Кіріспе

Нацистік Германия қолданған Чехословакияның жеңіл танкiсi Panzerkampfwagen 35(t), көбiнесе Panzer 35(t) деп қысқартылады немесе Pz. Kpfw. 35(t) деп белгiленедi. Бұл Чехословакияда жасалған, негiзiнен Нацистiк Германия Екiншi дүниежүзiлiк соғыс кезінде қолданған жеңiл танк. "(t)" әрiпi "tschechisch" (немiс тiлiнде "чех") дегендi бiлдiредi. Чехословакияда ол Lehký tank vzor 35 (Жеңiл танк үлгiсi 35) деген ресми атауға ие болды, бiрақ көбiнесе LT vz. 35 немесе LT 35 деп аталды. Барлығы 434 дана салынды; олардың 244-iн 1939 жылғы наурыз айында Богемия және Моравияны басып алғанда немiстер тәркiледi, ал 52 данасын Словакия Чехословакиядан тәуелсiздiк алғанда алды. Тағы бiр бөлiгi Болгария мен Румынияға экспортталды. Германия қатарында ол Екiншi дүниежүзiлiк соғыстың алғашқы жылдары, атап айтқанда Польшаға шабуыл, Франциядағы шайқас және Кеңес Одағына шабуыл кезінде қолданылды, ал 1942 жылы қызметтен шығарылды немесе сатылды. Соғыстың қалған уақытында басқа елдерде пайдаланылды, ал Болгарияда 1950 жылдарға дейiн оқу-жаттығу танкісi ретiнде қолданылды.

Даму

Чехословакия армиясы 1934 жылдың соңына қарай II категориядағы жеңіл кавалериялық танктерге қажеттілік білдірді. Českomoravská Kolben Daněk қазіргі қызметте жүрген P II жеңіл танкысының жетілдірілген LT vz. 34 нұсқасын ұсынды, бірақ Škoda бұрынғы сәтсіз SU немесе S II жеңіл танк прототипімен сынақтан өткен пневматикалық жүйе мен қозғалтқышты пайдаланған жаңа конструкция ұсынды. 1935 жылдың жазында әр компаниядан бір прототип тапсырыс берілді. Екі танктың да қару-жарағы бірдей болды және үш адамдық экипажға ие болды, бірақ ČKD-нің P II a әлдеқайда кішкентай болды және бронясының максималды қалыңдығы болды, ал Škoda-ның S II a салмағы және бронясы болды. Армия P II a даму шегіне жеткенін, ал S II a қажет болған жағдайда жақсартылуы мүмкін деп есептеді. Армияда S II a деп аталған 160 LT vz. 35 танкысына алғашқы өндіріс тапсырысы 1935 жылдың 30 қазанында берілді және 1936 жылдың желтоқсанында жеткізілімдер басталды. 1936 жылдың 12 мамырында тағы 35 данаға қосымша тапсырыс берілді, ал бір айдан кейін тағы 103 данаға тапсырыс берілді. Škoda Works және ČKD компаниялары 298 танкқа берілген жалпы тапсырысты өздерінің картельдік келісіміне сәйкес тең бөлісті.

Неміс тілі

Panzerkampfwagen 35(t) – Чехословакия армиясының LT vz.35 танкілері, аннексиядан кейін Вермахтқа қабылданып алынған. Panzerbefehlswagen 35(t) (Pz. Bef. Wg.) – Радио байланыс құралдары бар командалық танкілер. Artillerie Schlepper 35(t) – Пз. Кпфв. 35(t) танкілерінен жасалған артиллериялық тракторлар, сондай-ақ Mörser Zugmittel 35(t) деп те аталады.

Румын тілінде

Р 2 – Румыния армиясына Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін жеткізілген LT vz. 35 танктері үшін Румыния қолданған белгілеу. R 2a – Жақсартылған R 2, жақсырақ қозғалтқыш, радио және күшейтілген бронясы бар. Румыниялықтар оны сатып алуға ниет білдірген, бірақ немістер бұл саудаға кедергі келтіріп, экспортқа рұқсат бермеді. Кейін Румынияда R 2 танктерінің бронясын күшейту туралы ұсыныс жасалды. R 2c – Мұнарасы мен корпусының артқы бөлігі өзгертілген R 2 танктері. "c" әрпі "цементтелген" ("бетонды") дегенді білдіреді, себебі бұл нұсқада бетонды броня қолданылған. TACAM R 2 – R 2 танктерінен жасалған танк жойғыштар, 76 мм ZiS 3 зеңбірегімен жабдықталған.

Басқалар

Т 11 – 1940 жылы Ауған армиясы үшін тапсырыс берілген, бірақ Болгарияға жіберілген 10 дана Pz. Kpfw. 35(t) танкысы. T 11 1940 жылы Ауғанстанның тапсырысы бойынша салынды және басты айырмашылығы жақсартылған, ұзын стволды Škoda A7 зеңбірегі болды (LT vz. 38 моделінде қолданылғандай). Он данасы салынды, бірақ Болгарияға сатылып, 1940 жылдың үшінші тоқсанында жеткізілді.

Чехословакия

1936-1939 жылдар аралығында 298 LT vz. 35 танктері төрт Мобильді (Рыхла) дивизиясына қарасты бронеполктерге бөлінді. Әр полк дағдарыс кезінде жаяу әскер дивизиялары мен шекаралық аймақтарға қолдау көрсету үшін үш танк взводынан бөліп беруге тиіс болған. Бұл взводтар 1938 жылдың мамыр және қазан айлары аралығында Конрад Хенлайнның Судет неміс партиясы (Sudetendeutsche Partei SdP) және Судет неміс фрейкорпсы (Германияда СС нұсқаушыларымен оқытылған жартылай әскери топтар) қоздырған наразылықтар мен зорлық-зомбылықты басуда кеңінен қолданылды. Мюнхен келісімінен кейін Словакиядағы 3-ші Мобильді дивизияны нығайту үшін екі танк батальоны жіберілді. Олар венгр және поляк шекарасын кесіп өтушілерді, кейде батальондай күшті күштерді кері қайтару үшін пайдаланылды. 1938 жылдың 2 қарашасында Бірінші Вена сыйлығынан кейін оңтүстік Словакияны эвакуациялау кезінде олар жаяу әскерді қорғады. S II прототипі және бір LT vz. 35 танк Кеңес Одағында сынақтан өткен соң, соғыс басталғанда оралып келе жатқан еді. Олар Севлюсте түсіп, Фанчиководағы қарсы шабуылға қатысты, бірақ LT vz. 35 танк зақымданып, мажарларға түсті. 17 наурызға дейін прототип шығыс Рутениядағы қалған чех әскерлерімен бірге Румынияға шегінуге мәжбүр болды. Румыниялықтар алты айдан кейін прототипті Škoda компаниясына қайтарды.

Германия

1939 жылы, 1939 жылдың наурыз айында Чехословакияны неміс әскерлері басып алғаннан кейін, немістер чехословакиялық армиядан 244 техниканы тартып алды, олар 1940 жылдың қаңтарына дейін L. T. M.35 деп белгіленді. Неміс әскерлері оларды Panzerkampfwagen III орта танкісінің орнына пайдаланды. Олар 1-ші жеңіл (leichte) дивизиясының 65 (39) танк батальонына (Panzerabteilung) және Польшаға жасалған шабуылға қатысқан 11 (81) тәуелсіз танк полкіне берілді. Науқан барысында олардың 77-сі жоғалып кетті, көбінесе техникалық бұзылуларға байланысты, бірақ олардың тек 7-сі жөндеуге келмейтін болды. 1940 жылдан бастап қосалқы бөлшектер болмағандықтан, танктерді толықтай қайта құру қажет болды. 1-ші жеңіл дивизия 11-ші танк полкін өз құрамына қосып алды және 1939 жылдың 18 қазанында 6-шы танк дивизиясы болып қайта аталды. Франция шайқасына 132 Pz. Kpfw. 35(t) танктері қатысты, олар XXXXI моторизован корпусқа (mot.) Клейсттің танк тобының Ардендер арқылы шабуылына бағындырылды. Мамыр айының соңына дейін олардың 44-і жоғалып кетті. Француз армиясының қалдықтарына шабуылға дайындалу мақсатында 3 маусымда 35 танк алмастырылды, шабуыл келесі күні басталды. Науқан барысында 62 Pz. Kpfw. 35(t) танктері толығымен жарамсыз болып қалды немесе далалық жөндеу шеберханаларының мүмкіндігінен тыс зақымдалды. Кеңес Одағына жасалған шабуылға 6-шы танк дивизиясы 160 Pz. Kpfw. 35(t) танктерін 4-ші танк тобының Ленинградқа жасаған шабуылын қолдау үшін алып шықты. 1941 жылдың 10 қыркүйегіне дейін дивизияда Германиядан екі танк алмастырылғанға қарамастан, 102 операциялық Pz. Kpfw. 35(t) танктері ғана болды. Сегіз танк жөндеуге жарамды болды, бірақ 47-сі толығымен жойылды. 31 қазанға дейін олардың 34-і ғана жұмыс істеді, ал тағы 41-і жөндеуді қажет етті. 30 қарашада барлық Pz. Kpfw. 35(t) танктері жұмыс істемейтін болып тіркелді. "Pz. Kpfw. 35(t) танктерінің жүріп өткен орташа қашықтығы..." Бұл танктерді жөндеуге қатысты ерекше жағдай барлығына мәлім. Жөндеуді басқа танктерден бөлшектер алып, ғана жасауға болатынын атап өткен жөн, себебі Pz. Kpfw. 35(t) танктеріне қосалқы бөлшектер енді жоқ. Демек, далада шашырап қалған танктерді алып келгеннен кейін, жөндеуді қажет ететін 41 Pz. Kpfw. 35(t) танктерінің ең көп дегенде 10-ын ғана жөндеуге болады. Pz. Kpfw. 35(t) танктерін қайта құру мүмкін емес. Барлық компоненттері тозығып кеткен. Практикалық тұрғыдан алғанда, бронекорпустары әлі де қолданылуы мүмкін. 1942 жылы әлі де жұмыс істеп тұрған 26 Pz. Kpfw. 35(t) танктері Румынияға сатылды. Кейбір танктердің мұнаралары мен корпус пулеметтері алынып тасталды, соның нәтижесінде шасси оқ-дәрі тасымалдаушы немесе артиллериялық трактор ретінде пайдаланылды, Artillerie Schlepper және Mörserzugmittel 35(t). Олардың сүйреу қуаты...

Румыния

Румыния 1936 жылдың 14 тамызында R 2 ретінде 126 танкті тапсырыс берді және 1937 жылдың сәуір-майында парадта көрсету үшін чех тапсырысынан ауыстырылған алғашқы 15-ін алды. Олар көптеген бастапқы мәселелерге тап болды және румындар осы мәселелер шешілгенге дейін өндірісті тоқтатты. Румынияның үнемі өзгеріп отыратын талаптары жағдайды жақсартпады, бірақ олар Румынияда сынақтар жүргізілгенге дейін ешқандай көліктерді қабылдаудан бас тартты. 1938 жылдың 12 шілдесінде сынақтар үшін Румынияға үш R 2 жеткізілді, бірақ Skoda қайсысы таңдалатынын біліп, көлікті жақсы дайындады және ол барлық сынақтардан өтті. Сынақтан өткен танкты бөлшектеу және тексеру жұмыстары аяқталғаннан кейін, 23 тамызда румыниялық комиссия жобаны мақұлдады. Осы арада бастапқы партия 28 шілдеде Skoda-ға қайта оралып, қазіргі стандарттарға жаңартылды. Румынияға жеткізілім 1 қыркүйекте басталды, Мюнхен дағдарысы чехтерді барлық қалған танктерді қажет болған жағдайда ұстауға мәжбүрлегенге дейін 27 жеткізілді. 5 дайын танк және 6 жартылай дайын танк Словакияға жеткізілді, бірақ Мюнхен келісіміне қол қойылғаннан кейін олар тез қайтарылды. Соңғы жүк 1939 жылдың 22 ақпанында жөнелтілді. R 2 танкілері 1-ші бронетанкті дивизияның 1-ші бронетанкті полкіне бекітілді, онда олар Барбаросса операциясына қатысты. Дивизия 1941 жылы Одесса шайқасынан кейін шайқастан алынды. 1942 жылдың басында 40 танк күрделі жөндеуге Пилзенге жіберілді, ал тағы 50 танкі Плоештіде жөнделді. Дивизия 1942 жылдың 29 тамызында 109 R 2 таңкісімен майданға оралды. 19 қарашада кеңестік Сталинградға қарсы шабуыл басталғанда дивизия тек 84 жарамды R 2 таңкін жинап, артқы жағында 37 жарамсыз танкты орналастырды. Дивизия Сталинград қалтасының сыртқы шеттерінде болды, бірақ 77 R 2 жоғалғанымен, қоршаудың батыс қанатын бұзып шықты. Олардың үштен бірін ғана кеңес әскері жойды, қалғандары тасталып кетті немесе бұзылып, қалпына келтірілмеді. Желтоқсан айында Румыниядан қосымша күш ретінде бір R 2 келді. 1-ші бронетанкті дивизия 1943 жылдың қаңтар айының басында үйге қайтарылды. 26 Pz.Kpfw.35(t) жеткізілгеніне қарамастан, Румыния 1943 жылдың 1 сәуірінде және 30 тамызында 59 R 2/Pz.Kpfw.35(t) таңкін жинауға ғана қол жеткізе алды, бірақ 1944 жылдың 25 наурызында осы санды 63-ке дейін арттырды. 1944 жылдың 19 шілдесінде 44 танк болды. Осы уақытқа дейін олар 1-ші оқу-жаттығу бронетанкті дивизиясының оқу-жаттығу қызметіне жіберілді. 1944 жылдың 24 ақпанында R 2 ротасы Кантемир аралас танк тобымен бірге Приднестровьеге жіберілді, бірақ 28 наурызда 1944 жылы кері қайтарылғанға дейін шайқасқа қатысқан жоқ. Попеску бронетанкілі жасағына R 2 ротасы тағайындалды, бұл оқиға 1944 жылдың тамызының соңында король Михаилдың төңкерісінен және румындардың Остік державалардан кетуінен кейін болды. Жасақтың міндеті Плоешті маңында орналасқан неміс бөлімшелерінің солтүстікке қарай бұрылып, Венгрияға қашуына жол бермеу болды. Олар өз міндеттерін орындады және R 2 танкілері келесі жылға дейін жауынгерлік операциялардан алынды. Румыния 1945 жылдың басында, кеңестік қару-жарақ эмбаргосы күшіне енген кезде, өзінің қалған барлық танктері мен броньды ұрыс машиналарын 2-ші бронетанкті полкке шоғырландырды. 1945 жылдың ақпан айының басында ол майданға жіберілгенде, оның қолында бес R 2 болды, бірақ олар келген кезде олардың көпшілігін кеңес әскері тәркіледі. Екі R 2 де полк 1945 жылдың 4 сәуірінде Братиславаға кірген кезде жарамды болды, бірақ олар 10 сәуірде полк Австрияда қоршалған кезде жойылған болуы мүмкін, өйткені олар енді полк көліктерінің тізімінде жоқ. 1943-1944 жылдары 21 танк бұрынғы кеңестік 76,2 мм-лік зеңбірекпен TACAM R 2 танк-жойғыштары ретінде қайта құрылды.

Словакия

Словакия армиясы 1939 жылғы наурыз айында Чехословакиядан тәуелсіздік алған кезде 52 LT vz. 35 танкін басып алды. Олар кейіннен бронеполкке қосылған батальонға ұйымдастырылды. Словакия армиясында LT 35 деген атауға ие болды. Осы танктердің үшеуі 1939 жылғы наурыз айында Словакия-Мажар соғысына қатысты. Бір танк ротасы Польшаға басып кіруге қатысты, бірақ ешқандай шайқасқа түспеді. 1941 жылы армия танктерінің ішкі байланыс жүйесін неміс интеркомымен жаңартып, немістер сияқты төртінші экипаж мүшесін қосыпты-қоспағаны белгісіз. Словакия Германияның Кеңес Одағына басып кіруіне қосылғанда, құрамында отыз LT vz. 35 танк бар Мобильді топты жіберді. Мобильді топ 1941 жылғы шілде айының басында қолбасшысының атымен Пилфусек бригадасы деп те аталатын Мобильді бригада ретінде күшейтіліп, қайта ұйымдастырылды. Жеті рет нығайтылғанына қарамастан, бұзылулар салдарынан он танк Словакияға эвакуацияланғандықтан, бригадада бар болғаны жиырма жеті танк болды. Бұл словак танкшілері арасындағы құпия келісімнің нәтижесі болды, олар танктердің кейбір уақытта үкіметті құлату үшін қажет болады деп ойлады және оларды кеңестік әскерге қарсы шайқаста ысырап етуге дайын болмады. Бұл экипаждардың саботажға жиі жүгінуіне әкелді, ал офицерлер мен техникалық қызметкерлер бұған көз жұмды, нәтижесінде 1941 жылғы тамыздың басында танктер Словакияға қайтарылды. 1942 жылғы 1 қаңтарда словактарда 49 LT vz. 35 танк болды, себебі олардың үшеуі жаздың басында Липовец шайқасында жойылған. Алайда, олардың 49-ының тек жетісі ғана Словакияда танктерді сақтап қалу мақсатымен жасалған құпия келісімге байланысты толыққанды жұмыс істеді. 1943 жылы немістер Словакияға көбірек заманауи танктар жеткізе бастағанда LT vz. 35 танктері оқу-жаттығу және резервтік рөлге көшті. 1944 жылғы Словакия Ұлттық көтерілісі кезінде кемінде сегіз LT vz. 35 танк көтерілісшілер тарапынан қолданылды. Словакиялық көтерілісшілер LT vz. 35 танктерін үш бронепоездде де пайдаланды. Танктің мұнаралары ғана емес, бүкіл танктер де қолданылды, оларды платформа вагондарына орналастырып, содан кейін олардың айналасына броньды қабырғалар орнатты. Бір LT vz. 35 танк бүгінге дейін сақталған, ол Банска-Быстрицадағы Словакия Ұлттық көтерілісі мұражайында орналасқан Štefánik бронепойызының түпнұсқа бронетанкі вагонының ішінде көрсетілген.

Болгария

Болгария 1940 жылдың басында Германиядан қолданылған әскери резервтен жеткізілген 26 танкты пайдаланды, олардың барлығында әдеттегі А 3 зеңбірегі болды. Сонымен қатар, 1940 жылдың тамыз және қазан айлары аралығында тәркіленген Ауғанстандық тапсырыстан 10 жаңа Т 11 танкысі, күштірек А 7 зеңбірегімен жеткізілді. Олар 1941 жылдың маусым айында болгар бронетанкті полкінің 1-ші және 2-ші роталарын жарақтандырды. 1944 жылы немістер Panzerkampfwagen IV орта танктерін жеткізуді бастағаннан кейін олардың оқу міндеттеріне ауысқан деген болжам бар, бірақ олар 1950-ші жылдарға дейін қару қадамында болды.

Венгрия

Венгрия 1939 жылдың 15 наурызында Карпато-Украинаны басып алған кезде бір LT vz. 34 танкін, сондай-ақ 1939 жылдың наурыз айының ортасында Кубинкадан қайтып келген чех көрсету жасағымен шайқаста LT vz. 35 танкін де қолға түсірді. Олар танктерге әсерленді және Skoda компаниясынан оларды жөндеу құны туралы ұсыныс сұрады. Венгриялықтар бағамен келіспеді, бірақ 1940 жылдың тамызында венгрлер Skoda T 21 орта танкісін құрастыруға лицензия алғаннан кейін Skoda оларды тегін жөндеді. Танктер 1941 жылдың наурызында Венгрияға қайтарылды және 1943 жылға дейін оқу мақсатында пайдаланылды.