Нарық заңдылығы: Сайың қағидасы және экономикалық даму

Кіріспе

Нарықтық экономикадағы ұғым

Классикалық экономикада Сей заңы немесе нарық заңы – өнімді өндіру арқылы басқа өнімге сұраныс туындайды деген пікір. Өндіріс құнды нәрсені ұсынады, оны басқа өнімге айырбастауға болады. Демек, өндіріс – сұраныстың бастауы. Жан Батист Сэй өзінің негізгі еңбегінде, «Саяси экономика туралы трактат» (1803 ж.) былай деп жазды: «Өнім жасалған бойда, сол сәттен бастап, өзінің құнына сәйкес басқа өнімдерге нарық ашады». Сондай-ақ, «Әрбір адам тек өзінің өнімдерін басқалардың өнімдерімен сатып ала алады, өйткені біз сатып ала алатын құндылық біз өндіре алатын құндылыққа тең. Адамдар неғұрлым көп өнім өндіре алса, соғұрлым көп сатып алады». Кейбір мамандар Сей бұл нарық заңы жалпы артық өндіріс (сұраныстан асып-төгілген кең таралған ұсыныс) болуы мүмкін емес деп мәлімдегенін айтады. Егер бір тауардың артығы болса, онда екіншісіне қанағаттандырылмаған сұраныс болуы керек: «Егер белгілі бір тауарлар сатылмаса, себебі басқа тауарлар өндірілмеген». Сей заңы капиталистік экономиканың мемлекеттік араласусыз толық жұмыспен қамту мен өркендеуге табиғи түрде ұмтылатынына сенуді қолдайтын негізгі доктриналардың бірі болды. Осы заңға жылдар бойы кем дегенде екі қарсылық айтылды:
Жалпы артық өндіріс, әсіресе, экономикалық дағдарыстар мен төмендеулер кезінде кездеседі. Экономикалық агенттер жинақтап алатын ақша мөлшерін ұжымдық түрде арттыруы мүмкін, бұл сұранысты азайтады, бірақ ұсынысты емес. Сей заңы 19 ғасырда кеңінен қабылданды, бірақ «өсім және құлдырау» циклын қамту үшін өзгертілді. 1930 жылдардағы дүниежүзілік Ұлы депрессия кезінде кейнсиандық экономика теориясы Сейдің тұжырымдамаларына қарсы шықты. Ғалымдар бұл принципті алғаш рет кім айтқаны туралы келіспейді, бірақ дәстүр бойынша Джон Мейнард Кейнс 1930 жылдары бұл терминді қолданғаннан бері Сей заңы нарық заңының тағы бір атауы болып табылады. Сей заңының тарихи талдауын алғаш рет американдық экономист Томас Соуэлл жариялады.

In classical economics, Say's law, or the law of markets, is the claim that the production of a product creates demand for another product by providing something of value which can be exchanged for that other product. So, production is the source of demand. In his principal work, A Treatise on Political Economy (Traité d'économie politique, 1803), Jean Baptiste Say wrote: "A product is no sooner created, than it, from that instant, affords a market for other products to the full extent of its own value." And also, "As each of us can only purchase the productions of others with his/her own productions – as the value we can buy is equal to the value we can produce, the more men can produce, the more they will purchase." Some maintain that Say further argued that this law of markets implies that a general glut (a widespread excess of supply over demand) cannot occur. If there is a surplus of one good, there must be unmet demand for another: "If certain goods remain unsold, it is because other goods are not produced." Say's law has been one of the principal doctrines used to support the laissez faire belief that a capitalist economy will naturally tend toward full employment and prosperity without government intervention. Over the years, at least two objections to Say's law have been raised:
General gluts do occur, particularly during recessions and depressions. Economic agents may collectively choose to increase the amount of savings they hold, thereby reducing demand but not supply. Say's law was generally accepted throughout the 19th century, though modified to incorporate the idea of a "boom and bust" cycle. During the worldwide Great Depression of the 1930s, the theories of Keynesian economics disputed Say's conclusions. Scholars disagree on the question of whether it was Say who first stated the principle, but by convention, Say's law has been another name for the law of markets ever since John Maynard Keynes used the term in the 1930s. A historical analysis of Say's law was first published by American economist Thomas Sowell.

Алғашқы пікірлер

Саяси экономиканың алғашқы жазушылары қазіргі кезде Сэй заңы деп аталатын нәрсеге қатысты түрлі пікірлер білдірді. Джеймс Милл мен Дэвид Рикардо бұл заңды толық қолдады. Томас Мальтус пен Джон Стюарт Милл жалпы артық өндіріс болуы мүмкін емес деген қағидаға күмән келтірді. Джеймс Милл мен Дэвид Рикардо Сэй заңын қайта жаңартып, дамытты. Милл былай деп жазды: «Тауарлардың өндірісі, өндірілген тауарларға нарық жасайды және оны жасайтын жалғыз және әмбебап себеп болып табылады». Рикардо: «Сұраныс тек ұсынысқа байланысты», - деп жазды. Томас Мальтус, керісінше, Сэй заңынан бас тартты, себебі ол жалпы артық өндірістің белгілерін көрді. Біз базардың артық тауарға толып, бағалардың төмендеуі және мақта тауарларының Камчаткада өндіріс құнынан арзан сатылуы туралы естиміз. Бәлкім, мақта саудасы артық өндірілген болар, және пайда мен сұранысқа қатысты жаңа ілім бойынша, егер бір салада капитал артық болса, онда басқа саланың жеткіліксіз қаржыланғанының белгісі болып табылады. Бірақ, мен сұраймын, қай салада жеткіліксіз қаржыландырылғаны анық көрінеді және қайсысында ұзақ уақыт бойы қосымша капиталға үміт күткенімен нәтиже болмады? Джон Стюарт Милл да жалпы артық өндірісті мойындады. Ол жалпы артық өндіріс кезінде ақша емес тауарларға сұраныс жеткіліксіз, ал ақшаға сұраныс артық болатынын айтты. Жалпы сатуға құштарлық пен сатып алуға құлшынның болмауы кезінде, барлық тауарлар ұзақ уақыт бойы сатылмай қалады, ал сұранысқа ие болғандары да өте төмен бағамен сатылады. Біз сипаттағандай кезеңдерде, адамдар ақшаны басқа тауарлардан гөрі артық бағалайды. Сәйкесінше, ақшаға сұраныс артады, ал басқа барлық тауарлардың құндылығы төмендейді. Кез келген жеке тауардың уақытша артық өндірілуі мүмкін, сондықтан тауарлардың жалпы артық өндірілуі өндірістің артық болуынан емес, саудаға деген сенімсіздіктен туындауы мүмкін. Милл ақшаны тауарлардың бірі деп санау арқылы барлық тауарлардың бір уақытта артық өндірілуі мүмкін емес деген пікірді қолдады. Барлық тауарлардың артық өндірілуі мүмкін емес деген аргументті қолдану үшін, ақшаның өзі де тауар ретінде қарастырылуы керек. Әрине, барлық басқа тауарлардың артық өндірілуі және ақшаның да артық өндірілуі бір уақытта болуы мүмкін емес. Заманауи экономист Брэд ДеЛонг Миллдің аргументі жалпы артық өндіріс болуы мүмкін емес деген пікірді жоққа шығарады және нарықтық экономика табиғи түрде жалпы артық өндіріс болмайтын тепе-теңдікке ұмтылады деп санайды. Миллдің түзетулерінен кейін Сэй заңының қалған бөлігі келесідей: Ұзақ мерзімді перспективада өндіріс қабілеті тұтынуға деген ниеттен асып түспейді. Тауарлық экономикада жалпы артық өндіріс болуы мүмкін емес. Ақша экономикасында жалпы артық өндіріс сатушылар сатып алушылар сатып алғысы келгеннен көп тауар өндіргендіктен емес, сатып алушылар ақшаны жинақтауға деген ниеттерін арттырғандықтан пайда болады. Сэйдің өзі кейінгі, қысқаша анықтамаларын көп қолданған жоқ, сондықтан бұл заң оның замандастары мен ізбасарларының еңбегі арқылы дамыды. Джеймс Милл, Дэвид Рикардо, Джон Стюарт Милл және басқалардың еңбектері Сэй заңын кейде «нарық заңы» деп аталатын нәрсеге айналдырды, ол 19-ғасырдың ортасынан 1930-шы жылдарға дейін макроэкономиканың маңызды құралы болды.

Early writers on political economy held a variety of opinions on what we now call Say's law. James Mill and David Ricardo both supported the law in full. Thomas Malthus and John Stuart Mill questioned the doctrine that general gluts cannot occur. James Mill and David Ricardo restated and developed Say's law. Mill wrote, "The production of commodities creates, and is the one and universal cause which creates, a market for the commodities produced." Ricardo wrote, "Demand depends only on supply." Thomas Malthus, on the other hand, rejected Say's law because he saw evidence of general gluts. We hear of glutted markets, falling prices, and cotton goods selling at Kamschatka lower than the costs of production. It may be said, perhaps, that the cotton trade happens to be glutted; and it is a tenet of the new doctrine on profits and demand, that if one trade be overstocked with capital, it is a certain sign that some other trade is understocked. But where, I would ask, is there any considerable trade that is confessedly under stocked, and where high profits have been long pleading in vain for additional capital? John Stuart Mill also recognized general gluts. He argued that during a general glut, there is insufficient demand for all non monetary commodities and excess demand for money. When there is a general anxiety to sell, and a general disinclination to buy, commodities of all kinds remain for a long time unsold, and those which find an immediate market, do so at a very low price At periods such as we have described persons in general liked better to possess money than any other commodity. Money, consequently, was in request, and all other commodities were in comparative disrepute As there may be a temporary excess of any one article considered separately, so may there of commodities generally, not in consequence of over production, but of a want of commercial confidence. Mill rescued the claim that there cannot be a simultaneous glut of all commodities by including money as one of the commodities. In order to render the argument for the impossibility of an excess of all commodities applicable money must itself be considered as a commodity. It must, undoubtedly, be admitted that there cannot be an excess of all other commodities, and an excess of money at the same time. Contemporary economist Brad DeLong believes that Mill's argument refutes the assertions that a general glut cannot occur, and that a market economy naturally tends towards an equilibrium in which general gluts do not occur. What remains of Say's law, after Mill's modification, are a few less controversial assertions:
In the long run, the ability to produce does not outstrip the desire to consume. In a barter economy, a general glut cannot occur. In a monetary economy, a general glut occurs not because sellers produce more commodities of every kind than buyers wish to purchase, but because buyers increase their desire to hold money. Say himself never used many of the later, short definitions of Say's law, and thus the law actually developed through the work of many of his contemporaries and successors. The work of James Mill, David Ricardo, John Stuart Mill, and others evolved Say's law into what is sometimes called law of markets, which was a key element of the framework of macroeconomics from the mid 19th century until the 1930s.

Ұлы депрессия

Ұлы депрессия Сей заңына қарсы тұрды. АҚШ-та жұмыссыздық 25%-ға жетті. Еңбек күшінің төрттен бірін құрайтын жұмыссыз адамдар, Сей заңы болжағандай, сұранысқа ие емес еді. Джон Мейнард Кейнс 1936 жылы Сей заңының жалған екенін, экономикалық белсенділіктің жалпы деңгейін анықтайтын негізгі фактор ұсыныс емес, сұраныс екенін айтты. Кейнстің пікірінше, сұраныс жеке тұлғалардың тұтынуға бейімділігіне және кәсіпкерлердің инвестиция салуға бейімділігіне байланысты, және олардың екеуі де бизнес айналымы кезеңінде өзгереді. Толық жұмыспен қамтуды қамтамасыз ететін жеткілікті жиынтық сұраныс болатынына сенуге негіз жоқ.

Салдарлар

Сая заңының түсіндірулерінен бірнеше еркін нарық салдары туындады. Дегенмен, Сая өзі жұмыссыздыққа қарсы шара ретінде мемлекеттік жұмыстарды жақтады және инвестиция мүмкіндіктерінің жетіспеуі жағдайында ақшаны жинап қою мүмкіндігін ескермегені үшін Рикардоны сынады.

Төтенше жағдай және жұмыссыздық

Сая бизнес өкілдерінің қаржы жетіспеуінен зардап шегетіні туралы пікірге қарсы шықты. Ол сатып алу қабілетін тек өндірісті арттыру арқылы арттыруға болатынын айтты. Джеймс Милл Сей заңын өнімсіз тұтыну арқылы экономиканы жандандыруға тырысқандарға қарсы пайдаланды. Оның пікірінше, тұтыну – өндіріске қарағанда байлықты жояды, ал өндіріс экономикалық өсудің көзі болып табылады. Тауарға деген сұраныс оның бағасын анықтайды. Кейнс бойынша (төменде қараңыз), егер Сей заңы дұрыс болса, кең таралған қалаусыз жұмыссыздық (жеткіліксіз сұраныстың салдарынан) туындамайды. Классикалық экономистер Сей заңы тұрғысынан жұмыссыздықты мамандандырылған еңбекке деген сұраныстың жеткіліксіздігінен туындайтынын түсіндіреді, яғни нарықтағы еңбек ұсынымы экономиканың кейбір салаларындағы сұраныстан асып түседі. Егер белгілі бір секторларда сұранысқа қарағанда көп тауар өндірілсе, онда сол секторлардағы өнім берушілер кірістен айырылады. Бұл кіріс жоғалуы, өз кезегінде, басқа фирмалардан тауар сатып алуға жұмсалатын болған, басқа секторлардағы фирмалар өнімдеріне деген сұранысты төмендетеді, соның салдарынан жалпы өндіріс төмендеп, еңбекке деген сұраныс азаяды. Бұл заманауи макроэкономикада құрылымдық жұмыссыздық деп аталады, ол ұсынылған жұмыс орындарындағы еңбекке жалпы сұраныс пен жеке жұмыс дағдылары мен орналасқан жері арасындағы үйлеспеушілік деп есептеледі. Бұл Кейнстің циклдық жұмыссыздық тұжырымынан өзгеше, ол жиынтық сұраныстың жеткіліксіздігінен туындайды деп саналады. Мұндай экономикалық залал мен жұмыссыздықты Маркс сияқты кейбір экономистер, сондай-ақ Кейнс капиталистік жүйенің ішкі қасиеті ретінде қарастырды. Еңбек бөлінісі адамды басқалардың не сатып алуға дайын екенін үнемі болжауға мәжбүр ететін жағдайға жеткізеді, бұл қате есептеулерге алып келеді.

Ақшаның рөлі

Сая заңы ақшаның рөлі туралы не айтады, дегенді айту оңай емес, ақшаның жетіспеушілігінен кейін рецессия туындамайды дегеннен басқа. "Тауарлар тауарлармен төленеді" деген сөз тіркесі Саяның ақшаның тауарлық айырбас моделіне ие екенін білдіреді; бұл оны айналымдық және кейнесиандық ақша теориясымен салыстыруға болады. Саяны ақша толығымен бейтарап деп түсінуге болады, бірақ ол мұны нақты айтпаған және шын мәнінде бұл мәселемен айналыспаған. Саяның ақшаға қатысты басты түсінігі – егер сізде ақша болса, оны жинақтаудың қажеті жоқ. Ақшаны жинақтаудың ақылға сыймас екенін деген пікірді Джон М. Робертсон сияқты тұтынушылық экономистер 1892 жылы жарықтаған "Қаржыны жинақтаудың жаңылысы" кітабында сынады: онда ол Сая заңын былай атады: [A] адамдар өздерінің тауарларына тек басқа тауарларды тұтыну үшін ғана емес, сонымен қатар болашақ байлыққа, тауарларға немесе қызметтерге ие болу үшін де сенімділік немесе абстрактілі талап етуді қалайды деген қарапайым фактіні ұдайы жасырудың салдарынан туындаған жаңбырлы жаңылыс. Бәріне артық немесе сыйлық ретінде қажет, ал бұл артық барлық жағдайда қазіргі тауарлармен көрсетілмейді. Робертсон өзінің сынымының негізі Саяның ақша теориясында екенін көрсетеді: адамдар тек қазіргі тауарларды емес, "болашақ байлыққа ие болу құқығын" жинақтағысы келеді, сондықтан байлықты жинақтаудың ақылға қосымшасы бар. Сая үшін, басқа классикалық экономистер сияқты, бір тауардың артық өндірісі (артық ұсыныс, нарықтық артық) басқа тауарлардың жетіспеушілігімен (артық сұраныс) қатар болуы мүмкін. Бірақ Саяның пікірінше, "жалпы артық өндіріс" болмайды, өйткені артық өндіріс пен жетіспеушілік экономиканың жалпы көлемінде өзара теңеседі. Бірақ егер артық сұраныс ақшаға болса, өйткені адамдар оны жинақтап қойып жатырса не болады? Бұл барлық тауарларға артық ұсыныс, жалпы артық өндіріс тудырады. Саяның жауабы қарапайым: ақшаны жинақтаудың қажеті жоқ. Саяның айтуынша, ақшаның жалғыз мақсаты – тауар сатып алу. Оның пікірінше, экономиканы тауарлық экономика ретінде қарастыру қате емес. Саяның сөзін келтірейік: "Адам алған ақшасын жұмсауға асықпайды, бірақ ақшадан құтылудың жалғыз жолы – қандай да бір тауар сатып алу." Кейнесиандықтар Сая заңын қолдайтындар жиынтық деңгейде ақшаға деген сұраныс тек операциялық мақсатта ғана болады деп санайды. Яғни, ақшаны сақтауға, қаржылық немесе спекуляциялық сұраныс жоқ. Ақша жұмсау үшін сақталады және ақша ұсынымының артуы жұмсаудың артуына әкеледі. Кейбір классикалық экономистер бизнеске сенімсіздік немесе несие жүйесінің күйреуі ақшаға деген сұранысты арттырады, бұл тауарларға деген сұранысты азайтады деп есептеді. Бұл пікірді Роберт Торренс және Джон Стюарт Милл де қолдады. Бұл сұраныс пен ұсыныстың арасындағы үйлесімді бұзуға және Уильям Х. Беверидж 1909 жылы сипаттағандай, өндірістегі қате есептеулер сияқты экономикалық құлдырауға әкелуі мүмкін. Алайда, классикалық экономикада мұндай құлдыраудың ұзаққа созуына ешқандай себеп болмады. Бұл көзқарас бойынша, 1930 жылдардағы сияқты тұрақты депрессиялар еркін нарықта, laissez faire қағидаларына сәйкес ұйымдастырылғанда мүмкін емес. Laissez faire бойынша нарықтың икемділігі бағаларды, жалақыны және пайыздық мөлшерлемені барлық артық ұсыныс пен сұранысты жою үшін реттеуге мүмкіндік береді; алайда, барлық экономикалар реттеу мен еркін нарық элементтерінің қоспасы болғандықтан, laissez faire қағидалары (еркін нарық ортасын қажет етеді) артық ұсыныс пен сұранысқа тиімді бейімделе алмайды.

It is not easy to say what exactly Say's law says about the role of money apart from the claim that recession is not caused by lack of money. The phrase "products are paid for with products" is taken to mean that Say has a barter model of money; contrast with circuitist and post Keynesian monetary theory. One can read Say as stating simply that money is completely neutral, although he did not state this explicitly, and in fact did not concern himself with this subject. Say's central notion concerning money was that if one has money, it is irrational to hoard it. The assumption that hoarding is irrational was attacked by underconsumptionist economists, such as John M. Robertson, in his 1892 book, The Fallacy of Saving: where he called Say's law:

[A] tenacious fallacy, consequent on the inveterate evasion of the plain fact that men want for their goods, not merely some other goods to consume, but further, some credit or abstract claim to future wealth, goods, or services. This all want as a surplus or bonus, and this surplus cannot be represented for all in present goods. Here Robertson identifies his critique as based on Say's theory of money: people wish to accumulate a "claim to future wealth", not simply present goods, and thus the hoarding of wealth may be rational. For Say, as for other classical economists, it is possible for there to be a glut (excess supply, market surplus) for one product alongside a shortage (excess demand) of others. But there is no "general glut" in Say's view, since the gluts and shortages cancel out for the economy as a whole. But what if the excess demand is for money, because people are hoarding it? This creates an excess supply for all products, a general glut. Say's answer is simple: there is no reason to engage in hoarding money. According to Say, the only reason to have money is to buy products. It would not be a mistake, in his view, to treat the economy as if it were a barter economy. To quote Say:

Nor is [an individual] less anxious to dispose of the money he may get But the only way of getting rid of money is in the purchase of some product or other. In Keynesian terms, followers of Say's law would argue that on the aggregate level, there is only a transactions demand for money. That is, there is no precautionary, finance, or speculative demand for money. Money is held for spending, and increases in money supplies lead to increased spending. Some classical economists did see that a loss of confidence in business or a collapse of credit will increase the demand for money, which will decrease the demand for goods. This view was expressed both by Robert Torrens and John Stuart Mill. This would lead demand and supply to move out of phase and lead to an economic downturn in the same way that miscalculation in productions would, as described by William H. Beveridge in 1909. However, in classical economics, there was no reason for such a collapse to persist. In this view, persistent depressions, such as that of the 1930s, are impossible in a free market organized according to laissez faire principles. The flexibility of markets under laissez faire allows prices, wages, and interest rates to adjust so as to abolish all excess supplies and demands; however, since all economies are a mixture of regulation and free market elements, laissez faire principles (which require a free market environment) cannot adjust effectively to excess supply and demand.

Теориялық бастама ретінде

Неоклассикалық тепе-теңдік талдауының барлығы Сей заңының нарықты осы күйге келтіру үшін жұмыс істегенін білдіреді: яғни Сей заңы – бұл нарықтар бірегей тепе-теңдікке ие болатын механизм. Тепе-теңдік талдау және оның оңтайландыру және тиімділік туындылары алмасуда Сей заңымен өмір сүреді немесе өледі. Бұл неоклассикалық дәстүр, Кейнс және марксистер арасындағы маңызды, негізгі дау-дамайлардың бірі. Соңында, олар Сей заңынан капиталистік өндірістің жұмыс істеуіне қатысты мүлдем басқаша қорытындылар жасады. Біріншісі, "жаңа кейнсиандық" және Жалпы теорияның көптеген ұрпақтары мен синтездерімен шатастырмау керек, тауарлық экономика тауар-ақша экономикасына айналғаннан кейін немесе ақша алмасудың жеңілдетушісі ғана емес (оның маргиналистік теориядағы жалғыз қызметі), сонымен қатар құнды сақтау және төлем құралы болғаннан кейін айтарлықтай өзгеріске ұшырайды. Бұл дегеніміз, ақшаны жинауға болады (және оны жинауға тиіс): ол белгілі бір уақытқа дейін айналымға кірмейді, сондықтан жалпы артық өндіріс мүмкін ғана емес, бірақ ақша тез айналымға шығарылмаса, ықтимал. Бұл туралы жауап ретінде Сей заңының қорғанысында (Рикардо мен Мальтустың арасындағы пікір-таласты қайталап, біріншісі жалпы артық өндірістің мүмкіндігін жоққа шығарды) жинау арқылы сақталған тұтыну жай ғана басқа тұтынушыға – басым көпшілік факторлық (инвестициялық) нарықтарға ауысады, олар қаржы институттары арқылы пайыздық мөлшерлеме арқылы жұмыс істейді. Кейнстің бұл бағыттағы жаңашылдығы екі түрлі болды: біріншіден, ол жинақтау мен инвестицияны реттейтін механизмді, пайыздық мөлшерлемені, өзінің бұрынғы өзіндік қабығына айналдырды (оны ақша бағасына қарай төмендетті), бұл ұсыныс пен инвестиция бір-біріне тәуелсіз емес екенін көрсетіп, дезутильділік пен пайдалылықты теңестіру тұрғысынан ерекше байланысты бола алмады. Екінші, Сей заңымен айналысып, теориялық тұрғыдан сәйкессіз екені дәлелденгеннен кейін, толтыруға болатын олқылық болды. Егер Сей заңы қаржы нарықтарының ұзақ мерзімді перспективада ерекше жағдайға келгенін ойлаған логика болса, және егер Сей заңы алынып тасталса, қаржы нарықтарының шынайы "ойын ережесі" қандай? Олар қалай жұмыс істеп, тұрақты болып қалды? Кейнс осыған өзінің әйгілі "жануарлық рухтар" түсінігімен жауап берді: нарықтар тек жеке теңдеудің әсерінен ғана емес, сонымен қатар басқалардың болжамды мінез-құлқының әсерінен де шұғыл мінез-құлықпен басқарылады. Өз кезегінде, басқалардың мінез-құлқы олардың басқалардың мінез-құлқын қабылдауымен қозғалады және т.б. Сей заңы болмаса, қаржы нарықтары теңгерімсіз болады. Осы сәйкестендіру арқылы Кейнс ұзақ мерзімді тепе-теңдіктің макроэкономикаға әсерін "Парето оптимасын" (арнайы жағдай) білдіретін бір ғана ерекше позицияда емес, көптеген тепе-теңдіктердің ықтимал ауқымы арқылы адам мен табиғи ресурстарды (жалпы жағдай) едәуір аз пайдалана алатын макроэкономикаға әсерін жойды. Марксистік сын үшін, ол әлдеқайда негізгі, Маркстың пайдалану құны мен айырбас құны арасындағы бастапқы айырмашылығынан бастау керек. Пайдалану құны – бұл тауарды біреудің пайдалануы, ал айырбас құны – бұл тауардың нарықта саудаға шығарылуы. Маркс теориясында өндірісте артық құнның пайда болуы мен оны сату арқылы іске асыру арасында алшақтық бар. Сатуды жүзеге асыру үшін тауардың біреуге арналған пайдалану құны болуы керек, сондықтан олар тауарды сатып алып, циклді аяқтауы керек М–С–М'. Бағаға қызығушылық танытатын капитализм (байлық ретінде ақша) пайдалану құнын құруы керек. Капиталист өнімдегі құндылықтың нарықтық механизм арқылы жүзеге асырылуына бақылау жасай алмайды. Өндіріс пен іске асыру арасындағы бұл алшақтық капиталистік дағдарыс мүмкіндігін тудырады, бірақ тек егер кез келген заттың құны оның құны мен соңғы бағасы арасындағы айырмашылық арқылы жүзеге асырылса ғана. Капиталды іске асыру тек нарық арқылы ғана мүмкін болғандықтан, Маркс басқа экономистерді, мысалы, Дэвид Рикардоны сынға алды, ол капитал өндіріс арқылы іске асады деп мәлімдеді. Осылайша, Маркс теориясында капитализмде жалпы өндірістік дағдарыстар болуы мүмкін. Осы ұғымдар мен олардың әсерін ескере отырып, Сей заңы Маркстың құрылымында орынсыз. Сонымен қатар, марксистік жүйенің теориялық өзегі неоклассикалық және австриялық дәстүрлермен қарама-қайшы келеді. Концептуалды түрде, Кейнс пен Маркс арасындағы айырмашылық – Кейнс үшін теория оның жалпы теориясының ерекше жағдайы, ал Маркс үшін ол ешқашан болған емес.

The whole of neoclassical equilibrium analysis implies that Say's law in the first place functioned to bring a market into this state: that is, Say's law is the mechanism through which markets equilibrate uniquely. Equilibrium analysis and its derivatives of optimization and efficiency in exchange live or die with Say's law. This is one of the major, fundamental points of contention between the neoclassical tradition, Keynes, and Marxians. Ultimately, from Say's law they deduced vastly different conclusions regarding the functioning of capitalist production. The former, not to be confused with "new Keynesian" and the many offsprings and syntheses of the General Theory, take the fact that a commodity–commodity economy is substantially altered once it becomes a commodity–money–commodity economy, or once money becomes not only a facilitator of exchange (its only function in marginalist theory) but also a store of value and a means of payment. What this means is that money can be (and must be) hoarded: it may not re enter the circulatory process for some time, and thus a general glut is not only possible but, to the extent that money is not rapidly turned over, probable. A response to this in defense of Say's law (echoing the debates between Ricardo and Malthus, in which the former denied the possibility of a general glut on its grounds) is that consumption that is abstained from through hoarding is simply transferred to a different consumer—overwhelmingly to factor (investment) markets, which, through financial institutions, function through the rate of interest. Keynes' innovation in this regard was twofold: First, he was to turn the mechanism that regulates savings and investment, the rate of interest, into a shell of its former self (relegating it to the price of money) by showing that supply and investment were not independent of one another and thus could not be related uniquely in terms of the balancing of disutility and utility. Second, after Say's law was dealt with and shown to be theoretically inconsistent, there was a gap to be filled. If Say's law was the logic by which we thought financial markets came to a unique position in the long run, and if Say's law were to be discarded, what were the real "rules of the game" of the financial markets? How did they function and remain stable? To this Keynes responded with his famous notion of "animal spirits": markets are ruled by speculative behavior, influenced not only by one's own personal equation but also by one's perceptions of the speculative behavior of others. In turn, others' behavior is motivated by their perceptions of others' behavior, and so on. Without Say's law keeping them in balance, financial markets are thus inherently unstable. Through this identification, Keynes deduced the consequences for the macroeconomy of long run equilibrium being attained not at only one unique position that represented a "Pareto Optima" (a special case), but through a possible range of many equilibria that could significantly under employ human and natural resources (the general case). For the Marxian critique, which is more fundamental, one must start at Marx's initial distinction between use value and exchange value—use value being the use somebody has for a commodity, and exchange value being what an item is traded for on a market. In Marx's theory, there is a gap between the creation of surplus value in production and the realization of that surplus value via a sale. To realize a sale, a commodity must have a use value for someone, so that they purchase the commodity and complete the cycle M–C–M'. Capitalism, which is interested in value (money as wealth), must create use value. The capitalist has no control over whether or not the value contained in the product is realized through the market mechanism. This gap between production and realization creates the possibility for capitalist crisis, but only if the value of any item is realised through the difference between its cost and final price. As the realization of capital is only possible through a market, Marx criticized other economists, such as David Ricardo, who argued that capital is realized via production. Thus, in Marx's theory, there can be general overproductive crises within capitalism. Given these concepts and their implications, Say's law does not hold in the Marxian framework. Moreover, the theoretical core of the Marxian framework contrasts with that of the neoclassical and Austrian traditions. Conceptually, the distinction between Keynes and Marx is that for Keynes the theory is but a special case of his general theory, whereas for Marx it never existed at all.

Қазіргі заманғы түсіндірмелері

Сая заңының қазіргі заманғы түсіндірмесі – жалпы артық өндіріс болуы мүмкін емес. Жалпы тауарлардың артық ұсынысы (артық немесе толымсыз сатылған) болудың орнына, бір немесе бірнеше тауардың артық ұсынысы болуы мүмкін, бірақ бұл тек басқа тауарларға артық сұраныс (жетіспеушілік) болғанда ғана мүмкін. Осылайша, еңбек артық болуы мүмкін («циклдік» жұмыссыздық), бірақ бұл өндірілген тауарларға деген артық сұраныспен теңгеріледі. Сая заңының қазіргі заманғы жақтастары нарық күштерінің бағаларды реттеу арқылы артық өндіріс пен жетіспеушілікті жылдам жоятынын айтады. Бірақ бұл үкіметтердің немесе нарық емес күштердің баға реттелуіне кедеріс келтірген жағдайда орындалмайды. Кейнстің пікірінше, Сая заңының салдары – еркін нарықтық экономика әрқашан кейнстік экономистер толық жұмыспен қамту деп атаған деңгейде болады (сонымен қатар Уолрастың заңы). Осылайша, Сая заңы – бұл еркін нарық экономикасының жалпы көзқарасының бір бөлігі, яғни еркін нарықтар экономиканың проблемаларын автоматты түрде шеше алады. (Бұл проблемалар – рецессия, тоқырау, депрессия және қалаусыз жұмыссыздық.) Сая заңының кейбір жақтастары мұндай араласудың әрқашан зиянды екенін айтады. Экономиканы ынталандыруға бағытталған кейнстік сияқты саясатты қарастырайық. Үкіметтік тауар сатып алудың ұлғаюы (немесе салықтардың төмендеуі) жеке сектордың тауар өндіруі мен сатып алуын ғана «ығыстырып» қояды. Осы пікірге қарсы, Сая заңының өзін жақтаған Артур Сесил Пигу 1932 жылы тағы бес экономист (олардың ішінде Кейнс) қол қойған хат жазып, жұмыссыздықтың жоғары деңгейін азайту үшін мемлекеттік шығындарды арттыруды ұсынды.

Кейнс пен Сей

Кейнс Сей заңының мәнін "ұсыныс өзінің сұранысын жасайды" немесе "өндірістің барлық құны тікелей немесе жанама түрде өнімді сатып алуға жұмсалуы тиіс" деген тұжырымдамамен түйіндеді (оның "Жұмыспен қамту, пайыз және ақшаның жалпы теориясы" еңбегінің 2-тарауынан). Кейнстің көзқарасының қысқаша мазмұны үшін "Жұмыспен қамту, пайыз және ақшаның жалпы теориясы" мақаласын қараңыз. Кейнстің теориясында ақшаны жинап қою жұмыссыздықтың тікелей себебі болмаса да, оның жинақтау туралы тұжырымдамасы нақты болмады және кейбір оқырмандар ол олқылықты толтыру үшін жинап қоюға Кейнстің берген рөлін тағайындады. Мысалы, Якоб Винер 1936 жылы "Жалпы теорияны" қарап, Кейнстің "толық" жұмыспен қамтуға кедергі ретінде оған үлкен мән беретінін (бет 152) айтты, бірақ оның мұндай әсерге қабілетті еместігін (бет 158 және келесі беттер) жоққа шығарды. Ақшаны жинап қоюдың жұмыссыздықтың себебі болуы мүмкін деген теория талқыланды. Кейбір классикалық экономистер ақшаны жинап қою (ақшалай эквиваленттердің көбеюі) әрқашан ақшаны жұмсау арқылы теңгеріледі деп болжады. Бұл үшін жинақтау (тауарларды сатып алудан бас тарту) мен инвестиция (капиталдық тауарларды сатып алу) тең болуы керек. Алайда, Кейнс және басқалар жинақтау туралы шешімдерді басқа адамдар қабылдайды және олардың себептері жинақтаудан өзгеше болады, сондықтан жинақтау мен жұмсау әрқашан тең бола бермейді, шындығында олар тең емес. Сұраныстың (тұтынудың) төмендеуі міндетті түрде капиталдық шығындарды (инвестицияларды) ынталандырмайды. Кейбіреулер қаржы нарықтары, әсіресе пайыздық мөлшерлемелердің, жинақтау мен жұмсауды тең ұстау үшін, яғни Сей заңының сақталуын қамтамасыз етуге немесе бағалардың төмендеуіне, өндірістің төмендеуіне жол бермеуге мүмкіндік беретінін айтты. Бірақ Кейнс осы рөлді атқару үшін пайыздық мөлшерлемелердің тез төмендеуі керек екенін, олардың қаншалықты тез және қаншалықты төмендеуі мүмкін екендігіне шектеулер бар екенін дәлелдеді (мысалы, ақшаның ликвидтік тұзағында, пайыздық мөлшерлемелер нөлге жақындап, одан әрі төмендеуге мүмкіндік болмайды). Кейнстің пікірінше, қысқа мерзімді перспективада пайыздық мөлшерлемелерді жинақтау мен инвестиция емес, ақшаға деген сұраныс пен ұсыныс анықтайды. Пайыздық мөлшерлемелерді жеткілікті түрде түзетудің алдында, шамадан тыс жинақтау жиынтық өндірістің төмендеуінің (рецессияның) тізбектеп туындайтын салдарына әкеледі. Рецессияның өзі табысты төмендетіп, жинақтау (және жинақтау) мен жұмсау (және нақты инвестициялар) толық жұмыспен қамту деңгейінен төмен теңгерімге жетуіне мүмкіндік береді. Жағдайды одан да нашарлататыны, рецессия жеке инвестицияларға зиян тигізеді, себебі ол табыстылықты және бизнеске деген сенімділікті төмендетеді, бұл акселератор әсері деп аталады. Бұл жинақтау мен жұмсау арасындағы тепе-теңдік өндірістің толық жұмыспен қамту деңгейінен одан да төмен түседі дегенді білдіреді. Кейнс капиталдың шекті тиімділігінің төмендеуін және ақшаға деген сұраныстың (ліквидтік артықшылығының) жоғарылауын тиімді сұраныстың жеткіліксіздігіне әкелетін бастамашылық факторлар ретінде қарастырады. МЕК-тің төмендеуі инвестициялардың төмендеуіне, жиынтық шығындар мен кірістердің төмендеуіне әкеледі. Пайыздық мөлшерлемелердің төмендеуі инвестициялардың төмендеуін өтеуге және тұтынуға бейімділікті ынталандыруға мүмкіндік береді.

Keynes summarized Say's law as "supply creates its own demand", or the assumption "that the whole of the costs of production must necessarily be spent in the aggregate, directly or indirectly, on purchasing the product" (from chapter 2 of his General Theory). See the article on The General Theory of Employment, Interest and Money for a summary of Keynes's view. Although hoarding of money was not a direct cause of unemployment in Keynes's theory, his concept of saving was unclear and some readers have filled the gap by assigning to hoarding the role Keynes gave to saving. An early example was Jacob Viner, who in his 1936 review of the General Theory said of hoarding that Keynes' attaches great importance to it as a barrier to "full" employment' (p152) while denying (pp158f) that it was capable of having that effect. The theory that hoarding is a cause of unemployment has been the subject of discussion. Some classical economists suggested that hoarding (increases in money equivalent holdings) would always be balanced by dis hoarding. This requires equality of saving (abstention from purchase of goods) and investment (the purchase of capital goods). However, Keynes and others argued that hoarding decisions are made by different people and for different reasons than are decisions to dis hoard, so that hoarding and dis hoarding are unlikely to be equal at all times, as indeed they are not. Decreasing demand (consumption) does not necessarily stimulate capital spending (investment). Some have argued that financial markets, and especially interest rates, could adjust to keep hoarding and dis hoarding equal, so that Say's law could be maintained, or that prices could simply fall, to prevent a decrease in production. But Keynes argued that to play this role, interest rates would have to fall rapidly, and that there are limits on how quickly and how low they can fall (as in the liquidity trap, where interest rates approach zero and cannot fall further). To Keynes, in the short run, interest rates are determined more by the supply and demand for money than by saving and investment. Before interest rates can adjust sufficiently, excessive hoarding causes the vicious circle of falling aggregate production (recession). The recession itself lowers incomes so that hoarding (and saving) and dis hoarding (and real investment) can reach a state of balance below full employment. Worse, a recession would hurt private real investment—by hurting profitability and business confidence—through what is called the accelerator effect. This means that the balance between hoarding and dis hoarding would be pushed even further below the full employment level of production. Keynes treats a fall in marginal efficiency of capital and an increase in the degree of liquidity preference (demand for money) as sparks leading to an insufficiency of effective demand. A decrease in MEC causes a reduction in investment, which reduces aggregate expenditure and income. A decline in the interest rate would offset the decline in investment, and stimulate propensity to consume.