің арасындағы немесе тракиялық және дакиялық тілдерінің арасындағы тығыз байланыс туралы барлық ғылыми теориялар болжамды болып табылады. Римдіктер алғашқыда иллирийлерді бағындырды және шамамен б.з.д. 60 жылы олардың аумағын Илирик провинциясы ретінде ұйымдастырды. Тракиялықтар қоныстанған жерлерде римдіктер біздің заманымыздың 6 жылы Моэзия провинциясын, ал одан қырық жыл кейін Фракия провинциясын құрды. 46 жылы Моэзияға Төменгі Дунай мен Қара теңіз арасындағы аумақ (қазіргі Румыния мен Болгариядағы Добруджа) қосылды. Римдіктер император Траянның басшылығымен 106 жылы Төменгі Дунайдың солтүстігіндегі дакиялық мемлекетті жойды. Оның батыс аумақтары Дакия провинциясы (немесе "Дакия Траяна") ретінде ұйымдастырылды, бірақ Марамуреш және Костобоки, Бастарна және басқа тайпалар қоныстанған аймақтар римдік билігінен тәуелсіз қалды. Римдіктер император Аврелиан (270-275 жж.) тұсында Дакияны ресми түрде тастап кетті. Дакияны тастағанмен бірге, Аврелиан Төменгі Дунайдың оңтүстігінде сол атпен ("Dacia Aureliana") жаңа провинцияны құрды. 320 жылдары өзеннің солтүстігінде римдік бекіністер салынды, бірақ 360 жылдары өзен империя мен готтардың арасындағы шекараға айналды. Осыдан кейін, 313 жылғы Милан жарлығынан бастап, Рим империясы христиан мемлекетіне айнала бастады. Рим императорлары 340 жылдардан бастап готтар басымдығында болған Дунайдың солтүстік аймақтарындағы христиан миссионерлерін қолдады. Гунндар 376-406 жылдар аралығында осы аумақтардың барлығын қиратты, бірақ олардың империясы 453 жылы құлады. Содан кейін гепидтер Банат, Кришана және Трансильванияны биледі. 6 ғасырда болгарлар, анттар, славяндар және басқа тайпалар Балқанға қарсы Төменгі Дунай арқылы жиі шабуылдар жасады. Рим империясы император Юстиниан I (527-565 жж.) тұсында қайта жаңғырды, бірақ гепидтерді бағындырған аварлар 580 жылдардан бастап Балқанға шабуыл жасады. 30 жыл ішінде барлық рим әскерлері жарым аралынан шығарылды, тек Диррахиум, Салоника және тағы бірнеше қала римдік билік астында қалды. Келесі келгендер болгарлар 681 жылы Төменгі Дунайда өз мемлекетін құрды. Олардың аумақтық кеңеюі 790 жылдары Авар қағандығының құлдырауынан кейін үдеді. Бірінші Болгар империясының билеушісі Борис I (852-889 жж.) 864 жылы христиан дінін қабылдады. 893 жылы Болгар православие шіркеуінің синоды Ескі шіркеу славян тілінде литургияны қолдады. Болгарияға 894 жылы мажарлар (немесе венгрлер) шабуыл жасады, бірақ болгарлар мен печенегтердің (көшпелі түркі халықтары) бірлескен қарсы шабуылы мажарларды Карпат алабында жаңа отан табуға мәжбүр етті. Тарихшылар олар осы аумақта румын халқымен кездесті ме деп әлі де талқылайды. Византиялықтар император Иоанн I Цимискес (969-976 жж.) тұсында Болгарияның көп бөлігін басып алды. Болгария Самуилдің (997-1014 жж.) тұсында тәуелсіздігін қайта алды, бірақ Византия императоры Василий II 1018 жылы олардың елін жаулап алды. Венгрияның жоғары билеушісі Стефан батыс салты бойынша крещение алды. Ол билігін жаңа аумақтарда, соның ішінде Банат аймағында кеңейтті. 1040 жылдары түркі көшпелілерінің Оузес коалициясының қысымымен печенегтер тобы Византия империясынан пана сұрады. Оуздардан кейін 1070 жылдары Понт далаларын өз билігіне алған кумандар (сондай-ақ түркі конфедерациясы) пайда болды. Кейіннен, венгр тілді секелилер мен печенегтер сияқты белгілі бір топтар Венгрия Корольдігінің шекарасын олардан қорғады. 1150 жылдары негізінен неміс тілінде сөйлейтін отарлаушылардың келуі де аймақтағы венгр монархтарының билігін күшейтті. Византия билігі жаңа салықтарды енгізді, бұл 1185 жылы Балқан тауларында көтеріліске әкелді. Жергілікті болгарлар мен влахтар тәуелсіздікке қол жеткізіп, кумандармен коалиция құрып, Екінші Болгар империясын құрды. 1227 жылы батыс куман тайпаларының бір әміршісі мажарлардың үстемдігін қабылдады. Венгрияның Понт далаларына қарай экспансиясы 1241 жылы Шығыс және Орталық Еуропаға қарсы моңғол шапқыншылығымен тоқтатылды. Моңғолдар бір жыл ішінде кері шегінгенмен, олардың шапқыншылығы бүкіл аймақта қиратуға әкелді. Олтеня мен Мунтенядағы жергілікті румын басшылары басқаратын кішігірім мемлекеттердің бірігуі жаңа княздіктің, Валахияның құрылуына әкелді. Ол 1330 жылы Посада шайқасында венгр әскерін жеңген Басарабтың басшылығымен тәуелсіздікке қол жеткізді. 1360 жылдары Молдавияның екінші княздығы Богдан I басшылығымен тәуелсіздікке ие болды, ол Марамуреш воеводалығынан шыққан румын ақсүйегі болды.

Румыния этногенезі туралы теориялар

Румындар, орта ғасырларда влахтар деген атпен белгілі болған, бір кезде оңтүстік-шығыс Еуропада қолданылған вульгарлық латын тілінен тараған тілде сөйлейді. Рим дәуірінен қалған жазулар Балқан түбегі арқылы жүретін, «Жиречек сызығы» деп аталатын сызықтың бар екенін көрсетеді. Бұл сызық латын тілінде сөйлейтін солтүстік провинцияларды – Дакия, Моэзия және Паннонияны – грек тілі үстемдік құрған оңтүстік аймақтардан бөліп тұрды. Қазіргі Шығыс роман тілінде прото-румын тілінің бұрынғы диалектілерінен пайда болған төрт нұсқа бар. Румынияның ресми тілі – дако румын тілі, ол ең көп тараған нұсқа болып табылады. Ароман тілінде сөйлейтін адамдар Албания, Болгария, Грекия және Солтүстік Македонияда шашыраңқы қауымдастықтарда тұрады. Меглено-румын және истро-румын тілдері – тағы екі, қазірге таяу жойылып бара жатқан нұсқа, олар сәйкесінше Солтүстік Македония мен Грекияның кейбір ауылдарында, сондай-ақ Хорватияда қолданылады. Ароман және меглено-румын тілдері Балқанның орталық және оңтүстік аймақтарында (Жиречек сызығының оңтүстігінде) сөйленеді, бұл олардың орта ғасырларда осы аймақтарға қоныс аударғанын көрсетеді. Итальян гуманистері Поджио Браччолини мен Флавио Биондо алғашқылардың бірі болып тілдің латындық сипатын атап өткен. Роман тілдерін жүйелі түрде зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі Фридрих Кристиан Диез (1797-1876) 1830 жылдары румын тілін жартылай роман тілі деп сипаттады. «Роман тілдерінің грамматикасы» (1836) еңбегінде Диез грамматикалық немесе әдеби маңызы бар роман аймағының алты тілін бөліп көрсетеді: итальян және румын, испан және португал, провансаль және француз. Бұл алты тілдің бастауы латын тілінде, ол «әлі де біздің өркениетімізбен тығыз байланысты». Харальд Харманн роман филологиясында румын тілінің орны туралы кез келген пікірталас Диездің грамматикасымен шешілгенін айтады. Оның «Роман тілдерінің грамматикасы» жарық көргеннен кейін румын тілі әрқашан роман тілдерінің қатарында саналады. 2009 жылы Ким Шульте де «румын тілі – гибридтік сөздік қоры бар тіл» деген пікір білдірді. Румын тіліндегі қарыз сөздердің үлесі басқа роман тілдеріне қарағанда жоғары. Оның кейбір құрылымдық ерекшеліктері, мысалы, болашақ уақыттың жасалуы, румын тілін басқа роман тілдерінен ерекшелендіреді. Кейбір ерекшеліктері оны албан, болгар және Балқан түбегінде сөйленетін басқа тілдермен байланыстырады. Дегенмен, лингвист Грэм Маллинсон атап өткендей, румын тілі «өз лингвистикалық деңгейлерінде латын мұрасын жеткілікті сақтайды, бұл оны роман тілдері отбасының құрамына дербес мүше ретінде қабылдауға мүмкіндік береді», тіпті оның соңғы тарихындағы «ре-романдизацияға бейімділігін» ескермесе де. Дунайдың оңтүстігіндегі аумақтар шамамен 800 жыл бойы римдік ықпалға ұшырады, ал өзеннің солтүстігіндегі Дакия провинциясы тек 165 жыл бойы Рим билігінде болды, бұл Люциан Бояның айтуынша, «Римнің кеңеюі мен римдік ықпалының тиімді процесі мен Оңтүстік-Шығыс Еуропаның қазіргі этникалық құрамы арасындағы белгілі бір қайшылыққа» себеп болды. Саяси және идеологиялық мәселелер, соның ішінде Трансильвания үшін Венгрия мен Румыния арасындағы дау да осы ғылыми талқылауларға әсер етті. Осыған сәйкес, румындардың бастау тарихы немесе «атамекені» туралы теорияларды екі немесе одан да көп топқа бөлуге болады, соның ішінде дако-римдік үздіксіздік теориясы – румындардың ата-бабаларының Төменгі Дунайдың солтүстігіндегі жерлерде үздіксіз болғаны және оған қарсы иммиграциялық теория. Теорияларға қарамастан, көптеген ғалымдар румын тілінің екі тілді халықтың тілінен дамығанын айтады, өйткені екі тілділік оның ерекшеліктерін түсіндірудің ең ықтимал себебі болып табылады.

Тарихнама: теориялардың пайда болуы

Византиялық авторлар румындар (немесе влахтар) туралы алғаш жазды. 11 ғасырдағы ғалым Кекаумен жазбаларында Влахия «Дунай мен Сава өзендерінің арасында, сербтер соңғы кезде қоныстанған жерде» орналасқандығын айтқан. Ол влахтарды дактармен және бессилермен байланыстырады. Осыған сәйкес, тарихшылар осы жерді бірнеше аймақта іздеді, оның ішінде Төменгі Паннония мен Аурелиан Дакиясы да бар. Влахтарды ежелгі этностық топтармен байланыстырғанда Кекаумен византиялық авторлардың дәстүрін ұстанды, олар ежелгі дереккөздерден белгілі халықтардың есімдерімен замандас халықтарды атады. 12 ғасырдың ғалымы Иоанн Киннам жазбаларында влахтардың «бұрын Италиядан келген отарлаушылар» екені айтылады. Вильгельм Рубрукский болгар влахтарының Башкириядан тыс жерде тұратын Улак халқынан тарағанын жазды. Виктор Спинейдің сөзіне қарағанда, Рубруктың сөздері влахтарды көшпенді халық ретінде қарастырғанын көрсетеді, олар өздерінің мажар және болгар көршілері сияқты Волга аймағынан келген. 13 ғасырдың соңындағы венгр жылнамашысы Симон Кеза влахтардың (қаралардың) «Паннонияда қалған» «малшылар мен егіншілер» болғанын айтты. 1308 жылғы анонимдік автордың «Шығыс Еуропаның сипаттамасы» Балқан влахтарының «бір кезде Венгриядан қашқан римдіктердің бағушылары болғанын» және «бүкіл Мессия мен Паннонияда олардың үстінен он күшті патша билік еткенін» көрсетеді. 1450 жыл шамасында итальяндық ғалым Поджио Браччолини румындардың ата-бабаларының Дакия Траянаға қоныс аударған римдік отарлаушылар болғанын жазды. 1458 жылы Эней Сильвий Пиколомини өзінің «Еуропа» (1458) еңбегінде влахтардың «итальяндық текті» (genus Italicum) екенін және дактарға қарсы жіберілген қолбасшы Помпоний Флаккстің есімімен аталғанын мәлімдеді. Пиколоминидің влахтардың Дакия Траянадағы римдік отарлаушылардан шыққандығы туралы нұсқасын итальяндық Флавио Биондо мен Пьетро Ранцано, Трансильваниялық саксон Иоганн Лебелиус және венгр Иштван Шанто сияқты көптеген ғалымдар келесі ғасырда қайталады. 15 ғасырдың соңындағы византиялық ғалым Лаоник Халкокондил румындардың өздерінің жерлерін «қайдан» «айқын түсіндіргенін» ешқашан естімегенін айтады. Халкокондил: «Дакия мен Пинд тауында тұратын халық Тесалияға да тарады: екі топ та влахтар деп аталады, бірақ қайсысы екіншісінің аймағына көшіп келгенін біле алмаймын» деп жазды. Сондай-ақ, олар «көптеген жерлерден келіп, сол аймақты қоныстандырған» делінеді. Бұл Халкокондил Балқан румындарының ортақ тегі бар екенін білгенін көрсетеді. Ол сондай-ақ дактардың тілі «итальян тіліне ұқсас, бірақ өте өзгерген» екенін және олардың елі «Пайон Дакиясындағы Арделионнан Қара теңізге дейін созылып жатыр» дейді. 17 ғасырдың Иоганн Луций бұрынғы Дакия Траян провинциясының аумағында римдіктердің өмір сүруіне қатысты алаңдаушылығын білдірді, ол мың жыл бойы шабуылдарға ұшырады. 1505 жылғы Молдавия-Русь жылнамасында сақталған молдавандықтардың шығу тегі туралы аңыз «Владислав Венгрия патшасы» олардың румын ата-бабаларын өз патшалығына шақырып, оларды «Мораш пен Тиса арасындағы Марамурешке» қоныстандырғанын көрсетеді. Logofăt Istratie және басқа да 17 ғасырдың молдавандық тарихшылары румындардың ата-бабаларының Марамурешке қоныстанғандығы үшін «Патша Владиславқа» еңбек еткенін айтады. Григор Уречедің 1647 жылғы Молдавия жылнамасы - румындардың «барлығы Римнен» (Рим) келгенін мәлімдейтін алғашқы румындық тарихи еңбек. 30 жыл ішінде Мирон Костин румындардың этногенезін «Дакия Траянаны» жаулап алумен тікелей байланыстырды. Ең көне мунтендік жылнама, летописецул кантакузинец, валахиялықтардың арасында маңызды халықтық дәстүрді сақтап қалды: «Бірақ алдымен румындар римдіктерден бөлініп, солтүстікке қарай жылжыды, олардың басшысы Траян және оның ұлы Сиверий, Дунай суларын кесіп өтіп, кейбіреулері Турну Северинде қоныстанды; басқалары Олт, Муреш және Тиза суларының бойында; және тағы басқалары Мажарстанға, Марамурешке дейін жетті. Олар тау етегінде Олт өзенінің суларына дейін таралып, басқалары Дунай бойындағы жерлерге қарай жылжыды, содан соң барлық жерлер олармен толысты». Греческу, Симонеску және Джувараның айтуынша, «Летописецул кантакузинец» авторы Траянның Дакияны жаулап алуын сипаттайды, бұл оқиға Дунайдан Түрну Северин аймағынан өтіп, Марамурешке дейін жеткеннен басталды. Константин Кантакузино 1716 жылы румын халқының қалыптасуында жергілікті дактардың да рөлі бар екенін мәлімдеді. Петру Майор және «Трансильвания мектебінің» басқа да тарихшылары жергілікті халық пен жаулаушылардың араласуын толығымен жоққа шығарды, римдіктер тарапынан жойылмаған дак халқының аумақтан қашқанын мәлімдеді. Дак-римдік араласу 1800 жыл шамасында румын тарихнамасында кеңінен қабылданды. Бұл көзқарас грек текті тарихшылар Димитрий Филиппид, өзінің «Румыния тарихы» (1816) еңбегінде және Дионисий Фотоно, «Дакия тарихы» (1818) жазғанда қолдады. Бұл идея Габсбург монархиясында, соның ішінде 1870 жылға дейін Венгрияда қабылданды және оқытылды, бірақ австриялық Франц Иосиф Зульцер 1780 жылдары Дунайдың солтүстігіндегі үздіксіздіктің кез келген түрін жоққа шығарды және оның орнына 13 ғасырдың Балкандардан келген көші-қонын ұсынды. Теорияның дамуы 18 ғасырдағы саяси пікірталасқа тікелей байланысты болды. Осы кезеңнің маңызды тарихшылары румындардың Балкандардан көшіп келгенін теориялады. Зульцердің теориясы Габсбург монархиясының Валахия мен Молдавияны қоса аннексиялау жоспарларымен және екі княздықта неміс отарлаушыларын қоныстандырумен байланысты болды. Трансильвания княздығының үш саяси «ұлт» - шын мәнінде, олардың Эстаттары (венгр аристократиясы, сондай-ақ еркін саксон мен секелилердің жетекші топтары, барлық этникалық топтардың шаруаларын есепке алмай) ерекше привилегияларға ие болды, ал жергілікті заңнама румындардың «халықтың игілігі үшін елге қабылданғанын» және олардың «елдің пайдасы үшін ғана көтерілгенін» баса көрсетті. Трансильвания мектебінің тарихшылары румындардың император Траянның Дакиясындағы римдік отарлаушылардың тікелей ұрпақтары екенін айтқанда, румындар елдің ең көне тұрғындары ретінде қарастырылуын талап етті. 1791 жылы жергілікті румындардың өкілдері аяқтаған Supplex Libellus Valachorum петициясы румындардың үш привилегиялы «ұлт» сияқты бірдей құқыстық мәртебеге ие болуын талап етті, өйткені румындар римдік текті болды. Габсбург империясы, Молдавия және Валахия румындарының ортақ шығу тегі әрине біртұтас румын мемлекеті идеясын дамытуға әкелді. 19 ғасырда румындардың барлық жерін біріктіруге қатысты бірқатар «дакиялық» жобалар пайда болды. Мойсей Никоара 1815 жылы румын ұлтының «Тисадан Қара теңізге, Дунайдан Днестрге» дейін созылатынын алғаш айтты. 1890 жылдары румын ұлтшылдары арасындағы саяси пікірталас маңызды болғаннан кейін, үздіксіздік теориясы «Трансильванияға румындық талаптарға айқын тарихи мәртебе қосты». Бірінші дүниелік соғыстан кейін бейбіт келісімдер Румынияның жаңа шекараларын растады, Трансильвания, Буковина және басқа да көрші аймақтардың Ұлы Румынияға қосылуын мойындады. Румын халқының қалыптасу орыны туралы пікірталас 1940 жылы Гитлердің Трансильванияның солтүстігін Венгрияға қайтаруын күшейтті. Венгр ғалымдары үздіксіздік теориясын жоққа шығару үшін бірқатар егжей-тежейлі зерттеулер жариялады, ал румындар олармен келіспеуге асықты. 1950 жылдардағы белгілі бір тербелістерден кейін, коммунистік Румынияда үздіксіздік теориясының ең қатаң нұсқасы басым болды. Ресми тарих...

Дако-римдік сабақтастық теориясы

Тұрақтылық теориясын қолдайтын ғалымдар румындар негізінен Дако-римдіктерінен тараған деп санайды. Бұл халық Дакия Траяна провинциясында (негізінен қазіргі Румынияда) жергілікті дактар мен римдік отарлаушылардың бірге өмір сүруі арқылы дамыған, Дунай өзенінің солтүстігінде. Бұл провинция қазіргі Румынияның үш аймағын (Мунтеня, Банат және Трансильвания) қамтиды. Бұл ғалымдардың пікірінше, автохтондық дактар мен римдік отарлаушылар арасындағы тығыз байланыс румын халқының қалыптасуына әкелді, өйткені рим империясы 270-ші жылдардың басында провинцияны тастап кеткеннен кейін провинцияның көптеген тұрғындары қалды. Содан кейін романдық процесс көршілес аймақтарға кеңейді, себебі бұрынғы императорлық шекаралар арқылы адамдардың еркін қозғалысы болды. Дако-римдіктерінің арасында латын тілі діни қызметте қолданылатын болғандықтан, христиан дінінің таралуы да осы процеске ықпал етті. Римдіктер Төменгі Дунайдан солтүстікке қарай бекіністер салып, Дакияны 376 жылға дейін үздіріссіз өздерінің ықпалында ұстады. Теорияның жақтаушылары солтүстік Дунай аймақтары славяндар Дунайдың оңтүстігіндегі жерлердегі латын тілінде сөйлейтін халықты ассимиляциялай бастағаннан кейін немесе оларды 7-ғасырда оңтүстікке қарай жылжытуға мәжбүрлегеннен кейін негізгі "романизация орталығы" болып қала берді деп айтады. Карпат тауларының табиғи кедергілері Дако-римдіктеріне өздерінің мәдени және тілдік ерекшеліктерін сақтауға мүмкіндік берді, ал аймақтағы басқа халықтар әртүрлі көшіп-қонушы тайпалармен ассимиляцияланды. Мыңжылдық бойы көшіп-қонып келген халықтар аумаққа басып кіргенімен, негізінен орманды жерлерде, "еретиктер" немесе пұтқа табынушы басқыншылардан бөлек, роман тілінде сөйлейтін христиандық тұрғындар тіршілік етті. Тек "жартылай отырықшы" славяндар ғана румындардың ата-бабаларына әсер етті, әсіресе олар 9-ғасырда православие дінін қабылдағаннан кейін. Олар румындар этногенезінде германдық халықтардың басқа роман халықтарының қалыптасуында ойнаған рөлін атқарды. Тұрақтылық теориясын қабылдайтын тарихшылар румындар "көпшілік саны бойынша Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы ең ірі халық" екенін атап көрсетеді. Румын этнографтары ежелгі дактар мен қазіргі румындар арасындағы байланыстың айқын дәлелі ретінде дәстүрлі румындық халықтық киім мен Траян бағанасында бейнеленген дакиялық киім арасындағы "көзге түсетін ұқсастықтарды" көрсетеді. Сонымен қатар, олар Дакия Траянаның жаппай және ұйымдасқан отарлауының маңыздылығын көрсетеді. Олардың бірі Кориолан Х. Опреану "басқа бірде-бір адам [роман] халқының саны көршілес мемлекеттердің санынан екі есе көп екендігін, тек кездейсоқ түрде бұрынғы рим провинциясының аумағында өмір сүріп жатқанын, бір кезде көптеген және римдік мәдениетке жақын тұрғындардың мекені болғанын айтып, ақылға сыймас мәлімдеме жасаған ешкім жоқ" деп атап өтті. Көптеген провинциялардан келген отаршылар жергілікті тұрғындармен қатар өмір сүргендіктен, латын тілі олардың ортақ тілі болуы мүмкін. Дактар жаулап алушылардың "жоғары" мәдениетін ерікті түрде қабылдады және екі-үш ұрпақтан кейін латын тілінде ана тілі ретінде сөйледі. 270-ші жылдары провинциалдардың санын 500 000 – 1 000 000 деп есептегенде, сабақтастық теориясының жақтастары римдік әскерлер мен шенеуніктер кеткен кезде латын тілінде сөйлейтін қарапайым халықтың көпшілігі провинцияны тастап кету мүмкіндігін жоққа шығарады. Рим армиясы мен әкімшілігі Дакияны тастап кеткеннен кейін және варварлардың жиі шабуылдарынан кейін Дако-рим халқы жазық және өзен аңғарларынан жақсы табиғи қорғанысы бар таулы және төбелі аймақтарға көшіп кетті. Осыған байланысты экономикадағы алғашқы жоспарда мал шаруашылығы, сондай-ақ ауыл шаруашылығы мен қолөнердің болуы алға қойылды, ал қоныстар шағын және салыстырмалы түрде қысқа болды. Тарихшы Иоан Аурель Поп жүздеген мыңдаған адамның төменгі Дунайдан қысқа мерзімде көшіп кетуі мүмкін емес еді деген қорытындыға келді, әсіресе қарапайым адамдар "өздерінің ештеңесі жоқ, ал жерлері бұрыннан иеленген шет елдерге көшуге" дайын болмағандықтан. Тұрақтылық теориясын қабылдайтын тарихшылар римдік дереккөздерде рим халқының Дакия Траянадан көшірілгені туралы айтылмайтынын, бірақ әскерилер мен әкімшілік алынып тасталғанын айтады. Румынияның сабақтастық теориясын қабылдайтын румындық ғалымдардың көпшілігі қазіргі Румынияны құрайтын жерлердегі румындықтардың үзіліссіз болуы туралы археологиялық дәлелдерді жоққа шығаруға болмайды деп санайды. Атап айтқанда, христиандық символикасы бар артефакттар, қола римдік монеталардың қоймалары және римдік стильдегі керамикалар теорияны растайтын археологиялық жағдайлардың қатарында. Осы ғалымдар румындардың ата-бабалары латын тілінен христиан терминологиясының негізгі бөлігін тікелей мұра еткенін, бұл христиандық заттар мен румындардың арасындағы байланысты нығайтады деп атап көрсетеді. Осы теорияны қолдайтын басқа ғалымдар кейбір артефакттардың немесе археологиялық жиынтықтардың этникалық топтармен байланысы белгісіз екенін атап көрсетеді. Археологиялық дәлелдердің орнына, Александru Madgearu тілдік сабақтастықтың іздерінің маңыздылығын атап көрсетеді, Апусени тауларындағы румындық өзендердің аттарын және жергілікті диалектідегі ежелгі латын лексикалық элементтердің сақталуын мысалға келтіреді. Ең ірі өзендердің атауларының сақталуы сабақтастық теориясының дәлелі ретінде жиі келтіріледі, бірақ оны қолдайтын кейбір тіл білімі мамандары оларды славян тілінде сөйлейтін халық қазіргі румындарға жеткізгенін атап көрсетеді. Латын тілінен тікелей мұра еткен кейбір сөздер де румындардың ата-бабаларының Дунайдың солтүстігінде үздірілмейтін қалыптасуын көрсетеді, өйткені олар осы аймақтармен тығыз байланысты нәрселерге сілтеме жасайды, сондай-ақ басқа роман тілдері жоғалтқан латын текті румын сөздерінің сақталуы. Тіл білімі мамандары Григоре Нандриш және Мариус Сала латын тіліндегі май, алтын және бизон сөздері тек өзеннің солтүстігіндегі жерлерде сақталған болуы мүмкін екенін айтады. Жазбаша дереккөздерде румындар туралы, Дунайдың төменгі ағысының солтүстігінде немесе оңтүстігінде өмір сүргендер туралы ғасырлар бойы ешқандай мәлімет болған жоқ. Тұрақтылық теориясын қолдайтын ғалымдар дереккөздердің үнсіздігі оған қайшы емес екенін атап көрсетеді, өйткені ерте орта ғасыр авторлары шетелдік жерлер мен олардың тұрғындарын билеуші халықтардың атымен атаған. Сондықтан олар Готия, Хуния, Гепидия, Авария, Пацинакия және Кумания туралы айтқан, ал готтар, хундар, гепидтер, авариялықтар, печенегтер және кумандар туралы жазған, осы мемлекеттердің көпұлтты сипатын ашпай. Ресей жылнамасындағы Волохтар туралы және скандинавиялық дереккөздердегі Блакумендер туралы сілтемелер жиі солтүстік дунайлық румындардың алғашқы жазбалары ретінде келтіріледі. 1200 жыл шамасында, яғни сипатталған оқиғалардан 300 жыл өткен соң жазылған ең көне венгрлік жестісі – Gesta Hungarorum, Vlachтар мен "римдік шопандар" (et Blachij, ac pastores romanorum) туралы болгарлар, славяндар, гректер, хазарлар, секелилер және басқа халықтармен бірге Карпат бассейнінің тұрғындары ретінде айтады. Кейінірек венгрлік жылнама авторы Симон Кеза Vlachтарды (Blackis) "шопандар мен егіншілер" ретінде сипаттады, олар Паннонияда қалды. Геттер – бұл бүгінгі Солтүстік Болгария және Оңтүстік Румыниядағы Төменгі Дунайдың екі жағында өмір сүрген фракиялық тайпалар. Страбон (б.з.д. 64/63 – б.з. 24) дактардың тілі "геттердің тілімен бірдей" екенін жазды. Дакияны бағындыру туралы әдеби дәстүрді 3-4 римдік ғалым сақтап қалды. Кассий Дио император Траян Децебалға қарсы соғысын бастамас бұрын "көптеген дактар адалдығын ауыстырып келді" деп жазды. Самосский Лукиан (шамамен 125 – 180 ж.ж.), Эвтропий (шамамен 360 ж.ж.) және Юлиан Отступник (331/332–363 ж.ж.) Дакия мемлекеті құлағаннан кейін болған "ұйғарымды этникалық тазалау" туралы бірауыздан куәлік етеді. Мысалы, Лукиан Самосский император...

Ерте орта ғасырлар

Бір ғасырдан аз уақыт ішінде, бұрынғы провинцияны авторлар, оның ішінде 4-ғасырдың Оросийі "Готия" деп атады. Готта христиан қауымдарының бар екендігі "тегі бойынша гот" Саббастың азап шегуімен, сондай-ақ Верака мен Батвиннің және басқа гот христиандарының шейіттерінің куәлігімен расталады. 376 жылы ғұндардың шабуылынан кейін Шығыс Рим империясына көптеген готтар, тайфалилер және Зосимнің сөзінше, "бұрын олармен бірге тұрған басқа тайпалар" қабылданды. Карп дакиялықтары олардан өзгеше, "ғұндармен араласты". 448 жылы гун империясына сапар шеккен Паниумдық Приск, империя тұрғындарының гун немесе гот тілдерінде сөйлейтінін, ал "батыс римдіктерімен сауда-саттық жасайтындардың" латын тілінде сөйлейтінін жазды. Ол сондай-ақ екі сусынның – медос пен камның жергілікті атауларын да атады. Анталар мен славяндар туралы алғаш жазған – ол. Ол славяндардың "Новиодун қаласынан Мурсиан көліне дейін" және Днестр өзеніне дейін қоныстанғанын, ал анталардың "Понт теңізінің қисығында" мекен еткенін мәлімдеді. Прокопий анталар мен славяндардың "бір тілде, толығымен ерекше тілде" сөйлегенін жазды. Ол сондай-ақ "латын тілінде сөйлей білген" ант туралы да айтты. 7-ғасырдың соңындағы Ширактық Ананияс географиялық еңбегінде славяндардың "Дакияның кең аумағын" мекендеп, 25 тайпадан тұратынын жазды. 2001 жылы Флорин Курта славян этнонимінің тек "Дунай шебінен солтүстікте тұратын әртүрлі топтарды білдіретін жалпы атау болғанын", олардың "анталар", "ғұндар" немесе "аварлар" емес екенін айтты. Равенналық географ Дакияның "аварлармен қоныстанған" жер екенін жазды, бірақ 9 және 10 ғасырлардағы жазба деректер сирек. Патшалық франк жылнамасында 824 жыл шамасында "Дакияда, Дунайда болгарлардың көршісі ретінде" тұрған абодриттер туралы айтылады. Бавариялық географ Мереханилерді болгарлардың жанына орналастырды. Ал Альфред Ұлы өзінің қысқартылған аудармасында (шамамен 890 ж.) Паулюс Орозиустың 417 жылы жазылған "Historiae Adversus Paganos" еңбегіне сілтеме жасай отырып, "Висла елінің" оңтүстік-шығысында тұратын "бұрын готтар болған дактар" туралы жазды. Император Константин VII-нің "De Administrando Imperio" еңбегі 10-ғасырдың алғашқы онжылдықтарындағы аймақтың тарихы туралы ең толық мәліметтерді қамтиды. Онда 950 жыл шамасында Печенегтердің жері – Патзинакияның Болгариямен Төменгі Дунай бойында шектесетіні, ал мажарлар Криш, Муреш, Тимиш, Тиса және Тутис өзендерінің бойында мекен еткені көрсетілген. Печенегтердің жерінің Болгарияға жақын орналасқандығын замандас Ибраһим бен Якуб та растайды.

Румыниялықтар туралы алғашқы мәліметтер

1150 немесе 1200 жылдары жазылған Gesta Hungarorum – Карпат аймақтарындағы влахтар туралы жазылған алғашқы жылнама. Оның аты аталмаған авторы 895 жылы Карпат алқабына шабуыл жасаған венгрлердің «славяндарға, болгарларға, влахтарға және римдіктердің малшыларына» кездескенін айтады. Ол сондай-ақ Трансильванияны билеген «бір влах» Гелу туралы жазды, ол «влахтар мен славяндар» қоныстанған жерді басқарған. Карлиль Айлмер Макартни ортағасырлық венгр жылнамаларын зерттегенде, Gesta Hungarorum румындардың осы аумақта болғанын дәлелдемейді, себебі автордың «әдебиеті тарихшыға қарағанда роман жазушының стиліне жақын». Ал Александру Мадгеару өзінің Gesta-ға арналған монографиясында бұл жылнаманың «көбінесе сенімді» екенін, өйткені оның баяндамаларын «археологиялық дәлелдермен немесе басқа жазба көздермен» салыстыру арқылы растауға болады деп мәлімдеді. 12 ғасырдың соңындағы Никетас Хониаттың жылнамасында Дунайдың солтүстігінде тұратын влахтар туралы тағы бір ертедегі сілтеме бар. Ол 1164 жылы «Галич шекарасына жеткенде» болашақ Византия императоры Андроник Комненді олардың тұтқындағанын жазды. Содан кейін қазіргі Румыния аумағындағы влахтар туралы ақпарат көптеп кездеседі. Хониат 1199 жылы кумандардың Фракияға қарсы шабуыл жасау үшін «влахтардың бір бөлігімен» бірге Төменгі Дунайды кесіп өткенін айтады. Рим папасы Григорий IX 1234 жыл шамасында «куманиялық епископтықтағы валати халқы» және олардың епископтары туралы жазды. Трансильваниядағы ең көне құжаттар, 12-13 ғасырларға жататын, венгрлер мен влахтар туралы қысқаша мәліметтер береді. 1223 жылғы жер беруді растайтын патша жарғысы Трансильванияда румындардың болғанын көрсететін ең алғашқы ресми құжат болып табылады. Онда олардың бұрынғы иелігіндегі жерлер Карта монастырына берілгені айтылады, бұл осы аумақта монастырь құрылғанға дейін влахтар тұрғанын дәлелдейді. Келесі құжатқа сәйкес, 1223 жылы тевтон рыцарлары секелилер мен влахтардың иелігіндегі жерлер арқылы өту құқығын алды. Келесі жылы Трансильвания сакстары влахтар мен печенегтермен бірге белгілі бір ормандарды пайдалануға құқылы болды. Симон Кеза секелилердің влахтармен бірге тауларда тұрғанын, олармен араласып, тіпті влахтардың жазуын қабылдағанын білген. 1247 жылғы Венгрия королі Бела IV-тің жарғысында Төменгі Дунайдың солтүстігінде орналасқан кішігірім румын биліктерінің тізімі келтірілген. Томас Туск 1276 немесе 1277 жылдары влахтардың рутендерге қарсы соғысқаны туралы айтқан. Венгрия Корольдігінің жекелеген иелері мен дін қызметкерлерінің жерлерінде тұратын влахтар туралы мәліметтер 1270 жылдары пайда болды. Біріншісі – 1276 жылы Альба-Юлиядағы соборлық бөлімнің канондары румындарды өздерінің иелігіне қоныстандыруға патшаның рұқсатын алды. Содан кейін патша жарғылары румындардың көбірек округтерде болғанын растады, мысалы, 1318 жылдан бастап Зарандта, 1326 жылдан бастап Бихар мен Мармароста, 1342 жылдан бастап Тордада. Бірінші тәуелсіз румын мемлекеті – Валахия княздығы Византиялық дереккөздерде Оунгровлахия («Венгрияға жақын Валахия») деп аталды, ал Молдавия грек атауларын Мауровлахия («Қара Валахия») немесе Русовлахия («Ресейге жақын Валахия») алды. Тарихшы Иоан Аурель Поптың айтуынша, 15 ғасырдағы жүздеген венгр құжаттары румындардың Трансильвания мен көршілес аймақтардағы жерлерге 11 ғасырдың басында немесе тіпті 450 жылдары иелік еткенін көрсетеді. Мысалы, ол румындарға берілген «divi reges Hungariae» бостандықтарын атап өтетін құжаттарды тізімдейді, бұл латын мәтіні жалпы «Венгрияның қайтыс болған патшаларына» қатысты емес (бұл оның дәстүрлі аудармасы), бірақ 11 ғасырдың екі «Венгрияның қасиетті патшаларына», Стефан I және Ладислав I. Поп сондай-ақ 1452 жылы румындық дворянның куәлігін келтіреді, ол өзінің меншік құқықтарын қорғау үшін оның отбасы мың жылдан бері осы иелікте болғанын мәлімдеді.

Балқандық валхалар туралы

"Торна, торна фратре" сөздері Теофилакт Симокатта мен Теофан Исповедниктің Балқан таулары арқылы римдік жорықтарына байланысты жазылған еңбектерінде кездеседі. Бұл сөздер 6 ғасырдың соңында роман тілінің қалыптасқанын көрсетеді. 587 немесе 588 жылы жергілікті әскер "ана тілінде" осы сөздерді айқайлаған. 7 ғасырдағы "Димитрийдің ғажайыптары" кітабында болгар ақсұлы Кубер мен оның халықтарының аварларға қарсы көтерілісі туралы айтылады. Кітапта Кубердің жақын серігі Маврос төрт тілде сөйлейтіні, оның ішінде "біздің тіліміз" (грек тілі) және "римдіктердің тілі" (латын тілі) жазылған. Кубер 681 жылы Сирмиумнан Салоникаға дейін Балқандағы тұтқындардың ұрпақтарын бастап келген. Иоанн Скилицестің жылнамасында Балқан влахтары туралы алғашқы жазбалардың бірі бар. Онда 976 жылы "бірнеше көшпелі влахтар" Кастория мен Преспа арасында төрт Кометопули бауырларының бірі Давидті өлтіргені айтылады. Византия Болгарияны басып алғаннан кейін император Василий II 1020 жылдан бастап "Болгарияның барлық аймағындағы влахтардан" салық жинау құқығымен Охрид автокефалиялық архиепископтығын құрды. 11 ғасырдың соңындағы Кекуменос еңбегінде Лариса аймағындағы влахтардың "сәуір айынан қыркүйек айына дейін биік тауларда және суық жерлерде малдарымен және отбасыларымен тұруы қалыпты жағдай екені" жазылған. Анна Комнинаның бір сөзінде Балқандағы көшпелілердің 1100 жылдары "әдетте влахтар деп аталғаны" айтылады. Кейде Балқан влахтары Кумандармен Бізәнт империясына қарсы одақтас болды, мысалы, 1090 жылдары оларға Стара-Планина тауларының "өтпел жолдарын" көрсетті. 1185 жылғы болгарлар мен влахтардың көтерілісі және одан кейін Екінші Болгар империясының құрылуы туралы көптеген мәліметтер Никетас Хониаттың жылнамасына негізделген. Ол көтеріліске "малдарының ұрлануының" себеп болғанын, осының влахтарды император үкіметіне қарсы шығуға итергенін жазды. Ансберттен басқа да бірқатар замандас деректер Асен ағайындарының влахтардан шыққандығын көрсетеді. Влахтардың Екінші Болгар империясындағы маңызды рөлін Блакия және осыған ұқсас атаулар көрсетеді, олармен жаңа мемлекет замандас дереккөздерде аталған. "Флороливий жылнамалары" (алғашқы дереккөздердің бірі) 1189 жылғы крест жорығы кезінде император Фредерик I Барбароссаның "Мажарстан, Ресей, Кумания, Влахия, Дураццо, Византия және Түркия арқылы" өткен жолын сипаттайды. Папа Иннокентий III Екінші Болгар империясының барлық аумағын атағанда "Влахия және Болгария" терминдерін бірге қолданды. Сол сияқты, Вильгардуиндік елші Жоффруа болгар билеушісі Калоянды "Влахия мен Болгарияның патшасы Иоанница" деп атады. Исландиялық автор Снорри Стурлусон Балқан влахтарының жерін 13 ғасырдың басындағы "Heimskringla" еңбегінде Blokumannaland деп атады. Вильгельм Рубрук Болгарияны Блакиядан ажыратты. Ол "Болгария, Блакия және Славония гректердің провинциялары болды" деп мәлімдеді, осылайша оның Блакиясы да Дунайдың оңтүстігінде орналасқандығын білдірді. Сол сияқты, Әбульфеда, Ибн Халдун және басқа да ортағасырлық мұсылман авторларының еңбектеріндегі "Влах жерлері" Болгариямен сәйкес келеді.

Белгісіз сілтемелер

Х ғасырдағы мұсылман ғалымдары әл-Муқаддаси мен Ибн әл-Надим өздерінің халықтар тізімдерінде тиісінше валадж және благхаларды атап көрсеткен. Бұл тізімдерде хазарлар, аландар және гректер де кездеседі. Мүмкін, екі этноним де Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы влахтарға қатысты болуы мүмкін. Мысалы, тарихшы Александру Мадгеару әл-Муқаддасидің еңбегінде Дунайдың солтүстігінде тұратын румындар туралы алғашқы мәлімет берілгенін айтады. Виктор Спиней 1050 жыл шамасында орнатылған рун тасында Карпаттың шығысында тұратын румындар туралы ең алғашқы жазба бар екенін жазады. Бұл жазбада Блакуменнің белгісіз жерде варяг саудагерін өлтіргені айтылады. XI ғасыр парсы жазушысы Гардизи «Рим империясынан» шыққан, Н. н. д. р. деп аталатын христиан халқы туралы жазған. Ол оларды «венгрлерден саны жағынан көп, бірақ күші жағынан әлсіз» деп сипаттайды. Тарихшы Адольф Армбрустер осы халықты влахтар деп санайды. Орта ғасырларда болгарлар венгрлерде Нандор деп аталған. 1113 жылғы орыс жылнамасы Карпат бассейніндегі влахтар туралы айтады. Жылнамада волохилердің «славяндардың жерін» басып алып, мажарлар тарапынан қуылғаны жазылған. Осылайша, славяндардың болуы жылнамадағы волохилердің келуінен бұрынғы кезге жатады. Олардың елі Балтық теңізіне қарай батысқа орналасқан. Мадгеару және көптеген тарихшылар волохилердің влахтар екенін айтады, бірақ волохилерді Паннонияны басып алған римдіктермен немесе франктармен байланыстыратындар да бар (мысалы, Любор Нидерле осы пікірдің жақтаушысы, ал Деннис Делетант және Владимир Петрухин волохилерді франктармен байланыстырады). 1200 жылдардың басындағы «Нибелунг әнінде» Атилланың сарайындағы «Валахия герцогы Рамунк» туралы айтылады. Бұл поэмада влахтар орыстар, гректер, поляктар және печенегтермен бірге еске алынады, сонымен қатар Карпаттан шығысқа қарай орналасқан «Валлахияға» сілтеме жасауы мүмкін. Гипатий жылнамасындағы влахтар мен Болоховенилердің жері Галич княздығымен шектесетінін тарихшылардың барлығы да бір ауыздан қабылдамайды (мысалы, Виктор Спиней осымен келіспейді).

Орталық және Солтүстік Балқан

Римдіктер Иллирияны жауламас бұрын, төбелерге салынған бекінілген қалалар ландшафтының ерекшелігі болды. Сонымен қатар, Сава өзені және оның салалары бойында үйлер салынған. Солтүстік-батыс аймақтарда табылған римдік монеталар Рим империясы мен Иллирия арасындағы сауда байланыстары б.з.д. 2-ші ғасырында басталғанын көрсетеді, бірақ осы кезеңде кең таралған қарақшылық олардың жиналуына да себеп болуы мүмкін. Балқандағы алғашқы римдік жол – Салоникиді Диррахиуммен байланыстыратын Виа Эгнатия б.з.д. 140 жылы салынды. Бір ғасырдан кейін Биллис және Диррахиум ең алғашқы римдік колониялары құрылды. Римдіктер келесі төрт ғасырда Эмона, Сиссия, Сирмиум және Иовия Ботиво сияқты ардагерлер мен басқа қалалар үшін бірқатар колониялар құрды. Римдіктер қыш құмырасын енгізгеннен кейін де жергілікті дәстүрге сай қолмен жасалған қыш бұйымдары танымал болды. Сондай-ақ, Бихач және Топускодағы иллириялық құдайларға арналған құрбандық тастақтары римдіктердің жаулап алуынан кейін де жергілікті діни сенімдердің сақталғанын көрсетеді. Тас ескерткіштердегі латын жазулары Рим дәуірінде жергілікті аристократияның бар екенін дәлелдейді. IV ғасырға дейін Үрге Мезияның тау-кен аудандарында жергілікті елді мекендер гүлденді. Жергілікті атаулар мен жергілікті жерлеу рәсімдері осы аумақтарда тек 3-ші ғасырда ғана жоғалып кетті. Керісінше, Мозиядағы Төменгі Дунай бойындағы шекаралық аймақ біздің заманымыздың 1-ші ғасырында "қауіпсіз римдік аймаққа" (Брэд Бартель) айналды, ондағы жергілікті тұрғындар көшірілді. Ильрикияда туған императорлар, бұл кезеңде кең таралған құбылыс, өздерінің туған жерлерінде бірқатар императорлық резиденциялар салды. Мысалы, Сирмиумның жанында Максимиан Геркулийге сарай, ал Медианада Ұлы Константинге тағы бір сарай салынды. Жаңа ғимараттар, бай жерлеу орындары және римдік жазулар Хорреум Марги, Ремезиана, Сиссия, Виминациум және басқа әкімшілік орталықтар осы императорлар кезінде де өркендегенін көрсетеді. Археологиялық зерттеулер, соның ішінде Ульпиан мен Найссус жерінде ашылған үлкен зираттар, IV ғасырдан бастап Паннония мен Моэзияда христиан қауымдастықтарының гүлденгенін көрсетеді. V ғасырдағы жазулар Хунндардың Найсс, Виминациум және Жоғарғы Мозияның басқа қалаларына келтірген қиратудан аман қалған христиан қауымдарын көрсетеді. I ғасырдан бастап ауыл шаруашылығының орталығы болған "villae rusticae" 450 жылы жойылды. Сонымен қатар, форумдар, жақсы жоспарланған көшелер және қала архитектурасының басқа дәстүрлі элементтері өмір сүруін тоқтатты. Мысалы, 450 жылдан кейін Сирмиум "бұрын пайдаланылмаған қалалық аумақтарда пайда болған кішкентай ауылдарға бөлінді". 500 жылға қарай Сирмиум, Нова және басқа да көптеген қалаларда жаңадан тұрғызылған христиан шіркеулерінің айналасында жаңа бекінілген орталықтар пайда болды. Қалалардан айырмашылығы, осы кезеңнен ауылдық елді мекендер ретінде анықталған тек екі археологиялық нысан бар. Юстинианның тұсында Сердика, Ульпиан және басқа да көптеген қалалардың қабырғалары жөнделді. Ол сондай-ақ Төменгі Дунай бойында, Балқан таулары мен Константинопольдің айналасындағы тау өткелдерінде жүздеген шағын бекіністерді тұрғызды. Бұл бекіністердің ішінде кішкентай шіркеулер мен үйлер салынды. Аңғалдың талдауынан жергілікті тұрғындар қабырғалар ішінде бақшалы дақылдар өсіргенін байқаймыз, бірақ басқа да ауыл шаруашылығының іздері анықталмаған. Оларды алыс аумақтардан астық, шарап және маймен қамтамасыз еткен, бұл туралы осы жерлерде табылған көптеген амфоралар дәлелдейді, олар осы заттарды форттарға тасымалдау үшін пайдаланылған. Балқанның солтүстік бөлігіндегі римдік қалалар мен бекіністердің көпшілігі 570 немесе 580 жылдары жойылды. Олардың кейбіреулері тез арада қалпына келтірілсе де, олардың барлығы тасталды, тіпті көбісі "зорлық-зомбылық белгілері жоқ" VII ғасырдың басында. "Комани Кружа" зиратының жаңа көкжиегі сол ғасырда пайда болды. Олар көптеген басқа аймақтарда аналогтары бар қабір бұйымдарын, соның ішінде бүкіл Жерорта теңізі алабында кеңінен таралған белбеу бұғаздарын, грек жазулары бар сақиналарды, кеуде айқыштарды және "Соңғы ава" бұйымдарына ұқсас қару-жарақтарды шығарды. Олардың көпшілігі Диррахиум аймағында орналасқан, бірақ мұндай зираттар Виничаниде және Виа-Эгнатияның бойындағы басқа елді мекендерде де ашылған. "Комани Кружа" зираты 9-шы ғасырдың басында жойылды. Джон Уилкс олардың "көптеген жағдайда" романизацияланған халықты білдіретінін ұсынады, ал Флорин Курта олардың авариялық ерекшеліктеріне баса назар аударады. Роман тілінде сөйлейтін халыққа қатысты археологиялық тұжырымдар Төменгі Дунайдың оңтүстігіндегі жазықтарда да ізделіп келеді. Мысалы, Уве Фидлер б.з.д. 680-ші жылдар мен 860-шы жылдар аралығындағы қабірде ешқандай қабірлік заттар жоқ жерлеулер оларды білдіруі мүмкін екенін айтады, бірақ ол өзі бұл теорияны жоққа шығарады. Тарихшы Флорин Курта, болгар археологі Рашо Рашев жасаған зерттеулерге сүйене отырып, румындардың этногенезінің басталуы туралы Шрамм теориялаған Брегальница өзені аймағында б.з. 800 жылға дейін римдік кезеңнен кейінгі елді мекендердің белгілері болмағанын айтады, одан кейін ерте болгар мәдениеті орнықты. Сонымен қатар, археологиялық тұрғыдан алғанда, қазіргі Солтүстік Македония Республикасының кеңінен тараған аймағында б.з. 900 жылдан кейін халық санының айқын өсімі байқалады, эмиграцияның белгілері жоқ.

Румын тілінің дамуы

Прото-румын тілінің (немесе ортақ румын тілінің) вульгарлық латын тілінен қалыптасуы 5-7 ғасырларда басталып, 8 ғасырда аяқталды. Ортақ тіл 10-12 ғасырларда түрленді. Дунайдың солтүстігінде сөйленетін румын диалектілері "ерекше бірлік" көрсетеді. Оларды әртүрлі сөздердің қолданылуы ерекшелендіреді, себебі олардың фонетикасы біркелкі. Тіл білімі маманы Габриэла П. Динделеган (тоқтамалық теорияны қабылдайды) румындық малшылардың маусымдық қозғалыстары мен таулардағы сауда байланыстары тілдің бірлігін сақтауға мүмкіндік берді деп мәлімдейді. Басқа көзқарас бойынша, Пол Векслер "роман тілінде сөйлейтін елді мекендердің салыстырмалы түрде жақындауы" көбірек сенімді түсінік екенін ұсынады, өйткені көші-қонның теңестіру әсері жақсы құжатталған (мысалы, Шығыс Германияда және АҚШ-тың батыс жағалауында). Кейбір шығыс роман тілдері латын мұрасының басқаларына қарағанда көбірек элементтерін сақтаған. Атап айтқанда, шеткі аймақтардың диалектілері (мысалы, Марамуреш және Молдавия) архаикалық тілдік ерекшеліктерді сақтаған. Мысалы, румын тілінің Марамуреш субдиалектісі әлі күнге дейін көне етістіктердің аяқталуын және құм сөзін (arină) стандартты nisip (славяндық қарыз сөз) орнына қолданады, ал ароман тілінде ондаған сөздер сақталған, соның ішінде arină, oarfăn ("жетім") және mes ("ай") басқа нұсқаларда жоғалып кеткен. Батыс Трансильванияның Дакия Траянаның ажырамас бөлігі болғанын атап өткен Нандриш "Трансильвания тілдік кеңеюдің орталығы болды" деген қорытындыға келді, себебі Трансильвания диалектілері басқа нұсқаларда қарыз сөздермен ауыстырылған латын сөздерін сақтап қалды; сонымен қатар, аймақта ескі еști аяқталуымен жер атаулары көп. Субстраттық тектің 90-ға жуық сөзі бар. Ең үлкен семантикалық өріс (89-дан 46-сы негізге ие деп есептеледі) табиғатты сипаттайтын сөздерден тұрады: жер бедері, флора және фауна, ал осы сөздердің шамамен 30% -ы мал шаруашылығын сипаттайтын албан тілінде. Бұл сөздердің пайда болуына себеп болған тарихи жағдайларды талдау кезінде тіл білімі маманы Ким Шульте "римдіктердің саяси және мәдени үстемдігі" латын тілінде сөйлейтін топтар мен субстрат тілінде сөйлейтіндер арасындағы қарым-қатынасты анықтағанын айтады. 70-90 ықтимал субстрат сөздері албан тілінде туыс, ал 29 термин албан тілінен алынған. Румын және албан тілдерінің ұқсастықтары олардың ортақ Балқандық ерекшеліктерімен және болжамды субстрат сөздерімен шектелмейді: екі тілдің кальктері мен мақал-мәтелдері бар және ұқсас фонетикалық өзгерістерді көрсетеді. Кейбір тіл білімі мамандары шығыс роман тілінің субстратын албан тіліне жақын индоевропалық тіл деп санайды, тіпті ол албан тілінің тікелей ата-бабасы болуы мүмкін. Тоқтамалық теорияны қолдайтын румын тіл білімі маманы Мариус Сала "тракодакия" "албан тілінен пайда болған тракия тілінің түрі" екенін айтады. Алайда, қазіргі тарихи тіл білімінде тракиялық материал албан тілінен немесе оның қайта құрылған алғысынан басқа тілге айқын сілтеме жасайды. Болгария тіл білімі маманы Владимир И. Георгиев, тракия тілінен ерекшеленетін "Дако-Мысь" тілдік гипотезасын ұсынды, албан және румын тілдері "Дако-Мысь аймағында" (төменгі Дунайдан солтүстікке қарай Дакияны және өзеннің оңтүстігіндегі Моэзияны қамтиды) дамыды деп ұсынады. Ол румын тілін "толыққанды румыншаланған дако-мисян", ал албан тілін "жартылай румыншаланған дако-мисян" деп атайды, бұл тіл Дарданияда б.з.д. 2 мың жылдықта немесе б.з.д. 500 жылға дейін сөйленген. Георгиевтің албан тілінің "Дако-Мысь" тілінің тікелей ұрпағы екендігі туралы пікірі басқа ғалымдар толығымен жоққа шығарған болжамдарға негізделген. Екінші жағынан, румын иммиграциялық теориясының жақтаушылары бұл ұқсастықты румындардың оңтүстік Дунайдағы отаны үшін маңызды дәлел ретінде қарастырады. Шраммтың пікірінше, румындардың ата-бабалары 5-6 ғасырларда орталық Балқандағы таулардың жергілікті малшы халқының жанында қоныстанған римдік босқындар болған; олар тек ең биік таулы жайылымдарды иеленген, онда олар ғасырлар бойы жартылай отырықшы протоалбандармен қоршалған. Әр роман тілі латын тілінен тікелей шамамен 2000 сөзді мұра еткен. 1958 жылғы қазіргі румын тілінің сөздігінің шамамен бестен бір бөлігі латын тілінен тікелей мұраланған. Негізгі сөздіктер негізінен латын тілінен құралған, оның ішінде ең көп қолданылатын 2500 сөз бар. Сезімталдық, сан, туыстық және кеңістіктік қатынастар семантикалық салаларындағы сөздердің 75% -тан астамы латын тілінен шыққан, бірақ дін мен ауыл шаруашылығының негізгі лексикасы да сақталған. Басқа роман тілдерінде сақталған 200-ден астам латын сөздері румын тілінде жоқ, бірақ шамамен 100 латын сөздері тек румын тілінде мұраланған. Саланың пікірінше, бұл сөздердің сақталуы ("христиан" және "император" сияқты) олардың жиі қолданылуына байланысты. Тоқтамалық теорияның жақтаушылары нақты латын сөздерінің сақталуы немесе болмауы румын тілінің төменгі Дунайдың солтүстігінде дамығанын көрсетеді деп сендіреді. Мұндай сөздердің бірі - алтынды білдіретін латын сөзі (aurum), ол дако румынында сақталған, бірақ ароман және истро румын тілдерінде жоғалған. Нандриш үшін бұл сөз румындардың Трансильваниядағы үздірілмейтін болуының маңызды дәлелі, себебі румын таушылары қазіргі заманда көптеген Трансильвания алтын кендеріне ие болған, және Нандриш жаңа келгендерге провинцияда кен ашуға рұхсат берілмейтінін ойлайды. Инжір ағашы (ficus) және каштан (castaneus) үшін латын сөздері ароман және меглено румын тілінде сақталған, бірақ дако румын тілінен жоғалып кеткен. Нандриш және Сала бұл фактінің дако румындарының солтүстік Дунайдағы отанының тағы бір нақты дәлелі екенін айтады, себебі бұл өсімдіктер онда өспеген. Нандриш мұраланған латын сөздерінің семантикалық эволюциясы да тоқтамалық теорияны қолдайтынын мәлімдейді. Мысалы, ол латын terminus ("шекара, құрылым, шегара") дако румынында țărm ("жағалау, теңіз жағасы, өзен жағасы") болып дамуын келтіреді, бұл Римнің шығуынан кейін төменгі Дунайдың солтүстік шекарасы болғаннан кейін осылай болуы керек деп ұсынады. Ол сондай-ақ Дакия Траянадағы латын жазуында айды білдіретін латын сөзінің (luna) айды білдіретін мағынасы бар екенін айтады, себебі дако румынында осыған ұқсас семантикалық даму бар. Басқа ғалымдар осы өзгерісті славян тілінің әсеріне жатқызады. Румын тілі латын тілінің 2-6 ғасырлардағы көптеген өзгерістерін көрсетеді. Габор Веконидің пікірінше, румындардың, далматтардың, италияндықтардың және басқа роман халықтарының арасындағы үздірілмейтін байланыс ғана осы өзгерістердің қабылдануын қамтамасыз ете алады, бұл римдіктердің 3 ғасырдың соңында тастап кеткен солтүстік Дунай аймақтарын жоққа шығарады. Векони және Шрамм сондай-ақ румын және албан тілдерінде мұраланған латын сөздерінің мағынасының шамамен оннан астам өзгергенін атап өтеді, бұл проторумын және протоалбан тілдерінде сөйлейтіндер арасындағы байланыс жиі болғанын көрсетеді. Мысалы, латын сөзі дракон (draco) дако румынында drac және албан тілінде dreq болып дамыды, екеуі де "шайтанды" білдіреді; дако румынында bătrîn және албан тілінде vjetër (екеуі де "ескі" деген мағынаны білдіреді) латын тіліндегі "ветераны" (veteranus) сөзінен шыққан. Сонымен қатар, румын sat ("ауыл") латын тілінен тікелей мұраланбаған, бірақ албан fshat ("ауыл...") сөзінен алынған.

Жер атаулары

+Кесте: Трансильваниядағы неміс (G), венгр (H) немесе славян (S) тілдерінен алынған румын тіліндегі өзен атаулары. Басты өзендердің атаулары – Сомеш, Муреш және Олт ежелгі дәуірден мұраланған. Өзен салалары: Someș Beregszó (H) > Бырсау; Lápos (H) > Лэпуш; Hagymás (H) > Хэшмаш; Almás (H) > Алмаш; Egregy (H) > Адрий; Szilágy (H) > Селаж; *Krasъna (S) > (? Kraszna (H)) > **Красна Лэпуш Kékes (H) > Кекишел; *Kopalnik (S) > Кавник Красна ? > Зила (H) > Залэу; Хомород (H) > Хомород Сомешул Мик Фенеш (H) > Фенеш; Füzes (H) > Фижеш; Kapus (H) > Кэпуш; Nádas (H) > Надаш; Fejérd (H) > Фейурдени; *Lovъna (S) > Лона (H) > Лонея; *? (S) > Lozsárd (H) > Лужердию Someșul Mare *Rebra (S) > Ребра; *Solova (S) > Сэлауца; Széples (H) > Циблеш; *Ielšava (S) > Илосва (H) > Илишуа; *Ilva (S) > Илва; Sajó (H) > Шейу; *Tiha (S) > Тиха Шейу ? > Будак (H) > Будак; *Bystritsa (S) > Бистрица; *Lъknitsa (S) > Лекенце (H) > Лечинца Муреш Liuts (S/?) > Луц; *Lъknitsa (S) > Лекенце (H) > Лечинца; Ludas (H) > Лудуш; Aranyos (H) > Ариеш; *Vъrbova (S) > Гырбова; Gyógy (H) > Геоагиу; *Ampeios (?) > *Ompei (S) > (Ompoly (H) > Ампои (G) ? > ***Ампои; Homoród (H) > Хомород; *Bistra (S) > Бистра; Görgény (H) > Гургиу; Nyárád (H) > Нирай; *Tîrnava (S) > Тырнава; Székás (H) > Секаш; Sebes (H) > Себеш; *Strĕl (S) > Штрей; *Čъrna (S) > Черна Ариеш ? > Абруд (H) > Абруд; *Trěskava (S) > Торокко (H) > Траскэу; *Iar (S/?) > Яра; Hesdát (H) > Хэшдате; *Turjъ (S) > Тур; Sebeș Székás (H) > Секаш; *Dobra (S) > Добра; *Bistra (S) > > Бистра Олт Kormos (H) > Кормош; Homorod (H) > Хомород; *Svibiń (S) > Чибин; Hamorod (H) > Хомород өзені (Dumbrăvița); Sebes (H) > Себеш; Árpás (H) > Арпаш; Forrenbach (G) > Порумбаку Кормош Vargyas (H) > Выргиш Чибин *Hartobach (G) > Хыртыбачиу ? белгісіз, нақты емес;* формасы құжатталмаған;** Красна қазір Тисаға құяды, бірақ ол Сомеш саласы болған; *** Тілші Мариус Сала Ампои атауы ежелгі дәуірден тікелей мұраланған дейді. Румын тілінің дамуына арналған мақалада Нандриш жер атауларын зерттеу "алғашқы румын тілінің отаны мәселесін шешпейді" деп мәлімдейді. Бұл пікірге қарамастан, Шрамм топонимдер румындардың отанын анықтау үшін маңызды екенін айтады, өйткені "барлық Румыния топонимдермен тізілген, ол кез келген үзілістің жоқ екенін көрсетеді". Жер атаулары Оңтүстік-Шығыс Еуропаның жойылған тілдері туралы қазіргі заманғы білімнің маңызды бөлігін құрайды. Румыниядағы ең ұзын өзендердің атаулары – 500 км-ден ұзын өзендер – дакиялық атаулардан шыққан деп есептеледі. Олардың жиырмаға жуық саласы ықтимал үнді-еуропалық тамырлармен аталған, бұл дакиялық этимологияны көрсетеді. Римдіктер Дакияны басып алғаннан кейін ең ұзын өзендердің жергілікті атауларын қабылдады. Тілші Оливиу мен Николае Фелекан "ежелгі дәуірден бүгінгі күнге дейін өзен атауларының сақталуы сабақтастық теориясын қолдауға арналған ең мықты аргументтердің бірі" деп айтады, өйткені бұл атаулар дактардан римдіктерге, содан кейін дако-римдіктерге "үзіліссіз беріліп келген" болуы керек. Сала сонымен қатар кейбір ежелгі өзен атауларының румынша формалары "сабақтастық теориясын дәлелдейтін нақты аргумент" екенін мәлімдейді. Үш ғалым Дунайдың румынша атауын атап, оның жергілікті (трако-дакиялық немесе дако-моэзиялық) *Donaris түрінен дамығанын ұсынады. Олар тағы алты өзен атауындағы фонетикалық өзгерістерді атап өтеді – "s" дыбысынан "ʃ" дыбысына өту және "a" дыбысынан "o" дыбысына ауысу, бұл ана тілінің 2 және 3 ғасырлардағы формасы. Бұл көзқарастарға қарамастан, Нандриш (ол сондай-ақ сабақтастық теориясын қабылдаса да) Дакиядағы өзендердің ішінде ғана Криш атауының ежелгі Кризиустан дамуы румын тілінің фонетикалық эволюциясына сәйкес келетінін айтады. Сабақтастық теориясын жоққа шығаратын ғалымдар үлкен өзендердің румынша атаулары румындар оларды латын тілінде сөйлейтін ата-бабаларынан тікелей мұра етпегенін көрсетеді. Тілші ғалымдар (соның ішінде сабақтастық теориясының жақтаушылары) да славяндық аралықты қабылдайды, ол белгілі бір жағдайларда даусыз. Үлкен өзендердің ең ұзын салаларының жартысына жуығы – 200 км-ден ұзын өзендер славян тілінен шыққан атауларға ие. Шраммның пікірінше, олардың бірі – Дэмбовицаның аты румындар Валахияға 900-1200 жылдар аралығында жеткенін көрсетеді, өйткені ол протоболгар тіліндегі "" дауыстысының өзгеруін көрсетеді, бірақ ол болгар тіліндегі көптеген нұсқалардан мұрын дауыстылары жоғалғанға дейін қарыз алынған. Ең ұзын салаларының бірі – Барлад түркі (печенег немесе куман) атауымен аталған. Валахия жазығында 50-ге жуық су ағыны (шағын өзендер мен сағаларды қоса алғанда) түркі тектес атаулармен аталған, ал оңтүстік Молдавияда түркі тектес өзен атаулары да көп. Добруджадағы көлдердің атаулары да түркілік тектес. Түркілік өзен атауларының көптігін түсіндіру үшін сабақтастық теориясын қолдайтын тарихшы Виктор Спиней бұл "су айдындары" жергілікті румындар үшін маңызды болмаған, керісінше, көшпелі түркі халықтары үшін маңызды "ландшафттағы тұрақты белгілер" болған деп ұсынады. Банат, Кришана, Трансильваниядағы ең ұзын өзендердің салалары неміс, венгр, славян немесе түркі тіліндегі қазіргі атауларға ие, оларды румындар да қабылдаған. Румынияда румын тіліндегі атауларға ие. Бұл су ағындарының көпшілігі таулы аймақтарда орналасқан. Бистрица өзенінің жоғарғы ағысы үшін Repedea атауына сүйене отырып (екеуі де румын және славян тілінде "жылдам" деген мағынаны білдіреді), Нандриш румын тілінен славян тіліне аудармалар румын гидронимдерін де жасауы мүмкін деп жазады. Маджару сонымен қатар Бистрицаның румынша Репедеа формасының аудармасы болуы мүмкін екенін айтады. Оның пікірінше, румын өзен атауларының таралуы "Апусени тауларының шектеулі аймағындағы архаикалық бас сүйек ерекшеліктерінің қатарымен сәйкес келеді", Трансильвания тауларында румын тілінде сөйлейтін халықтың ерте болуын көрсетеді. Екінші жағынан, тарихшы Пэл Энгл румын жер атаулары тек "екіншілік адамдар қоныстанған аймақтарда" басым екенін атап көрсетеді, "кейінгі орта ғасырларда отарланған" сияқты. Дробета, Напока, Поролиссум, Сармизегетуса және Дакия Траянадағы басқа да елді мекендер рим дәуірінде жергілікті атауларға ие болған. Тарихшы Кориолан Х. Опреану (сабақтастық теориясын қолдайтын) жергілікті атаулардың сақталуы провинцияның рим билігінің басында дактардың болуын дәлелдейді дейді. Тарихшы Эндре Тот (иммиграциялық теорияны қабылдайтын) жергілікті атаулар дакиялық елді мекендердің сабақтастығын дәлелдемейді, әсіресе римдік қалалар әскери лагерьлерден дамыған және олардың құрылуы "барлық дакиялық елді мекендердің жойылғандығын" білдірген. Иммиграциялық ғалымдар Дакия Траянадағы барлық римдік елді мекендердің атаулары римдіктер провинцияны тастап кеткеннен кейін жойылғанын, одан кейін оңтүстік Дунай провинцияларындағы ондаған римдік қалалардың атаулары бүгінгі күнге дейін сақталғанын атап көрсетеді. Сабақтастық теориясын қорғау үшін Сала қалалардың атаулары гундар оларды қиратқандықтан жойылғанын, бірақ дако-римдіктер гундардың билігінде ауылдарда сақталғанын ұсынады. Банат, Кришана, Марамуреш және Трансильванияға қатысты орта ғасырлық корольдік харталарда славян, венгр және неміс тіліндегі жер атауларының көп саны кездеседі. Ариеш және Муреш өзендері арасындағы тауларда және Тырнава Маре өзенінің оңтүстігіндегі аумақта румындар мен Трансильвания саксондары тікелей (венгр тілінен өтпей)...

ДНК / Палеогенетика

Генетикалық деректерді дәстүрлі ғылымдарды толықтыру үшін пайдалану қазір кең таралды. Қазіргі заманғы генетикалық әртүрліліктің палимпсест сипатын ескере отырып, ежелгі ДНҚ-дан (аДНҚ) тікелей дәлелдер іздестірілді. Оңтүстік-шығыс Еуропа бойынша мәліметтер әлі толық жиналмағанмен, жалпы үрдістер көрініс бере бастады. Мысалы, неолиттік революцияның Еуропа бойынша зор демографиялық әсер еткені анықталды, бұл таза түріндегі мезолиттік бейімделу сценариін жоққа шығарды. Шындығында, неолиттік шаруалардың келуі кем дегенде екі "толқынмен" болған болуы мүмкін, бұл румындық неолиттік сынамаларындағы мтДНК тізбектерін талдау арқылы көрсетілді. Бұл зерттеу сондай-ақ "M NEO" (қазіргі Румыния/Трансильванияда өмір сүрген орта неолиттік популяциялар) мен Румынияның қазіргі популяцияларының өте жақын екенін көрсетті (бірақ Анадолиядан шыққан басқа неолиттік популяциялармен салыстыру жүргізілген жоқ), Орталық Еуропаның орта неолиттік және қазіргі заманғы популяцияларынан өзгеше. Авторлар "Дегенмен, нақты қорытындыларға келу үшін қосымша зерттеулер қажет" деп мәлімдеді. Алайда, зерттеу Румыниядағы Боян, Зау және Гумельница мәдениеттерінің салыстырмалы түрде көптеген сынамаларының (n = 41) (M NEO) генетикалық талдауын жүргізді.

3000 жылдан кейін стептен ірі демографиялық толқын болған, ол Үнді-Еуропа тілдерінің таралуымен байланысты деп болжанады. Алайда, Венгрия, Болгария және Румыниядан алынған қола және темір дәуірінің сынамалары бұл әсердің бүгінгі Оңтүстік-Шығыс Еуропа үшін Карпат тауларынан солтүстікке орналасқан аймақтарға қарағанда аз болғанын көрсетеді. Шындығында, аталған зерттеулерде қола және темір дәуірінің Балқан сынамалары қазіргі Балқандық топтармен шоғырланбайды, бірақ сардиниялықтар мен басқа оңтүстік-батыс Еуропалық топтар арасында орналасқан, бұл кейінгі құбылыстардың (яғни, Антикалық дәуірде, Ұлы көші-қон кезеңінде) халықтың генетикалық құрылымында өзгерістерге әкелгенін көрсетеді. Дегенмен, Оңтүстік-Шығыс Еуропадан алынған аДНҚ сынамалары әлі де аз, және көші-қон мен демографиялық үрдістердің нақты және диахронды шолуын алу үшін одан әрі сынама алу қажет. Рим және ерте ортағасырлық кезеңдерінен егжей-тегжейлі талдаулар жоқ. Қазіргі популяциялардың геномдық талдаулары Еуропадағы әртүрліліктің үздіксіз екенін көрсетеді (финдер, саамдар, басктар және сардиниялықтар сияқты топтарды қоспағанда). Румыниялықтар Балқан және Шығыс Еуропа көршілерінің арасында орналасады. Алайда, олар көбінесе Балқандық топтарға (болгарлар мен македониялықтарға) Орталық және Шығыс Еуропалықтарға (мажарлар, чехтар, поляктар және украиналықтарға) қарағанда жақын, ал көптеген румыниялықтар Балқандық шоғырдың ортасында, албандар, гректер және болгарларға жақын орналасқан, ал сербтер, хорваттар және словендер сияқты бұрынғы Югославия халықтары Орталық Еуропаның Батыс славяндарына жақындауы мүмкін. Автосомалық зерттеулерде кейбір румындық сынамаларының кейбір итальяндықтарға, мысалы, тоскандықтарға генетикалық қашықтығы, көршілес Балқан халықтарына қарағанда үлкен.

Негізгі дереккөздер

Эней Сильвий Пиколомини: Еуропа (шамамен 1400–1458) (Роберт Браунның аудармасы, Нэнси Бисаханың кіріспесі мен түсініктемесі) (2013). Америка католик университетінің баспасы. Анна Комнена: Алексиада (Е. Р. А. Сеутер аударған) (1969). "Пингвин кітаптары". Аноним, король Беланың нотариусы: Мажарлардың істері (Мартын Ради мен Ласло Веспреми редакциялаған, аударған және түсіндірген) (2010). In: Rady, Martyn; Veszprémy, László; Bak, János M. (2010); Anonymus and Master Roger; CEU Press; Аврелий Виктор: De Caesaribus (H. W. Bird кіріспесімен және түсініктемесімен аударылған) (1994). Ливерпуль университетінің баспасы. Кекаумен: Византия аристократының кеңестері (Juan Signes Codoñer-дің кіріспесі, аудармасы және жазбалары) (2000). "Алианса" баспасы. Константин Порфирогенит: Империяны басқару туралы (грек тіліндегі мәтінін Gyula Moravcsik редакциялаған, ағылшын тіліне Romillyi J. H. Jenkins аударған) (1967). Дэмбартон Оукс Византиялық зерттеулер орталығы. Джон Киннамос: Джон мен Мануэль Комненнің іс-әрекеттері (Чарльз М. Брэнд аударған) (1976). Колумбия университетінің баспасы. Вильгардуиндік Жеффри: Константинопольді жаулау (2008). In: Joinville and Villehardouin: Крестовый походтар туралы жылнамалар (Кэролайн Смит кіріспесімен және түсініктемесімен аударған); "Пингвин классикасы"; Джон Скайлитцес: Византия тарихының синопсисі, 811–1057 (Жон Вортлидің аудармасы, Жан Клод Чейне мен Бернард Флузиннің кіріспелері және Жан Клод Чейне жазбаларымен) (2010). Кембридж университетінің баспасы. Лаоникос Халкокондилес: Тарихтардың дәлелдемелері (I–III кітаптар) (Николаос Николудис түсіндірмесімен аударма) (1996). St. D. Basilopoulos. Византия қаласы, Никетас Хониятес жылнамалары (Гарри Дж. Магулиас аударған) (1984). Уэйн мемлекеттік университетінің баспасы. Паулюс Оросиус: Жалған дінге қарсы жеті тарихи кітап (Рой Дж. Деферрари аударған) (1964). Америка католик университетінің баспасы. Прокопий: Соғыстар тарихы (VI.16–VII.35 кітаптар) (Х. Б. Дьюингтің ағылшын тіліндегі аудармасымен) (2006). Гарвард университетінің баспасы. Корольдік франк жылнамалары (1972). In: Каролингтік жылнамалар: Корольдік франк жылнамалары және Нитардтың тарихы (Бернхард Уолтер Шолц пен Барбара Роджерс аударған); Мичиган университетінің баспасы; Кезаның Симон: Мажарлардың істері (Ласло Веспреми мен Фрэнк Шаер редакциялаған және аударған, Женё Сюц зерттеуімен) (1999). CEU Press. Теофанның мойындаушы хроникасы: Византия және Таяу Шығыс тарихы, 284–813 (Сирил Манго мен Роджер Скотттың кіріспесімен және түсініктемесімен, Джеффри Греатрекстің көмегімен аударған) (2006). Оксфорд университетінің баспасы. Шірактың Ананиясының географиясы (АШХАРАХАЦ'ОЙЦ'): Ұзын және қысқа нұсқалары (Роберт Хьюсеннің кіріспесі, аудармасы және түсіндірмесі) (1992). Dr. Ludwig Reichert Verlag. Иорданның гот тарихы (Charles Christopher Mierow, Ph. D., Принстон университетінің классика пәні бойынша оқытушысының ағылшын тіліндегі нұсқасымен, кіріспесі және түсіндірмесі) (2006). Evolution Publishing. Теофилак Симокат тарихы (Майкл мен Мэри Уитбидің кіріспесі және жазбаларымен ағылшын тіліне аударма) (1986). Clarendon Press. Рубруктың Вильгельм бауырдың миссиясы: Ұлы хан Мунгке сарайына сапары, 1253–1255 (Питер Джексон аударған, Питер Джексон мен Дэвид Морганның кіріспесі, жазбалары және қосымшалары) (2009). The Hakluyt Society. Нибелунгтер жыры: Нибелунгтердің жырлары (Кирил Эдвардстың кіріспесімен және жазбаларымен аударма) (2010). Оксфорд университетінің баспасы. Орыс жылнамасы: Лаврентий мәтіні (Самуэль Хаззард Крос пен Ольгерд П. Шербовиц Ветзор аударған және редакциялаған) (1953). Medieval Academy of America.