Кіріспе

Француз жазушысы Себастьен Рош Николас, ересек өмірінде Николас Шамфор және Себастьен Николас де Шамфор (ʃɑ̃fɔʁ; 6 сәуір 1741 – 13 сәуір 1794) деп белгілі болған француз жазушысы, ең алдымен эпиграммалары мен афоризмдерімен танымал. Ол Людовик XVI-ның қарындасының және Якобиндер клубының хатшысы қызметін атқарды.

Өмірбаян

Шамфорт туралы екі туу куәлігі бар. Біріншісі, Овернь астанасы Клермон-Феррандағы Сент-Женс приходынан, ол 1741 жылдың 6 сәуірінде туылған, Николас тегі бар бакалеяшының ұлы, оған «Себастьен Рох» деген ат берілген, сондықтан оның толық аты – Себастьен Рох Николас. Бірақ екінші туу куәлігінде оның аты «Себастьен Рох» деп көрсетілген және ол 22 маусымда «ата-анасы белгісіз» туған деп жазылған. Кейбір ғалымдар ол туылмаған, сол күні крещение рәсімінен өткен деп санайды. Жергілікті дәстүр бойынша, ол аристократ әйел Жаклин де Монтродейк (туған есімі Систерн де Винзель) пен Пьер Николас есімді дін қызметкерінің заңды емес баласы болған; содан кейін ол биологиялық әкесіне туысқан бақшашыға асырап алуға берілді. Тоғыз жасында ол Парижге Колледж де Грассинде стипендиямен оқуға жіберілді. Ол жақсы оқыды, бірақ оның ең сарказмды эпиграммаларының бірі былай дейді: «Мен білгенімді енді білмеймін; мен әлі білетін аз нәрсені болжадым». Ол – арманға толы студент болса да, өте білімді адам еді. Колледж директоры оған стипендия ұсынғанда, ол оны қабылдамайтынын айтты, өйткені ол құрметке қарағанда беделді артық көреді: «Мен құрметті жақсы көремін, ал құрметті емес». Мектепті бітіргеннен кейін ол Шамфорт есімін алды. Бірнеше жыл бойы ол оқу-әдістемелік құралдарды үйретіп, жазумен айналысты. Оның жақсы сыртқы келбеті мен өткір зейіні оған назар аударды; бірақ, үлкен физикалық күшпен жаратылған – Мадам де Кран оны «Адонис кейпіндегі Геркулес» деп атады, ол соншалықты қатты өмір сүрді, сондықтан 1761 жылы Бельгияның Париждегі министрі М. ван Эйк оны Германияға ертіп баруға шақырғанда, Спа қалашығында демалу мүмкіндігіне қуанышты болды. Парижге оралғаннан кейін Шамфорт «Жас үнді қызы» (La Jeune Indienne, 1764) атты табысты комедиясын шығарды, содан кейін өлеңдегі хаттар, очерктер мен одалар сериясы жазды. Алайда оның әдеби беделі 1769 жылға дейін қалыптаспады, ол кезде Француз академиясы оған Мольер туралы мақтау сөздері үшін сыйлық берді. Осы уақытқа дейін ол қолдан ауызға өмір сүрді, негізінен, оған қонақжайлық танытқан адамдардың қонақжайлылығымен, оған қонақжайлық танытқан адамдармен сөйлесудің қуанышына алмасып, ол танымал болды. Гелветиус ханым оны бірнеше жыл бойы Севрде қонақ етті. 1770 жылы «Смирн маршаны» атты тағы бір комедиясы оған көбірек көңіл бөледі, ол аурумен ауырып қалған кезде атақ пен байлыққа жету жолында болды. Бір жомарт досы оған Меркурий де Франстың 1200 ливерлік зейнетақысын берді. Осылайша көмекке ие болған ол Контрексвиль моншаларына бара алды және елде біраз уақыт өткізді, онда ол 1774 жылы Марсель академиясының сыйлығын жеңіп алған Ла Фонтен туралы мақтау жазды. 1775 жылы Баржеде суды алып жатқанда, ол Шоизельдің әпкесі герцогиня де Граммонтпен кездесті, оның ықпалы арқылы ол соттың алдына әкелінді. 1776 жылы оның «Мустафа және Зангир» трагедиясы Фонтенблода Людовик XVI мен Мария Антуанеттаның алдында қойылды. Кейін патша оған 1200 ливр зейнетақы берді, ал оның туысы, принц де Конде оны өзінің хатшысы етті. Патша сарайындағы өмірдің қиындықтарын ұнатпай, ол барған сайын қанағаттанбай бастады. Бір жылдан кейін ол ханзаданың үйіндегі қызметінен кетіп, Аутейге зейнетке кетті. Ол ежелгі жазушыларды замандастарымен салыстырып, өлілердің тірілерге қарағанда артықшылығын жариялайтын атақты сөзін шығарды. Ол сүйіп, үйленді әйелге қосылды үй шаруашылығы герцогиня де Мэн; ол 48 жаста, ақылды, қызықты, және әйел әлем. Көп ұзамай олар Вокулеурске көшіп келеді, ал ол алты ай ішінде қайтыс болады. Шамфорт М. де Нарбоннмен бірге бір уақыт Голландияда өмір сүрді, содан кейін Парижге оралды, ол 1781 жылы Француз академиясына сайланды. Ол «Тоғыз әпкелер» масондық ложасының мүшесі болды. 1784 жылы Калонннің ықпалы арқылы ол корольдің әпкесі Елизаветаның хатшысы болды, ал 1786 жылы патша қазынасынан 2000 ливр зейнетақы алды. Осылайша ол тағы да соттың қасына қосылды және өзінің сатирикалық көзқарасына қарамастан, осында достары болды. Ол патша сарайын бір сәтке тоқтатып, мылжыңдық махаббатқа түсіп, М. де Водреуилдің үйіне қабылданды. Бұл жерде 1783 жылы ол Оноре Мирабомен кездесті, ол онымен достық қарым-қатынаста болды, оған ақшалай және ықпалды көмек көрсетті және кем дегенде бір баяндамасын жазды. Француз төңкерісі Шамфорттың өмірін түбегейлі өзгертті. Ол өзін республика қозғалысына арнады, соттағы бұрынғы достарын ұмытып, өзінің аз байлығын революциялық пропагандаға арнады. Ол көшеде сөйледі және Бастилияға шабуыл жасалғанда, ол алғашқылардың бірі болып ішке кірді. 1791 жылдың 3 тамызына дейін ол Якобин клубының хатшысы болды. Ол Меркурий де Франс үшін жұмыс істеді, Пьер Луи Гингуэнемен бірге «Ауылдық парақ» басылымында ынтымақтастық жасады және Тальейран үшін «Француз халқына үндеуін» жазды. Марат пен Робеспьер билігі орнаған кезде, ол кескілесімді якобиншілдікке сын көзбен қарады, ал Жирондистердің құлауымен оның саяси өмірі аяқталды. Бірақ ол оны танымал еткен тілінің шегін тоқтата алмады, ол жаңа тәртіпке де, бұрынғы сотқа да сарказмдарды шашырады. Ұлттық кітапханадағы көмекшісінің көрсетуімен, ол Жан-Мари Роланд тағайындаған бөлімшелерді басқаруға қатысты, ол Маделонет түрмесіне қамалды. Босатылғаннан кейін, ол қайтадан тұтқынға алынуы мүмкін екенін естіді, бірақ ол өлімге ұшырағаннан гөрі, бастан өткерген моральдық және физикалық шектеулерді қайтадан бастан кешіруді жөн көреді.

Өзін-өзі өлтіруге әрекеті

1793 жылдың қыркүйегінде ол тағы да түрмеге қамалу мүмкіндігіне шыдамай, кеңсесіне кіріп, өзін-өзі атып өлтірді. Тапаншасы істен шыққандықтан, оқ мұрны мен оң көзіне тисе де, ол өлмеді. Содан кейін ол бірнеше рет мойнына қылышпен ұрды, бірақ артерияны кесе алмады. Ақырында ол қылышты көкірегіне шаншып, өз тамырларын нысанаға алды. Өзін тұтқындауға келгендерге ол белгілі мәлімдеме айтты: «Мен, Себастьен Рох Николас де Шамфорт, құл ретінде түрмеге қайта оралудың орнына еркін адам ретінде өлуді қалаймын», – деп мәлімдеді және оны нық қолмен қол қойды. Оның үй ішкі қызметшісі оны қанға малталған күйде есінен танып тапты. Содан кейін, келесі жылы Парижде қайтыс болғанға дейін, ол қатты азап шекті және оған жандарм қарады, оған ол күніне бір тәңір төледі. Аббат Сиес Шамфортқа «Үшінші қабат деген не? Барлығы. Не бар? Ештеңе емес» атты памфлеттің тақырыбы арқылы байлық сыйлады, ал Сиес оған өзінің әйгілі саркастикалық сөзін айтты: «Ах! Досым, енді мен осы әлемнен кетемін, онда жүрек сынуға немесе мысқа айналуға тиіс». Осылайша конституция жасаушы өлі зейіннің соңынан қабірге дейін ерді.

Жазбалар

Шамфорттың еңбектеріне комедиялар, саяси мақалалар, әдеби сын-тәжірибелер, портреттер, хаттар және өлеңдер кіреді. Джон Стюарт Милл жоғары бағалаған «Максималар мен ойлар» Ла Рошфукодан кейін қазіргі заманның ең жарқын және ойландыратын сөздерінің бірі саналады. Оның афоризмдері Ла Рошфуконың афоризмдерімен салыстырғанда жүйелілік және психологиялық тұрғыдан кем маңызды, бірақ олар туған дауылды және жаңаруға дайындық кезеңінің зорлық-зомбылығы мен иконалық рухымен ерекше. Ал «Рефлексиялар» өте ұқыпты және күрделі нәзіктігімен өз дәуірінің тыныш әсемдігін бейнелейді. Одан әрі, олардың түстің байлығы, көркем тілдік шеберлік, құштарлық және батылдығы бар. Сент-Бев оларды құндылығын сақтап қалған жақсы соғылған монеталармен және кенеттен келіп, әлі де сызылып тұрған өткір жебелермен салыстырады. Саяси спектрдің ең қарама-қарсы полюсінде болғанымен (Француз революциясын қараңыз), Антуан де Риварольдің максималары қышқылдық және жарқырау жағынан теңдес келеді.

Жинақталған шығармалары

Пьер Луи ГИНГУЕНЕ, 1795, 4 томдық. (түпнұсқа басылымы Auguis, 1824, 5 томдық.)