Кіріспе
Оқырманның алғашқы түсінігі қате болуы мүмкін етіп басталатын сөйлем – «бақ жолы» сөйлем деп аталады. Бұл грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ оқырманды қате жолға түсіретін немесе күтпеген мағынаға жеткізетін сөйлем. «Бақ жолы» деген тіркес «алдануға немесе жаңылыс жолға салуға» байланысты қолданылады. «Қазіргі ағылшын тілінің сөздігінде» (1926) Фаулер мұндай сөйлемдерді бейсалы түрде «жалған иіс» таратумен сипаттаған. Мұндай сөйлемдер оқырманды таныс көрінетін, бірақ іс жүзінде дұрыс емес мағынаға бастайды. Бұл – бірнеше мағынада түсіндірілуі мүмкін сөздер немесе тіркестерді қамтитын ерекше сөйлем түрі. Осының салдарынан оқырман сөз тіркесінің мағынасын дұрыс түсініп, кейін оның өзгеше екенін сезеді. Оқылғанда мұндай сөйлемдер грамматикалық қателігі бар сияқты көрінеді, түсініксіз болып, мағынасын толық түсіну үшін қайта оқу және мұқият талдау қажет етеді. Бұл сөйлемдер грамматикалық тұрғыдан дұрыс болғанымен, синтаксистік тұрғыдан стандартты емес (немесе қателі) болып саналады, себебі оларды түсіну үшін қайта оқу және талдау қажет. «Бақ жолы» сөйлемдері, әдетте, нақты мағынаны жеткізуге бағытталған жазуларда жиі қолданылмайды.
A garden path sentence is a grammatically correct sentence that starts in such a way that a reader's most likely interpretation will be incorrect; the reader is lured into a parse that turns out to be a dead end or yields a clearly unintended meaning. "Garden path" refers to the saying "to be led down [or up] the garden path", meaning to be deceived, tricked, or seduced. In A Dictionary of Modern English Usage (1926), Fowler describes such sentences as unwittingly laying a "false scent". Such a sentence leads the reader toward a seemingly familiar meaning that is actually not the one intended. It is a special type of sentence that creates a momentarily ambiguous interpretation because it contains a word or phrase that can be interpreted in multiple ways, causing the reader to begin to believe that a phrase will mean one thing when in reality it means something else. When read, the sentence seems ungrammatical, makes almost no sense, and often requires rereading so that its meaning may be fully understood after careful parsing. Though these sentences are grammatically correct, such sentences are syntactically non standard (or incorrect) as evidenced by the need for re reading and careful parsing. Garden path sentences are not usually desirable in writing that intends to communicate clearly.
"Көкпелі қайық"
Бұл психолингвистикалық зерттеулердің нысаны болған және жасанды интеллекттің қабілеттерін сынау үшін қолданылған кең таралған мысал. Сөйлемді дұрыс түсінудегі қиындық оқырмандардың "old" сөзін сын есім ретінде қабылдауынан туындайды. "The" сөзін оқығанда, олар одан кейін есім немесе сын есім келеді деп күтеді, ал "old" сөзін оқығаннан кейін "old man" тіркесін анықтауыш – сын есім – есім ретінде түсінеді. Оқырман болса, күтілген етістік орнына (мысалы, "Кәрі адам қайықты жуды") "адам" сөзінен кейін тағы бір "the" кездестіреді. Эксперименттер оқырмандардың әр сөзден кейінгі реакция уақытын өлшеді және "адам" сөзінен кейін келетін түсіндіруші сөзден ([the немесе жуылған] кейін) реакция уақыты, дұрыс сөйлемге қарағанда "бақша жолы" сөйлемі үшін едәуір жоғары екені анықталды. Сөйлемді басқаша айтсақ, оны "Кемедегілер – қарттар" деп қайта жазуға болады.
"Комплексте тұрмысқа шыққан және тұрмысқа шықпаған сарбаздар мен олардың отбасылары тұрады".
Бұл - тағы бір жиі келтірілетін мысал. Алдыңғы сөйлем сияқты, бастапқы түсіндіру күрделі үйлерді есімдік тіркес ретінде қарастыруға бағытталған, бірақ "күрделі үйлер үйленді" деген сөз тіркесі мағыналық тұрғыдан дұрыс емес (үйлнуге тек адамдар қабілетті), ал "күрделі үйлер үйленді және жалғыз" дегені мүлдем түсініксіз (үйлнуден кейін және тыныс белгісінен соң, бірлескен баяндама жасау үшін тағы бір етістік күтіледі). Дұрыс түсіндіру: "Комплекс" [есімдік тіркес] үйлері [етістік] тұрмысқа шыққан және жалғыз сарбаздарға [есімдік тіркес] және олардың отбасыларына [есімдік тіркес] арналған. Сөйлемді қайта жазсақ, оны "Комплекс әскерилерге, үйленген немесе жалғыз болғандарына қарамастан, сондай-ақ олардың отбасыларына тұрғын үй ұсынады" деп жазуға болады.
"Ат жүгіріп бара жатып, қора құлап түсті".
Бұл жиі қолданылатын, бақ жолының сөйлемінің классикалық мысалы Томас Беверге тиесілі. Бұл сөйлемді талдау қиын, өйткені "raced" сөзі белгілі бір етістік ретінде немесе пассивті қатыстық ретінде түсіндірілуі мүмкін. Оқырман бастапқыда "raced" сөзін қарапайым өткен шақтағы негізгі етістік деп түсінеді, бірақ "fell" сөзімен кездескенде, сөйлемді қайта талдауға мәжбүр болады, соның салдарынан "raced" сөзі пассивті қатыстық ретінде қолданылып, жылқы бағынышты сөйлемнің тікелей толықтығы екеніне қорытындылайды. Бұл сөйлемді "Арбаның қасынан шапқан жылқы құлады" деп ауыстыруға болады, онда "арбаның қасынан шапқан" деген сөз оқырманға қай жылқы туралы сөз болып жатқанын көрсетеді. "Потенциалды көшпелі етістігі бар қысқартылған сөйлем" ("Арбадағы жылқы құлады") сияқты бастапқы түсініксіздіктің мысалдары, қысқартылмаған сөйлемдердегі түсініксіздік жоқтығымен ("Арбада шапқан жылқы құлады") немесе анық көшпелі етістігі бар қысқартылған сөйлемдермен ("Арбада қорқыған жылқы құлады") салыстырылуы мүмкін. Басқа мысалдардағыдай, оқырманның бастапқы түсініспеушілігіне бір түсіндірме – сөздер тізбегі жиі кездесетін үлгі бойынша талданады: агент – әрекет – объект.
Португал тілі
"Анасы баласының өлімінен күдіктенеді және қашып кетеді." Бұл мысалда "күдіктенеді" сөзінің етістік және сын есім ретінде қолданылуындағы екіұштылық көрсетілген, бұл ағылшын тіліндегі "suspect" сөзінде де кездеседі. Сондай-ақ, "және" сөзі жіберіліп оқылғанда, екі түрлі түсінік туындайды. Бірінші оқылымда, сөйлем "баласының өліміне күдікті ана қашып кетеді" деп түсінілуі мүмкін. Мұнда "күдікті" сөзі "және" сөзін елемеу салдарынан қашып бара жатқан анаға сипаттама ретінде қолданылады. Екінші оқылымда, сөйлемнің нағыз мағынасы "Анасы баласының өлімінен күдіктенеді және қашып кетеді" болып табылады. "Күдіктенеді" енді етістік ретінде қолданылады және анасының баласының қайтыс болғанына күдіктенгенін көрсетеді.
Талдау
Сөйлемді оқығанда оқырмандар көрген сөздер мен тіркестерді талдап, сөйлемнің грамматикалық құрылымы мен мағынасы туралы қорытынды жасайды. Әдетте, оқырмандар сөйлемді бөлік-бөлікпен талдап, әрбір сәтте сөйлемнің мағынасын түсіндіруге тырысады. Оқырманға көбірек ақпарат келгенде, ол бүкіл сөйлемнің мазмұны мен мағынасын болжайды. Сөйлемнің әрбір жаңа бөлігімен кездескенде, олар бұл бөлікті бұрын түсіндірген сөйлем құрылымымен және сөйлемнің қалған бөлігі туралы болжамдарымен үйлестіруге тырысады. "Бағдардан жаңылысқан сөйлем" әсері, сөйлемде оқырман белгілі бір жолмен түсіндіретін екіұшты мағынасы бар сөз тіркесі немесе сөз болған кезде туындайды. Ал олар бүкіл сөйлемді оқығанда, оқылған мен күтілген арасында қарама-қайшылық пайда болады. Оқырман сөйлемнің мағынасын түсіну үшін оны қайта оқып, зерделеуі керек. Сөйлемнің прагматика, семантика немесе тілдік емес контексті сипаттайтын басқа да факторлардың ықпалымен әртүрлі жолдармен талдануы және түсіндірілуі мүмкін.
Талдау стратегиясы
Сөйлемді талдау кезінде әр түрлі стратегияларды қолдануға болады, және адамдар қандай талдау стратегиясын қолданатыны туралы көптеген пікірталастар бар. Талдау стратегияларындағы айырмашылықтарды синтаксисі немесе мағынасы түсініксіз сөйлемнің бір бөлігін талдауға тырысатын оқырманның реакциясынан байқауға болады. Осы себепті, "бақша жолы" типтес сөйлемдер адамдар қандай стратегия қолданатынын тексеру үшін жиі зерттеледі. Адамдар қолданатын екі талқыланған талдау стратегиясы – тізбекті және параллель талдау. Тізбекті талдау – оқырман екіұштылықтың бір интерпретациясын жасайды және сөйлемді сол интерпретацияның контекстінде талдауды жалғастырады. Оқырман алдағы талдау үшін бастапқы интерпретацияны түсіндіруші ақпарат келгенше анықтама ретінде пайдалана береді. Параллель талдау – оқырман сөйлемнің бірнеше интерпретациясын таниды және жасайды, оларды түсіндіруші ақпарат келгенше сақтайды, содан кейін тек дұрыс интерпретация ғана сақталады.
Қалпына келтіру стратегиясы
Meseguer, Carreiras және Clifton (2002) жариялаған зерттеу жұмысында, адамдар шамалы түсініксіз сөйлемнен түсінікті іздеген кезде қарқынды көз қозғалысы байқалатыны айтылған. Олар адамдар екі стратегия қолданатынын ұсынды, екеуі де Frazier және Rayner 1982 жылы сипаттаған таңдамалы қайта талдау процесімен үйлеседі. Олардың пікірінше, оқырмандар көбінесе шамалы түсініксіз сөйлемдерден шығу үшін екі балама стратегия қолданады. Көбірек таралған стратегия – көздің алғашқы түсініктіліктен тікелей сөйлемнің басты етістігіне қайтуы. Содан кейін оқырмандар сөйлемнің қалған бөлігін қайта оқып, келесі аймаққа және сөз тіркесіне (сөйлемнің екіұшты бөлігінің бастамына) назар аударады. Аз қолданылатын стратегияға алғашқы түсініктіліктен тікелей қосымша сөзге қайту кіреді.
Ішінара қайта талдау
Талдау толық аяқталмаған жағдайда ішінара қайта талдау жүзеге асырылады. Көбінесе, адамдар кейінгі сөйлемнің мағынасын біраз түсінгенде, оны әрі қарай талдауды тоқтатады, сол себепті сөйлемнің басындағы бөлігі есте қалып, одан жойылмайды. Осылайша, сөйлемнің бастапқы бұрыс түсіндірілуі қайта талдаудан кейін де сақталады, нәтижесінде қатысушылардың соңғы түсіндірмелері көбінесе қате болады.
Қайта қараудағы қиындықтар
Жардақты сөйлемдерге қатысты жақындағы зерттеулер ересектердегі екінші тілді үйренушілерді, немесе L2 үйренушілерді, жардақты сөйлемдердің бастапқы түсіндіруін қайта қараудағы қиындықтарды зерттеу үшін пайдаланды. Жардақты сөйлемдерді түсіну барысында оқырман сөйлемнің бастапқы түсіндіруін жасайды, бірақ көбінесе ол дұрыс болмағандықтан, түсіндіруін қайта қарауы қажет болады. Ересектерге қарағанда, балалар сөйлемнің алғашқы түсіндіруін қайта қарау қиындығын сезінеді. Бұл қиындық балалардың атқару функциясының жетілмегендігімен байланысты. Атқару функциясы дағдылары сөйлемнің бастапқы түсіндіруін қайта қарауға қажет болғанда қолданылады, ал жетілмеген немесе зақымдалған атқару функциясы бұл қабілетті нашарлатады. Бала жасы ұлғайып, оның атқару функциясы толық дамыған сайын, ол бастапқы дұрыс емес түсіндіруді қайта қарау қабілетін иеленеді. Дегенмен, қайта қарау қиындықтары тек балаларға ғана тән емес. Ересек L2 үйренушілер де қайта қарауда қиындықтарды бастан өткереді, бірақ бұл қиындықтар балалардағыдай атқару функциясының жетілмегендігімен байланысты емес. 2015 жылғы зерттеуде ересек L2 үйренушілер ересектердің ана тілінде сөйлейтін тобымен және балалардың ана тілінде сөйлейтін тобымен салыстырылды. Салыстыру жардақты сөйлемдерді қайта қарау және түсіну кезінде жасалған қателер мен көз қозғалысын бақылау арқылы жүзеге асырылды. Ересектерге, ағылшын тілін ана тілі ретінде қолданатындарға, ағылшын тілін білетін балаларға және ересек L2 үйренушілерге жардақты сөйлемдер немесе мағынасын ашық түсіндірілген жардақты сөйлемдер көрсетілді, оларға анықтамалық ақпарат берілді немесе берілмеді, содан кейін сөйлемді орындау сұралды. Анықтамалық ақпаратпен ұсынылған кезде, ересек L2 үйренушілер ана тілінде сөйлейтін балаларға қарағанда аз қателіктер жасады, бұл көрсеткіш ересектердің ана тілінде сөйлейтін тобында да байқалды. Ересек L2 үйренушілер мен ана тілінде сөйлейтін ересектер жардақты сөйлемдерді түсінуде көмектесу үшін мәтін мен анықтамалық ақпаратты пайдалана алды. Бұл қабілет ересектердің жетілген атқару функциясымен байланысты болуы мүмкін, бұл оларға когнитивтік ресурстарды, мәтінді және анықтамалық ақпаратты пайдалануға мүмкіндік береді, соның арқасында түсіндіру және қайта қарау процестері жеңілдеді. Сонымен қатар, мәтін мен анықтамалық ақпаратты қолдану L1 тілінен ауысу нәтижесі болуы мүмкін, себебі итальян және ағылшын тілдерінің сөйлем құрылымы ұқсас. Алайда, жардақты сөйлемдер мағынасын ашық түсіндіріліп, содан кейін ұсынылғанда, ересек L2 үйренушілерде қателік көрсеткіші ең жоғары болды, одан кейін ана тілінде сөйлейтін балалар және содан кейін ана тілінде сөйлейтін ересектер. Бұл зерттеудің нәтижелері түсіндіруді қайта қараудағы қиындықтар күткеннен гөрі жиі кездесетінін және олар тек балаларға немесе атқару функциясы төмен адамдарға ғана тән емес екенін көрсетеді. Ересектер, ана тілінде сөйлейтіндер де, L2 үйренушілер де, сөйлемдерді түсіну және өңдеу үшін мәтінді және анықтамалық ақпаратты пайдаланады. Бірақ ересек L2 үйренушілер мен ана тілінде сөйлейтін балалар анықтамалық ақпаратсыз жардақты сөйлемдерде ұқсас қателік деңгейін көрсетті, бұл жүйелі қайта қараудың сәтсіздігін көрсетеді.