Троя соғысы туралы күнделіктің авторы – Диктис Криетский

Кіріспе

Троя соғысы туралы естеліктердің автор деп есептелетін Диктис Кретенский, яғни Криттік Диктис (Кносс), Троя соғысы кезінде Идоменейдің аңызға толы серігі болған және соғыстың оқиғаларын баяндаған күнделік авторы ретінде танымал. Ол Гомердің "Илиада" үшін пайдаланған материалдардың бір бөлігін де қолданды. Оның күнделігі туралы әңгіме – Александрияның хабардар аудиториясына арналған көңілді ойдан туған шығарма, бірақ кейінгі антик дәуірде шындыққа жақын деп қабылдана бастады.

Әдебиет тарихы

IV ғасырда белгілі бір К. Септимий алты кітаптан тұратын Dictys Cretensis Ephemeris belli Trojani ("Креттік Диктис, Троя соғысының хроникасы") жариялады, бұл грек нұсқасының латын тіліне аударылған еңбек ретінде танылды. Оның басты қызығушылығы грек тілінің білімі Батыс Еуропада азайып, жоғалып кеткенде, осы еңбек және Дарес Фригийдің De excidio Trojae Гомер жырларының орта ғасырдағы роман әдебиеттеріне берілген негізгі көздері болды. Латын мәтінінің кіріспесіндегі күрделі оқиға лимон ағашынан немесе ағаш қабығынан жасалған тақташаларға финикия әріптерімен жазылған осы еңбектің қолжазбасының қалай сақталғанын егжей-тегжейлі баяндайды: ол қорғасын қорапқа салынған және авторының өзінің тілегі бойынша оның қабірімен бірге жерленген. "Ол ғасырлар бойы сол жерде тоқтап тұрды, Неронның билігінің он үшінші жылы қатты жер сілкінісі қабірдің есігін жарып, сандық көрінді, оны бағушылардың бірі байқады. Олар бастапқыда үміттенгендей ол қазына емес екенін анықтағаннан кейін, оны өздерінің қожайыны Евпраксиске (немесе Евпраксидке) жеткізді, ол өз кезегінде оны провинцияның римдік губернаторы Рутилиус Руфусқа ұсынды. Ол Евпраксисті де, сандықты да императорға жіберді. Нерон хаттардың финикия тілінде екенін білгенде, сол тілді білетін шеберлерді шақырып, мазмұнын түсіндіртті. Барлығы грек тіліне аударылып, қоғамдық кітапханалардың біріне сақталды, ал Евпраксис көптеген сыйлықтармен марапатталды." (Смит, сөздік) Грек тіліндегі "Евпраксис" есімі "дұрыс істер" дегенді білдіреді, бұл этика талқылауларындағы таныс мақсат, және оны тапқан адамға өте сәйкес келетін қызықты есім. Бір қолжазба дәстүрін сипаттайтын кіріспе, екінші негізгі қолжазбалар тобында Q. Септимий Романның Q. Аркадий Руфқа жазған хатымен ауыстырылды, онда жазушы табылған оқиғаның қысқартылған нұсқасын беріп, кітап оның қолына тигендігін және оны латын тіліне аударуға итермелегенін досына хабарлайды. Қазіргі редактор Вернер Эйзенхут екі топтың да біріне екіншісінен артықшылық берілмейтінін, олардың екеуі де соңғы антикалық дәуірде жарияланған екі басылымды білдіреді деп болжайды. Византиялық кезеңге жататын грек тіліне қайта аудармалар бар, олар жалпы тарихтарда қамтылған. Смит былай деп қосты: "Біз бұл есепке византиялық кезеңнің жазушылары, мысалы, Иоанн Малелас, Константин Порфирогенит, Георгий Седрен, Константин Манас, Иоанн және Исаак Тзетз, және басқалардың осы Диктистен жоғары және ең күмәнсіз авторитет ретінде жиі сілтеме жасайтынын қоса аламыз, және ол әрине Элиан заманында белгілі болды." Петрарканың "Эфемерис belli троян" еңбегінің көшірмесі, Гомерге апаратын кілті, қазір Bibliothèque nationale-дегі Codex Parisinus Lat. 5690 болып табылады. Алғашқы басылған басылым 1471 жылдан бұрын болған. Қазіргі ғалымдар грек тіліндегі түпнұсқаның бар-жоғы туралы келіспеді, бірақ 1899–1900 жылдары Бернард Гренфелл мен Артур Хант тапқан Тебтунис папирустарының арасында грек тіліндегі үзінді табылуымен бұл күмәндік жойылды. Ол латын тілінің дәл аударма екенін көрсетті. Тағы бір таңқаларлық жағдай – Джессидегі конте Аурелио Гульельмо Балеани кітапханасында тоғызыншы ғасырдың соңына жататын Диктис қолжазбасының табылуы, оны 1907 жылы К. Аннибальди сипаттап, салыстырды. Троя соғысы туралы ортағасырлық көз үшін, Диктис пен Дареске ерекше тәуелсіз "Роллисон Эксидиум Троя" қараңыз.

In the 4th century AD a certain Q. Septimius brought out Dictys Cretensis Ephemeris belli Trojani ("Dictys of Crete, chronicle of the Trojan War") in six books, a work that professed to be a Latin translation of the Greek version. Its chief interest lies in the fact that, as knowledge of Greek waned and disappeared in Western Europe, this and the De excidio Trojae of Dares Phrygius were the sources from which the Homeric legends were transmitted to the Romance literature of the Middle Ages. An elaborate frame story presented in the prologue to the Latin text details how the manuscript of this work, written in Phoenician characters on tablets of limewood or tree bark, survived: it was said to have been enclosed in a leaden box and buried with its author, according to his wishes. "There it remained undisturbed for ages, when in the thirteenth year of Nero's reign, the sepulchre was burst open by a terrible earthquake, the coffer was exposed to view, and observed by some shepherds, who, having ascertained that it did not, as they had at first hoped, contain a treasure, conveyed it to their master Eupraxis (or Eupraxides), who in his turn presented it to Rutilius Rufus, the Roman governor of the province, by whom both Eupraxis and the casket were despatched to the emperor. Nero, upon learning that the letters were Phoenician, summoned to his presence men skilled in that language, by whom the contents were explained. The whole having been translated into Greek, was deposited in one of the public libraries, and Eupraxis was dismissed loaded with rewards." (Smith, Dictionary)

The Greek "name" Eupraxis simply means "right actions", a familiar goal in discussions of ethics, and an amusingly apt name for the finder. The prologue that characterizes one manuscript tradition is substituted in the other main group of manuscripts with a letter as if written by a Q. Septimius Romanus, to a Q. Arcadius Rufus, in which the writer, giving a condensed version of the discovery tale, informs his friend that, the volume having fallen into his hands, he had been induced, for his own amusement and the instruction of others, to convert it into Latin. The modern editor, Werner Eisenhut, surmises that the two groups, neither of which is to be consistently preferred to the other, represent two published editions in Late Antiquity. There are retranslations into Greek of Byzantine date, embodied in universal histories, of which Smith adds, "We may add to this account, that the writers of the Byzantine period, such as Joannes Malelas, Constantinus Porphyrogenitus, Georgius Cedrenus, Constantinus Manasses, Joannes and Isaacus Tzetzes, with others, quote largely from this Dictys as an author of the highest and most unquestionable authority, and he certainly was known as early as the age of Aelian." Petrarch's own copy of Ephemeris belli Troiani, his key to Homer, is now the Codex Parisinus Lat. 5690, in the Bibliothèque nationale. The first printed edition was early, not after 1471. Modern scholars were in disagreement as to whether any Greek original really existed; but all doubt on the point was removed by the discovery of a fragment in Greek amongst the Tebtunis papyri found by Bernard Grenfell and Arthur Hunt in 1899–1900. It revealed that the Latin was a close translation. The other surprise was the discovery, in the library of conte Aurelio Guglielmo Balleani at Jesi, of a manuscript of Dictys, dating to the latter part of the ninth century, that was described and collated by C. Annibaldi in 1907. For a medieval source on the Trojan War that is uniquely independent of Dictys and Dares, see the "Rawlinson Excidium Troie".