Индонезия рупиясы: тарихы мен айналымы

Кіріспе

Индонезияның ресми валютасы – рупий (символы: Rp; валюта коды: IDR). Ол Индонезия Банкі шығарған және бақылаған ресми валюта. Атауы санскрит тіліндегі күміс деген мағына беретін "рупьякам" (रूप्यकम्) сөзінен алынған. Кейде индонезиялықтар монетадағы рупийді білдіргенде бейресми түрде "перак" ("күміс" индонезия тілінде) сөзін қолданады. Рупий 100 центке бөлінеді, бірақ жоғары инфляция салдарынан центпен аталатын барлық монеталар мен банкноттар қолданыстан шығып қалды. Рупийді 1946 жылы Индонезия тәуелсіздігі үшін күрескен ұлтшылдар енгізді. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапондық оккупацияда жапондықтар шығарған Голландия Үндістан гульденінің орнына келді. Бастапқы жылдары рупий басқа валюталармен, соның ішінде голландтар енгізген гульденнің жаңа нұсқасымен бірге қолданылды. Бұрын Риау аралдары мен Индонезияның Жаңа Гвинеяның бөлігі (Ириан Барат) рупийдің өз нұсқаларына ие болған, бірақ олар 1964 және 1971 жылдары тиісінше ұлттық рупийге біріктірілді (Риау рупиясы және Батыс Ириан рупиясы туралы қараңыз).

Қайта атау

Рупияны қайта номиналдау туралы ұзақ жылдардан бері көтеріліп келе жатқан ұсыныс әлі күнге дейін ресми заңнамалық қарауға түскен жоқ. 2010 жылдан бері Индонезия Банкі, Индонезияның ақша-кредиттік органы ретінде, валютаның соңғы үш цифрын жоюды бірнеше рет ұсынды, бұл қадам транзакцияларды жүргізуді жеңілдетуге және оның құнына әсер етпеуге бағытталған. 2015 жылы үкімет Өкілдер палатасына рупияны қайта номиналдау туралы заң жобасын ұсынды, бірақ ол әлі талқыланбады. 2017 жылы Индонезия Банкінің төрағасы Агус Мартовардожо бұл мәселені қайта көтеріп, қайта номиналдау дереу басталса, процесс 2024 немесе 2025 жылға дейін аяқталуы мүмкін екенін мәлімдеді.

Қазіргі заңды төлем құралы

Қазіргі рупия 50 рупийден бастап 1000 рупийге дейінгі монеталардан және 1000 рупийден 100 000 рупийге дейінгі банкноттардан тұрады (1 рупийлік монета ресми түрде қолданыстағы заңды төлем құралы болып саналады, бірақ іс жүзінде құны жоқ және айналымда кездеспейді). 2023 жылдың 3 мамырына сәйкес, 1 АҚШ доллары 15 107,5 рупийге тең болғанда, ең үлкен индонезиялық банкноттың құны шамамен 6,62 АҚШ долларын құрайды.

Монеталар

Қазіргі уақытта екі сериядағы монеталар айналымда: алюминий және 1999, 2003 және 2010 жылдар аралығында шығарылған никель монеталар, сондай-ақ 2016 жылы Индонезияның ұлттық батырларының суреттері бар жаңа сериядағы монеталар. Олардың номиналы 100, 200, 500 және 1000 рупий. Айналымдағы монеталардың көп бөлігі 500 және 1000 рупийлік монеталар, ал кішкентай номиналды монеталар (100 және 200 рупийлік) көбінесе бағасы оларды қажет ететін дүкендерде ғана қолданылады.

Индонезиялық рупий монеталары

Суреттері | Номиналы | Сериясы | Диаметрі | Қалыңдығы | Салмағы | Материалы | Алдыңғы жағы | Артқы жағы | Қолжетімділігі
------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | --------
Rp50 | 1999 | 20 мм | 2 мм | 1.36 г | Алюминий | Гаруда Панчасила, қара мойынды сұңқар құсы және монетаның номиналы | Өте төмен
Rp100 | 1999 | 23 мм | 2 мм | 1.79 г | Гаруда Панчасила | Пальма кокатусы және монетаның номиналы | Жоғары
Rp100 | 2016 | 23 мм | 2 мм | 1.79 г | | Монетаның номиналы, Герман Йоханнес және Гаруда Панчасила |
Rp200 | 2003 | 25 мм | 2.3 мм | 2.38 г | Гаруда Панчасила | Бали минасы және монетаның номиналы |
Rp200 | 2016 | 25 мм | 2.2 мм | 2.38 г | | Монетаның номиналы, Чипто Мангоенкусумо және Гаруда Панчасила |
Rp500 | 2003 | 27 мм | 2.5 мм | 3.1 г | Гаруда Панчасила | Жасмин гүлі және монетаның номиналы |
Rp500 | 2016 | 27 мм | 2.35 мм | 3.1 г | | Монетаның номиналы, Т. Б. Симатупанг және Гаруда Панчасила |
Rp1,000 | 2010 | 24.15 мм | 1.6 мм | 4.5 г | Никельмен қапталған болат | Гаруда Панчасила және монетаның номиналы, Анклунг және Гедунг Сате | Жоғары (719 миллион тираж)
Rp1,000 | 2016 | 24.10 мм | 1.45 мм | 4.5 г | | Монетаның номиналы, И Густи Кетут Пуджа және Гаруда Панчасила |

Банкноттар

Қазіргі уақытта айналыста жүрген Индонезия банкноттары 2000 (Rp1,000), 2001 (Rp5,000), 2004 (Rp20,000 және Rp100,000), 2005 (Rp10,000 және Rp50,000), 2009 (жаңа номиналы Rp2.000), 2010 (Rp10,000 банкнотасының жаңартылған нұсқасы), 2011 (Rp20,000, Rp50,000 және Rp100,000 банкноттарының жаңартылған нұсқалары) және 2020 (2020 жылы шығарылған Rp75,000 ескерткіш номиналы) жылдары шығарылған. 1998–1999 жылдары шығарылған банкноттар 2008 жылдың 31 желтоқсанынан бастап заңды төлем құралы болмай қалды және 2018 жылдың 30 желтоқсанына дейін Bank Indonesia-да айырбастауға болады. Ескі банкноттар да қауіпсіздік элементтерінің жетіспеуі және Сухарто режимімен байланысты болғандықтан заңды төлем құралы емес (әсіресе 1993 және 1995 жылғы 50,000 рупиялық банкноттар), бірақ 2010 жылдың 20 тамызына дейін Bank Indonesia кеңселерінде айырбастауға мүмкіндік болды. Қазіргі қолдағы ең кішкентай банкноттың құны шамамен 0,067 АҚШ долларына тең болғандықтан, автобус билеттері сияқты ұсақ транзакциялар да көбінесе банкноттармен жүзеге асырылады, ал 1000 рупиялық монета 1000 рупиялық банкноттан гөрі көп таралған. Үкімет бастапқыда бұл өзгертілетінін, 1000 рупиялық банкнотты 2000 рупиялық банкнотпен алмастыратынын және осы номиналды толыққанды монетамен алмастыратынын хабарлады. Бірақ ұзақ күтілістен кейін бұл ұсыныс қайта қаралып, Индонезия Банкі (BI) 2009 жылдың 9 шілдесінде 2000 рупиялық банкноттарды шығарды, олар 2009 жылдың 10 шілдесінен бастап заңды төлем құралы ретінде айналымға түсті, бірақ 1000 рупиялық банкнот алынбады.

Қауіпсіздік белгілері

Банкноттардың негізгі материалы – мақта талшығы, себебі ол иілгіш және оңай жыртылмайды. Дегенмен, артықшылықты материал – Индонезияда, әсіресе Талауд аралдарында көптеп таралған абака. Бұл банкноттардың беріктігін арттырады деп саналады. 2014 жылы Индонезия Банкі осы материалды қолдануды жоспарлаған, бірақ 2016 жылғы серияда бұрынғы басылымдардағы банкноттарды басып шығару үшін де қолданылған қағазды пайдалануға шешім қабылдады. Банкноттардағы көзге көрінетін қауіпсіздік элементтері – су таңбалары, электротиптер және түсті талшықтары бар қауіпсіздік жіптері. Голограммалар, Irisafe, шамдатар сызықтар, мөлдір терезелер, метамериялық терезелер және алтын жалату сияқты қосымша мүмкіндіктер де қолданылуы мүмкін. Су таңбалары мен электротиптер талшықтардың тығыздығын реттеу арқылы жасалады, бұл банкноттарға нақты бейнелерді қосады. Бұл банкноттардың эстетикалық сапасын жақсарту мақсатында жасалады. Қауіпсіздік жіптері банкноттың ішіне енгізіледі, осылайша жоғарыдан төменге дейін көлденең және тік сызықтар пайда болады. Жіптердің материалы, мөлшері, түсі және дизайны әртүрлі болуы мүмкін. Банкноттағы номиналдарды басып шығару үшін интальолық басу әдісі қолданылады, бұл соқыр адамдарға нағыз банкноттарды және олардың номиналын тануға көмектеседі. 2010 және 2011 жылдары қайта қаралып дамытылған 2004/2005 жылғы 10 000, 20 000, 50 000 және 100 000 рупилік банкноттар бірнеше жаңа қауіпсіздік элементтерін енгізді: EURion шоқжұлдызы сақиналарын қолдану, көру бұрышына байланысты түсін өзгертетін көкжиек басуы және соқыр және көру қабілеті бұзылған адамдарға банкноттардың әртүрлі номиналдарын тануға көмектесетін тактильді элементтер.

Цифрлық рупия

Индонезия Банкі 2022 жылдың 30 қарашасында Индонезияның орталық банкінің цифрлық валютасын әзірлеу жобасы – «Гаруда» жобасын бастады, бұл туралы ақ кітапта жазылған. Ұлттық заң қабылдануының нәтижесінде цифрлық рупия рупияның бір түрі ретінде заңды күшке енді.

Тарих

Тарихи тұрғыдан алғанда, Индонезия валютасына үнді және қытай мәдениеттерінің таралуы әсер еткен. Колониялық дәуірде қазіргі Индонезияда Нидерландтік Индия гульдені қолданылған. 1942 жылы елге Жапония басып кірді, ол гульденнің өзінің нұсқасын басып шығара бастады, ол 1946 жылдың наурызына дейін қолданыста болды. Нидерланд билігі мен Индонезияның тәуелсіздігі үшін күрескен ұлтшылдар 1946 жылы голландиялықтардың жаңа гульден басып шығаруымен және индонезиялықтардың 1946 жылдың 3 қазанында рупияның алғашқы нұсқасын шығаруымен бәсекелестік валюталарды енгізді. Сертификаттар саудасы бойынша экспорттық бағамы 7,6 рупия және импорттық бағамы 11,4 рупия болып белгіленді. FECS 1952 жылдың 4 қаңтарында жойылды, сол кезде үкімет валюталық айырма арқылы өзінің тапшылығын 5,3 миллиард рупияға дейін азайта алды. Бұл жүйе жойылған себебі, ішкі бағалар импорт бағамы бойынша анықталды, бұл төменгі бағамен алынған экспорттан түскен пайдаға зиян тигізді. Сөйтіп, тиімді 7,6/11,4 рупия бағамы 3,8 рупияға қайта оралды. Экспорттық тарифке тең келетін шараның тоқтатылуы үкіметтік кірістерге ауыр соққы берді, ал 1952 жылдың 4 ақпанынан бастап рупия ресми түрде 11,4 рупияға құнсыздады, Индонезияның экспорттық тауарларына 15-25% экспорттық тарифтер салынды. Ең әлсіз тауарлар тарифтерге жатпады, ал 1955 жылдан бастап экспортты ынталандыру үшін оларға 5-25% үстеме төленді. Шетел валютасын бақылау үшін үкімет бірқатар шаралар қабылдады. Импорттаушылардың шетел валютасына деген қажеттілігінің шамамен 40%-ы 1952 жылдың сәуірінен бастап үкіметке төленуі керек еді, ал 1952 жылдың қыркүйегінен бастап үкімет төрт айда бір рет берілетін шетел валютасының шектеулі мөлшерін ғана беруге шешім қабылдады. Үкіметке аса қажетті резервтермен қамтамасыз ету үшін жасалған осы шетелдік валюталық шектеулер кейбір компаниялардың қажетті импорттық материалдардың жетіспеушілігіне байланысты 20% дейін жұмыс істегенін көрсетті. 1953-1954 жылдары қосымша валюталық шектеулер енгізілді, 1953 жылдың сәуірінде валюталық төлем 75%-ға дейін арттырылды, шикізат үшін 50% құрады. Шетелдік компаниялар мен олардың қызметкерлері елге жіберілетін шетел валютасының мөлшеріне шектеу қойылды, ал рұқсат етілген сомалар 66 2/3% алыммен төленді. 1954 жылдың қарашасынан бастап экспорттаушылар өздерінің шетел валютасының 15% -ын үкіметке сатуы керек болды. 1955 жылдың қыркүйегінде импортта қолданылатын тарифтердің күрделілігі арта түскен жиынтығы тауарлар құнының 50, 100, 200 немесе 400% -ын үкіметке төлейтін қосымша импорттық баж салығымен біріктірілді. Рупияны қатты асыра бағалаған ресми 11,4 рупия бағамы қара нарықтағы саудагерлерді ынталандырып, Яваға қарсы сезімге ықпал етті, өйткені ірі материалға бай сыртқы аралдарда шикізат өндіретіндер өз тауарларынан әділ баға алмастырмады, бұл ақшаны Явадағы үкіметке аударды. 1956 жылдың соңында қара базардағы бағам 1 АҚШ долларына 31 рупия болған, 1957 жылдың соңында 49 рупияға дейін төмендеді, ал 1958 жылдың соңында 90 рупияға дейін төмендеді. Суматра мен Сулавесидің шетел валютасын беруден бас тартқанына жауап ретінде 1957 жылдың маусым айында шетел валютасы үшін жаңа жүйе енгізілді; экспорттаушылар алынған шетел валютасын білдіретін экспорттық сертификаттарды (BE) алды және оларды импорттаушыларға еркін нарықта сата алды (бірақ 20% салық төленді). Бұл еркін жүретін рупияны құрды. Сертификаттардың бағасы тез арада 1958 жылдың сәуір айында номиналды құнның 332% -ына жетті, яғни 38 рупия, бағасы бойынша үкімет еркін нарықты тоқтатуды таңдады, бағаны номиналды құнның 332% -ына белгіледі. 1959 жылы үлкен банкноттардың валюталық құнсыздануы 1959 жылдың тамызынан бастап ресми айырбас бағамы 45 рупияға дейін құнсыздады. Осыған қарамастан, тұрақты валюта бағамы жүйесі мен қатаң импорттық бақылаудың негізгі мәселелері (импорттық шикізаттың жетіспеушілігіне байланысты мақта зауыттары тек 11% -ға дейін жұмыс істеді) шешілмеді, ал контрабанда өсті, көбінесе армия қолдады, ал активтер оффшорға шығарылды. Үкімет тауарлар мен шикізаттың бағасын бақылап отырды, 1950 жылдан 1965 жылға дейін мұнайдың ресми бағасы өзгермеді. 1959 жылғы девальвациядан кейін 1953-1959 жылдары жылына 25%-ға дейін өскен инфляция экспоненциалды түрде өсті, 1962, 1963 және 1964 жылдары 100%-дан астам, ал 1965 жылы 600% -дан астам. Ресми бағамның 45-тен 1 АҚШ долларына дейін болғанына қарамастан, 1962 жылдың наурызынан 1963 жылдың мамырына дейінгі және 1964 жылдың сәуірінен бастап экспорттық сертификаттарды саудалаудың тағы бір жүйесі 1962 жылдың шілдесінде 2678% (тиімді бағам 1205 рупия), 1965 жылдың тамызында 5100% (2295 рупия) және 1965 жылдың қарашасында 11100% (4995 рупия) сыйақы көрсетті.

Historically, currencies of Indonesia have been influenced by the spread of Indian and Chinese cultures. During colonial times, the currency used in what is now Indonesia was the Netherlands Indies gulden. The country was invaded in 1942 by Japan, which began printing its own version of the gulden, which remained in use until March 1946. The Netherlands authorities and the Indonesian nationalists, who were fighting for independence, both introduced rival currencies in 1946 with the Dutch printing a new gulden, and the Indonesians issuing the first version of the rupiah on 3 October 1946. By the trade in certificates an export rate of Rp7.6 and an import rate of Rp11.4 was established. The FECS was scrapped on 4 January 1952, by which time the government had been able to reduce its deficit by 5.3 billion rupiah through the exchange differential. The system was scrapped because domestic prices were being determined by the import rate, which were hurting profits from exports earned at the lower rate. Hence, the effective Rp7.6/11.4 exchange rate reverted to Rp3.8. The ending of what amounted to an export tariff severely damaged government revenues, and as of 4 February 1952, the rupiah was officially devalued to Rp11.4, with export tariffs of 15–25% on commodities in which Indonesia was strong. Weaker commodities were not subject to tariffs, and from 1955 were actually given a premium of 5–25% to boost their export. To control foreign exchange, the government brought in a number of measures. About 40% of the foreign exchange requirements of importers were required to be paid to the government from April 1952, while as from September 1952, the government decided to provide only a limited amount of foreign exchange, made available every four months. These foreign exchange restrictions, designed to provide the government with much needed reserves, meant that some companies were operating at as low as 20% of capacity, due to lack of needed imported materials. Further foreign exchange restrictions were introduced over 1953–1954, with April 1953, the foreign exchange downpayment was increased to 75%, except for raw materials at 50%. Foreign companies and their workers were placed under restrictions as to the amount of foreign exchange that could be sent home, with the amounts allowed out subject to fees of 66 2/3%. As of November 1954, exporters were required to sell 15% of their foreign exchange earned to the government. An increasingly complex set of tariffs on imports was unified in September 1955 with a set of extra import duties, requiring down payments to the government of 50, 100, 200, or 400% of the value of the goods. The official Rp11.4 rate, which massively overvalued the rupiah, was a major incentive to black market traders, and also contributed to anti Java feeling, given that those producing raw materials on the large material rich outer islands were not receiving fair value from their goods due to the exchange rate, diverting funds to the government in Java. The black market rate at the end of 1956 was Rp31 to US$1, falling to Rp49 at the end of 1957, and Rp90 by the end of 1958. In response to Sumatra and Sulawesi refusing to hand over their foreign exchange, in June 1957, a new system for foreign exchange was introduced; exporters received export certificates (BE) representing the foreign currency earned and could sell them to importers on the free market (but subject to a 20% tax). This effectively created a freely floating rupiah. The price of the certificates quickly reached 332% of face value by April 1958, i. e. Rp38, a rate at which the government chose to end the free market, fixing the price at 332% of face value. The currency devaluation of large notes in 1959 had the official exchange rate devalued to Rp45 as of August 1959. Despite this, the fundamental issues with the fixed exchange rate system and severe import controls (which had cotton mills running at only 11% of capacity due to lack of imported raw materials) were not addressed, and smuggling grew, often backed by the army, while assets were moved offshore by over invoicing. The government maintained price controls over goods and raw materials, with the official oil price unchanged from 1950 to 1965. After the 1959 devaluation, inflation, which had been running at 25% per annum 1953–1959, grew exponentially, with rates over 100% in 1962, 1963, and 1964, and 600% in 1965. Despite the official Rp45 to US$1 rate, two further export certificate trading systems, of March 1962 – May 1963, and then from April 1964 onwards, showed premiums of 2,678% July 1962 (an effective rate of Rp1,205), 5,100% August 1965 (Rp2,295) and 11,100% in November 1965 (Rp4,995).

1966-1971 тұрақтандыру және өсу

Ақырғы рет 1965 жылдың соңында, экономиканы құлқы таратқан инфляция кезінде рупия банкноттарының demonetization-ы жүзеге асты: 1959–1965 жылдары экспорт 24%-ға төмендеді, нақты ЖІӨ өсімі халық санының өсуінен кем болды, ал шетел валюта резервтері 90%-дан астамға азайды. 1965 жылғы инфляция 635% құрады. 1965 жылдың соңында «жаңа рупия» енгізілді, 1 жаңа рупия 1000 ескі рупияға теңестірілді. Ресми айырбас бағамы бастапқыда 1965 жылдың 13 желтоқсанында 1 АҚШ долларына Rp0.25 деп белгіленді, бірақ бұл бағам шындыққа сай келмеді, себебі бірнеше айырбас бағамы жүйесі әзірге сақталды. Осыдан кейін 1966 жылдың 11 наурызында Индонезияның атқару билігін қолға алған Сухарто пайда болды. Сухарто экономикалық өзгерістерді жылдам енгізіп, өзінің «Жаңа тәртібін» орнатты, экономикалық саясатын АҚШ-та білім алған неоклассикалық экономистер тобы – «Беркли мафиясы» анықтады. Бұл саясат 1966 жылдың қараша айында Индонезияның кредиторларымен 1966 жылдың қазан айында қарызды жеңілдету және несиелерді қайта құру туралы келісімге қол жеткізілгеннен кейін қалыптаса бастады. Экономикалық саясаттың мақсаты жеткілікті банк резервтерін қамтамасыз ету, тұтыну тауарларына берілетін субсидияларды тоқтату, импортты шектеулерден азат ету және рупияның құнын девальвациялау болды. 1966–1970 жылдар аралығындағы тұрақтандыру бағдарламасы үлкен жетістікке ие болды, нәтижесінде экономикалық өсім жоғарылады, заңды экспорт өсті (кезең ішінде АҚШ долларымен өлшенеді, 70% өсім болды) және өндіріс артты (мысалы, 1950 жылғы бағалардан бас тартылған кезде мұнай бағасы 250 есе өсті, бұл жаңа іздеу жұмыстарын ынталандырды). 1971 жылға қарай инфляция тек 2%-ға дейін төмендеді. Либерализация шараларына қарамастан, Индонезияда әлі де бірнеше айырбас бағамы сақталды. Нақты айырбас бағамы 1970 жылдың сәуірінен бастап 1 АҚШ долларына 378 (жаңа) рупия деп белгіленді. 1971 жылдың тамызында айырбас бағамы сәл девальвацияланды, 1 АҚШ долларына 415 рупий болды.

1971-1978 жылдардағы тұрақты ставкалы кезең

1971 жылдың тамызында белгіленген АҚШ долларына 415 рупия шамасы мемлекеттік араласу арқылы валюта нарығында сақталды, қажеттілікке қарай валюта сатып алынып, сатылды. Орнықты валюта шамасына қарамастан, 1972 жылы күріш өнімінің нашарлауы, әлемдік күріш бағасының өсуі және мемлекеттік күріш картелінің жеткіліксіз тапсырыстары, сондай-ақ тауар бағаларының өсуі инфляцияның 1972 жылы 20%-дан асып, 1974 жылы 40%-дан жоғары деңгейге жеткеніне себеп болды. Осы кезеңде М1 ақша ұсынымы кредиттерді бақылаудың жұмсақтығына байланысты күрт өсті, бұл артықшылықты топтарға, мысалы, жергілікті тұрғындарға (прибуми), сондай-ақ үкіметпен байланысты сыбайлас бизнеске бағытталды. Бұл кезеңдегі жоғары инфляцияға қарамастан, елдің мұнай экспорты есебінен сақталған валюта шамасы 1978 жылдың 15 қарашасына дейін 415 рупийде ұсталып тұрды.

1978-1986 жылдардағы девальвациялар

1978 жылға қарай мұнай бағасының төмендеуі және шетелдік резервтердің азаюы рупияның 33%-ға құнсыздануына әкелді. 1978 жылдың 16 қарашасында 1 АҚШ долларына 625 рупияға бағасы түсті (осы кезеңде бағалар шамамен төрт есеге өсті). Үкімет белгіленген айырбас бағамын қолданудан бас тартып, экономикалық саясатты басқарылатын еркін бағамдау жүйесіне өзгертті. Айырбас бағамы күн сайын жарияланды. Құнсыздану кезінде (1978 жылдың қарашасы) сауда салмақты нақты (жергілікті бағаға түзетілген) рупияның тиімді айырбас бағамы, ресми жеті валюталық себетке қарамастан, эмпирикалық деректер рупияны тек АҚШ долларына қатысты Ұлттық банк бақылағанын көрсетеді. Шындығында, 1986 жылғы құнсызданудан кейін валюта 1997 жылғы дағдарысқа дейін долларға қатысты тұрақты сатып алу қабілетін сақтап келді, рупияның долларға қатысты тұрақты төмендеуі негізінен Индонезиядағы инфляция мен АҚШ-тағы инфляция арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Сондықтан, 1997 жылдың маусымына қарай рупияның бағамы бағалаудан кейінгі 1664 рупиядан 2350 рупияға дейін төмендеді, бұл жылдық төмендеу 3%-дан сәл жоғары болды.

Дағдарыстың бірінші кезеңі бастапқыда төмендеуі шектеулі

1997 жылғы Азия қаржы дағдарысы 1997 жылдың мамыр айында Таиландта басталды, онда үкімет тай батының 1 АҚШ долларына 25 бірлігінен бағамын сақтап тұруда қиындықтарға тап болды. 1997 жылдың 2 шілдесінде Таиланд батты қорғаудан бас тартып, оны еркін айналымға жіберді. Үлкен сыртқы резервтері бар және экономикасы күшті деп саналған Индонезия 1997 жылдың 11 шілдесінде валюта бағамының ауытқу диапазонын 8%-дан 12%-ға дейін кеңейтті. Индонезия дағдарысқа дейінгі жылдары да ұқсас шаралар қабылдады: 1995 жылдың желтоқсанында Мексикадағы қаржы дағдарысына жауап ретінде 2%-дан 3%-ға дейін, ал 1996 жылдың маусым және қыркүйек айларында 3%-дан 5%-ға, содан кейін 5%-дан 8%-ға дейін. Бұрынғы әрекеттер рупияны қорғауда сәтті болған, бірақ осы жағдайда сенімсіздік күшейді. Рупия бірден 7% құлдырады, шетелдік капитал елден жылдам шығып кетті. Индонезияға инвесторлардың сенімі шайқалды, ал бұрынғы дерегуляциялардың нәтижесінде Индонезия қор нарығының үлкен бөлігі шетелдік инвесторларға тиесілі болды. Халық та валютаға сенімін жоғалтып, рупияны долларға сатуға көшті. Көп ұзамай қолма-қол бағам сату бағамынан төмен түсіп (яғни 12% валюта бағамы диапазонынан тыс), BI араласуға тырысты, бірақ 1997 жылдың 14 тамызында басқарылатын айналымнан бас тартып, рупияны еркін айналымға жіберді. 11 шілдеде рупияның доллармен шартты бағамы 1 долларға 2436 рупийді құрады. 14 тамызға қарай ол 2663 рупийге, ал 15 тамызға қарай 2955 рупийге дейін төмендеді – бұл 122% құлдырау. Мемлекеттік қарыз (Bank Indonesia облигациялары немесе SBI) 12%-дан 30%-ға дейін өсті, ал бір түндік ставкалар 81%-ға (жылдық есепте) жетті.

Құлаулар дағдарысына қарсы іс-қимыл

Бұл кезеңде дағдарыс шектеулі болды; валюта құлдырағанмен, құлдыраудың ауқымы апатты болып көрінбеді. Үкімет қыркүйек айында жауабын жариялады, банктік секторды қайта құруды, мемлекеттік жобаларды тоқтатуды және кейбір банктерді өз өтімділігімен қолдауды талап етті. Қыркүйек айында SBI ставкасын үш рет төмендетіп, шамамен 20%-ға жеткізді. 24 қыркүйекте валюта бағамы әлі де Rp2,990 за долларды құрады. Үкіметтің дағдарысқа берген жауабы екіұшты болды, төмендеген пайыздық мөлшерлеме рупияға деген сенімді арттырмады, ал рупияны сату жалғасты, себебі долларға қарыз алған компаниялар өз міндеттемелерін орындауға мәжбүр болды. 4 қазанда валюта тағы 19% құлдырап, бір доллар үшін Rp3,690-қа дейін түсті. Ол құнының үштен бір бөлігін жоғалтты, ал қазір Индонезияда толыққанды дағдарыс болды. 8 қазанда рупияның бір доллары Rp3,640 құрағанда үкімет Халықаралық валюта қорының қолдауына жүгінуді шешті. Ай ішінде рупияның бағамы Rp3,300–3,650 аралығында ауытқыды. ХВҚ жауабы 1997 жылдың 1 қарашасында жарияланды. 2,5% нарықтық үлесі бар 16 шағын және банкроттық банк жабылды. Жеке банктер жақсартылған бақылауға алынды, ал кейбір мемлекеттік банктер біріктірілді. Депозиттерге 20 миллион рупияға дейін (шамамен 5,500 АҚШ доллары) кепілдік берілді. Барлық салымшылардың 90%-ы өздерінің банктік шоттарында осы сомадан аз ақша сақтаған. Бұл хабарландырудан кейін рупия бірден шамамен 10% өсіп, бір доллар 3,300 рупийге жетті. Бірақ көп ұзамай сенім төмендеді. ХВҚ жауабы тек үкімет пен BI-дің қысқаша түрінде жарияланды, жабылатын 16 банктің таңдауы кездейсоқ сияқты көрінді, ал 34 басқа банкқа қатысты егжей-тегжейлі шаралар жарияланбады. Депозиттерге кепілдік беру жеткіліксіз деп танылды, ал қаражат жеке банктерден мемлекеттік банктерге ауыстырылды, доллармен айырбасталды немесе офшорға аударылды, себебі жоспарға деген сенім азайды. Қараша айының ортасынан бастап рупия бірте-бірте әлсіреп, айдың соңында бір доллар үшін 3,700 рупийге жетті. Желтоқсан айында дағдарыс апатқа айналды. Индонезия экономикасының көп бөлігі президент Сухартоның туыстарымен бақыланды, ал 16 банктың 25%-ы Сухартоның екінші ұлы Бамбанг Трихатмоджоға тиесілі болды, PT Bank Jakarta президенттің жартылай бауыры Пробосутеджоға тиесілі еді, ал PT Bank Industri-нің 8%-ы президенттің екінші қызы Сити Хедиати Прабовоға тиесілі болды. Президент пен оның отбасы реформаларға қарсы болды, Бамбанг Трихатмоджо өзінің банкін сақтау үшін үкіметке қарсы заңдық шаралар бастады, әсіресе, егер банкрот банктердің директорлары кінәлі болса, олар банктік секторда жұмыс істеуге жарамсыз, ұятқа қалған адамдардың тізіміне қосылатын. Банк BMPK (кредит лимиті) талаптарын бұзғанымен, Бамбангке BI тағы бір банк – Bank Alfa сатып алуға рұқсат берді, көптеген адамдар бұл оның істі қайтарып алуы үшін сыйақы ретінде қарады. Нәтижесінде банкротқа ұшыраған банк басқа атпен қайта ашылды. Индонезиядағы сыбайлас жемқорлық пен жемқорлық АХҚ реформаларынан басымдық алды. Бір апта ішінде рупияның бағамы бір доллар үшін 4,085-тен 5,650-ге дейін төмендеді. Айдың ортасына қарай 154 банк, яғни банктік жүйенің жартысы банк операцияларына ұшырады. Рождество қарсаңында рупияның бағамы бір доллар үшін 5,915 рупийге жетті, бұл шілдеден бері 60% төмендеді. Жаңа жылды қарсы алу кезінде рупияның бағамы бір доллар үшін 5,447 рупийден басталды. 15 қаңтарда ХВҚ-мен екінші ниет хатына қол қойылды, ол 43 миллиард АҚШ доллары көлемінде көмек алу үшін жеделдетілген реформалар пакетіне келісім берді. Рупия 23 қаңтарда бір доллар үшін 9,100 рупийден 15 қаңтарда бір доллар үшін 7,225 рупийге дейін нығайды. Бірақ Сухартоның келісімді орындауға ниеті жоқ екені белгілі болған кезде, рупия 50%-дан астам құлдырап, 23 қаңтарда бір доллар үшін 14,800 рупийге жетті. Осы уақытқа дейін үкімет 60 триллионнан астам рупий шығарды, бұл ақша ұлғаюына және инфляцияның нашарлауына әкелді. Үкімет 26 қаңтарда барлық қолда бар депозиттерге кепілдік беретінін қамтамасыз етіп, құтқару пакетін жариялады. Индонезияның банктік қайта құру агенттігі банктерді біріктіру, жабу немесе қайта капиталдандыру (сатудан бұрын) мақсатымен құрылды. 1998 жылдың ақпан айында сектордың 40%-ын құрайтын төрт мемлекеттік және 50 жеке банк IBRA қадағалауына алынды, нәтижесінде рупияның бағамы бір доллар үшін 7,400-ге дейін көтерілді. Осы жетістіктерге қарамастан саяси тұрақсыздық тез өсті. Валюта бағамы бір доллар үшін шамамен 10,000 рупийге дейін төмендеді. Индонезия үкіметі күшті шаралар қабылдай бастады, SBI ставкасын 45%-ға еселеді (несие беру құнының өсуі), ал сәуір айында ХВҚ-мен үшінші ниет хатына қол қойды, IBRA жеке банктердің көптеген банктерін мемлекеттік банктермен біріктірді және иелерінің бақылауын тоқтатты. Рупия, шамамен 8,000 рупийге дейін нығайған, 1998 жылдың мамырындағы Джакарта төңкерісінен кейін құлдырады, әсіресе Индонезияның ең ірі жеке банкі – Bank Central Asia-ға шабуыл жасалды, нәтижесінде банк 29 мамырда IBRA-ға өткізілді. Үлкен инфляциядан кейін SBI ставкасы 70%-ға дейін өсті. Сухарто үкіметінің аяқталуымен 21 мамыр 1998 жылы жаңа президент Б.Дж. Хабиби билікке келді. Дер кезінде шаралар қабылданбады, 17 маусымға қарай рупияның бағамы бір доллар үшін 16,800 рупийге дейін төмендеді. 25 маусым 1998 жылы ХВҚ-мен төртінші ниет хатына қол қойылды, ХВҚ бастапқы келісімдерді бұзу себебімен көмек көрсетуден бас тартты. ХВҚ негізгі қажеттіліктерді қамтамасыз ету үшін 5 миллиард АҚШ доллары көлемінде дереу көмек беруге келісті. Басқарылған банктердің аудиттері үлкен зиянды көрсетті, ол 55%-тан асты. Тағы да аудиттер басқа банктердің де негізгі әлсіз екенін көрсетті. Банктік реформа 1999 жыл бойына жалғасты, төрт мемлекеттік банк 1999 жылдың шілдесінде Bank Mandiri-ге біріктірілді, 38 банк жабылды, тоғыз банк қайта капиталдандырылды және наурыз айында тағы жеті банк қабылданып алынды. Осы уақытқа дейін банк капиталының жалпы сомасы теріс 245 триллион рупийді құрады. Тағы 23 банк мамыр айында қайта капиталдандырылды, ал қазан айында 1999 жылы Bank Mandiri өзі қайта капиталдандырылды. 1999 жылы пайыздық мөлшерлемелер тұрақты түрде төмендеді, қазан айында SBI 13,1%-ды құрады. Рупия жылды бір АҚШ доллары үшін 7,900 рупиймен аяқтады. 1997 жылдың маусымынан 1998 жылдың желтоқсанына дейін валютаның шамамен 70% құлдырауы, 1998 жылы 60–70% инфляция (төңкеріске және 30 жылдық билікке соққан Сухарто режимінің аяқталуына әкелді) нақты айырбас бағамының сәл ғана төмендеуіне әкелді.

At this stage, the crisis was a limited one; while the currency had fallen, the extent of the fall did not appear catastrophic. The government announced its response in September, calling for the restructuring of the banking sector, cancellation of government projects, and supporting some banks with their own liquidity. The SBI rate was reduced three times in September to around 20%. As of 24 September, the exchange rate still lingered at Rp. 2,990 per dollar. The government response to the crisis sent mixed messages, with falling interest rates doing nothing to support confidence in the rupiah, and the rupiah continued to be sold, as companies that had been borrowing heavily in dollars had to meet their obligation. By 4 October, the currency had collapsed a further 19%, falling to Rp3,690 per dollar. It had now lost a third of its value, and now a full blown 'crisis' existed in Indonesia. On 8 October with the rupiah at Rp3,640 per dollar, the government decided to seek the support of the International Monetary Fund. During the month, the rupiah fluctuated in the Rp3,300–3,650 range. IMF's response was announced on 1 November 1997. Sixteen small and insolvent banks, holding a market share of 2.5%, would be closed. Private banks would be subject to improved monitoring, and some state banks would be merged. Deposits would be underwritten up to Rp20 million (about US$5,500). About 90% of all depositors held less than this amount in their bank accounts. After this announcement, the rupiah immediately gained almost 10%, to around Rp3,300 per dollar. Soon after, however, confidence began to fall. The IMF response had only been published in summary form from the government and BI, the choice of the 16 banks being closed appeared arbitrary, and the details of the 34 others subject to special measures were not announced. The deposit guarantee was seen as inadequate, and funds were moved from private to state banks, exchanged for dollars, or transferred offshore, as confidence in the plan began to evaporate. The rupiah steadily weakened from the middle of November, standing at Rp3,700 per dollar at the end of the month. In December, the crisis turned into a disaster. Much of the Indonesian economy was controlled by relatives of President Suharto, and of the 16 banks to be liquidated, 25% of PT Bank Andromeda was owned by Bambang Trihatmodjo, the second son of Suharto, PT Bank Jakarta was part owned by Probosutedjo, the President's half brother and 8% of PT Bank Industri was owned by the President's second daughter, Siti Hediati Prabowo. The President and his family were opposed to the reforms, with Bambang Trihatmodjo beginning legal action against the government to keep his bank, particularly as directors of the insolvent banks were, if culpable, to be added to a Disgraced person's List, ineligible to work in the banking sector. Although the bank had violated its BMPK (credit limit), Bambang was given permission by BI to buy Bank Alfa, another bank, seen by many as a reward for withdrawing his lawsuit. In effect, the failed bank was reopened under a different name. Cronyism and corruption of Indonesia clearly were winning over IMF reforms. The rupiah fell from Rp4,085 to Rp5,650 per dollar in the space of a single week. By the middle of the month, 154 banks, comprising half of the banking system, had suffered bank runs. By Christmas Eve, the rupiah stood at 5,915 per dollar, a fall of 60% since July. The New Year had the rupiah begin at Rp5,447 per dollar. On 15 January, the second letter of intent was signed with the IMF, agreeing an accelerated reform package in return for US$43 billion of aid. The rupiah had strengthened from an all time low of Rp9,100 per dollar on 23 January to Rp. 7,225 per dollar on 15 January. However, as it became clear Suharto had no intention of fulfilling the agreement, the rupiah plummeted by more than 50%, bottoming out at Rp14,800 per dollar on 23 January. By now, the government had issued more than Rp60 trillion, causing money supply increases and worsening inflation. The government announced a rescue package on 26 January, ensuring that it would guarantee all existing deposits. The Indonesian Bank Restructuring Agency was set up with the goal of merging, closing, or recapitalising (before sale) banks. Four state and 50 private banks, representing nearly 40% of the sector, were placed under IBRA supervision in February 1998, resulting in the rupiah strengthening to 7,400 per dollar. Despite the improvements, political instability quickly increased. The currency fell to around Rp10,000 per dollar. Indonesian government began to take more drastic action, doubling its SBI rates to 45% (increasing the cost of its lending), and in April, has signed a third letter of intent with the IMF, the IBRA took over the major private banks, twinning the banks with state banks, and suspending the owners' control. The rupiah, which had strengthened to around Rp8,000, depreciated in the wake of the Jakarta riots of May 1998, and in particular the run on the Bank Central Asia, Indonesia's largest private bank, that ensued, causing the bank to be taken over by IBRA on 29 May. The SBI rate was increased to 70% in the wake of massive inflation. The end of Suharto's rule brought a new president, B. J. Habibie, to power on 21 May 1998. Little action was seen immediately, and by 17 June, the rupiah had bottomed out at Rp16,800 per dollar. On 25 June 1998, the fourth letter of intent was signed with the IMF, which was refusing to provide aid due to breaches of its original agreement. The IMF agreed to provide an immediate US$5 billion of aid to cover basic necessities. Audits of the banks that had been taken over showed massive bad debts, exceeding 55%. Further audits showed that the other banks were also fundamentally weak. Banking reform continued throughout 1999, with the merger of four state banks in July 1999 into Bank Mandiri, the closure of 38 banks, recapitalisation of nine, and takeover of seven more in March 1999. By this point, the total bank capital had reached a negative 245 trillion rupiah. Twenty three further banks were recapitalised in May, and in October 1999, Bank Mandiri itself was recapitalised. Interest rates fell steadily in 1999, to an SBI of 13.1% in October. The rupiah finished the year at Rp7,900 to the US dollar. Despite the fall of the currency of about 70% from June 1997 to December 1998, inflation of 60–70% in 1998 (which caused riots and the end of the Suharto regime after 30 years in power) meant that the real exchange rate fell only slightly.

1999 жылдан бері рупияның салыстырмалы тұрақтылығы

Рупия қаржы дағдарысы аяқталғаннан кейін күшейген өзінің жағдайынан төмендеді, 2000 жылдың басында рупия АҚШ долларына шаққанда 7,050 рупияны құрады, бірақ 2000 жылдың соңына қарай 9,725 рупияға дейін төмендеп, 2001 жылдың 27 сәуірінде 12,069 рупияға жетті. Валюта 2001 жылдың соңында 8,500 рупияға дейін нығайды, бірақ 2001 жылды 10,505 рупиямен аяқтады. 2002 жылдың наурызында валюта 10,000 рупиядан төмен түсті, содан кейін 2005 жылдың тамызына дейін 8,000 және 9,000 рупия диапазонында сақталды, ал сол жылдың екінші жартысында сауда диапазоны 11,000 рупияға дейін кеңейді, бірақ жылды 10,000 рупиядан төмен аяқтады. 2006 және 2007 жылдары валюта саудасы АҚШ долларына қатысты (өзі де басқа валюталарға қатысты құнсызданып отырған) салыстырмалы түрде тар диапазонды, 8,500–9,900 рупияны құрады. Бұл үрдіс 2008 жылы да жалғасты, валюта 9,000 және 9,500 рупия аралығында сауда жасады. 2007–2008 жылдардағы қаржы дағдарысы және шикізат нарығының құлдырауы АҚШ долларының, әлсіздейтін шикізат экспортымен қамтамасыз етілген валюталарға қатысты күшеюіне әкелді. Пальма майы мен каучук бағасы жоғары деңгейінен жартысынан астамға төмендегендіктен, рупия қысымға ұшырады, Индонезия Банкі валютаны қорғау үшін қазан айында 57 миллиард доллардың 7 миллиардын жұмсады. Осыған қарамастан, 23 қазанда рупия 2005 жылдан бері алғаш рет 10,000 рупиядан төмен түсті, ал 2 қарашада 11,000 рупиядан төмен түсті, бұл көрсеткіш соңғы рет 2001 жылы тіркелген. 13 қарашада BI жаңа ережелерді енгізді, олар айына 100,000 АҚШ долларынан астам шетел валютасын сатып алуды негізделген мәміле туралы құжаттамамен және салық нөмірімен қамтамасыз етуді талап етеді. Рупия 20 қазанда 1998 жылдан бері алғаш рет 12,000 рупиядан төмен түсті, күндізгі ең төменгі деңгейі 13,000 рупиядан төмен болды. Бірақ, Федералды резервтің пайыздық мөлшерлемесін 0–0.25%-ға дейін төмендетуі және BI-дың валютаға қолдауы рупияның шамалы нығаюына әкелді, ол шамамен 11,000 рупия диапазонында сақталды. 1997–1998 жылдары рупияға келтірілген ауыр зиян валютаға деген сенімді қатты әлсіретті. Рупия еркін айырбасталатын валюта болғанымен, оны сақтау әлі де тәуекелді валюта ретінде қарастырылады. 2018 жылдың қыркүйегінде рупия 1998 жылғы дағдарыстан бері ең әлсіз деңгейге жетті, бір АҚШ доллары шамамен 14,880 рупияны құрады, 4 қыркүйекте 15,009 рупияға дейін өсті. 2020 жылдың наурыз айында COVID-19 пандемиясы елге соққы берген кезде, ол одан да төмендеп, шамамен 16,650 рупияға жетті, бұл 1998 жылғы дағдарыс деңгейіне жуық болды, бірақ жыл аяқталған сайын қалпына келді. 2024 жылдың сәуірінде рупия тағы да 16,000 рупия деңгейіне дейін төмендеді. Бұл әлемдегі ең төмен бағаланған валюталық бірліктердің бірі, Венесуэла боливары, Иран риалы және Вьетнам донгінен кейін. Қазіргі Индонезияда күнделікті өмірде ақша сомасын атағанда, валюта атауы сирек қолданылады, оның орнына "мың", "миллион" және "миллиард" деген сөздер қолданылады.

The rupiah declined from its relatively strengthened position at the end of the financial crisis, with the rupiah seeing the start of 2000 at Rp7,050 to the US dollar, but declining to Rp9,725 by the end of 2000, and reaching a low of Rp12,069 on 27 April 2001. The currency strengthened to Rp8,500 later in 2001 but ended 2001 at Rp10,505. March 2002 had the currency break below Rp10,000, from which point the currency maintained a rate in the Rp8,000s and Rp9,000s until August 2005, and in the latter half of that year, the trading range extended towards Rp11,000, but ending the year just below Rp10,000. In 2006 and 2007, the currency trade was in a relatively narrow range against the US dollar (which itself was depreciating against other currencies), of Rp8,500–9,900. This trend continued into 2008, with the currency trading between Rp9,000 and Rp9,500. The financial crisis of 2007–2008 with the collapse in the commodities market had the US$ gain strongly against currencies backed by weakening commodities exports. With palm oil and rubber prices falling from their peak by more than half, the rupiah came under pressure, Bank Indonesia spent US$7 billion of its US$57 billion reserves in October defending the currency. Despite this, the rupiah slipped below Rp10,000 on 23 October for the first time since 2005, and then below Rp11,000 on 2 November, a mark last reached in 2001. On 13 November, BI introduced new regulations requiring foreign currency purchases over US$100,000 a month to be backed by documentation of an underlying transaction and a tax number. The rupiah closed below Rp12,000 for the first time since 1998 on 20 October, with intraday lows below Rp13,000. Subsequently, however, the cut in the Federal Reserve rate to 0–0.25% and BI support for the currency, had the rupiah strengthen slightly to a range around Rp11,000. The catastrophic damage to the rupiah caused in 1997–1998 severely damaged confidence in the currency. Though the rupiah is a freely convertible currency, it is still regarded as a risky currency to hold. As of September 2018, the rupiah had fallen to its weakest position since the 1998 crisis with one US dollar being worth roughly Rp14,880, peaking at Rp. 15,009 on 4 September. By the time COVID 19 pandemic hit the country in March 2020, it fell even further to nearly Rp. 16,650, nearly reaching the 1998 crisis value, although it recovered as the year progressed. In April 2024, the rupiah fell again to Rp 16,000 level. It is one of the least valued currency units in the world, after the Venezuelan bolivar, Iranian rial and Vietnamese đồng. In present day Indonesia, when mentioning an amount of money in everyday life, the currency name is rarely used, and instead replaced by the words "thousand", "million", and "billion".

Жалпы көздер

Крибб, Роберт, "Валюта мәселесінің саяси аспектілері 1945–1947", Индонезия 31 (1981 жылғы сәуір), 113–136 беттер.