Кіріспе

Дуглас () — 26 677 (2021) тұрғыны бар және 10,5 км² (4,05 миль²) аумақты алып жатқан Мэн аралының астанасы және ең ірі елді мекені. Ол Дуглас өзенінің сағасында және 3 км-лік кең шығанақта орналасқан. Дуглас өзені қаланың портының және негізгі сауда портының бір бөлігін құрайды. 18 ғасырда Англияның Ливерпуль портымен байланыс орнатуға дейін Дуглас шағын елді мекен болды. Халық санының одан әрі өсуі келесі ғасырда болды, нәтижесінде 1860 жылдары Жоғары соттар, вице-губернатордың резиденциясы (іс жүзінде жақын жердегі Ончан қаласында орналасқан) және, соңында, заң шығарушы орган – Тинвальдтың кеңсесі ежелгі астана Кастлтауннан Дугласқа көшірілді. Қала аралдың бизнес, қаржы, құқықтық қызметтер, кеме қатынасы, көлік, сауда және ойын-сауық орталығы болып табылады. Жыл сайынғы Мэн аралы TT мотоцикл жарыстары Дугласта басталып, аяқталады.

Ерте тарих

Археологиялық деректердің болмауына байланысты, қаланың бастауы бастапқы көшелер мен жер учаскелерінің жоспарын талдау арқылы анықталуы мүмкін. 1890 жылдары Дуглас қаласының орталық бөлігінен қола қарудың табылуы және қала шетіндегі Баллакейл викингтерінің ірі қазынасы (қазір Манкс мұражайында және Лондонның Британ мұражайында сақталады) Дуглас орналасқан жердің ертедегі маңыздылығына меңзеп тұр. Ғалымдар қаланың аты ерте кельт тіліндегі "Duboglassio" сөзінен шыққандығын, яғни "қара өзен" деген мағынаны білдіреді деп келіседі. Дуглас Мэн және Аралдар патшаларының монастырь жылнамасында екі рет айтылады: біріншісі 1190 жылы, Рушендегі Әйелдер монастырының монахтары төрт жылдық тұру үшін осы жерге көшірілген кезде; екіншісі 1313 жылы, Шотландия королі Роберт Брюс Рушен қамалын басып алуға бара жатып "Дуглас монастырында" түнді өткізгенде. Бұл кейіннен орналасқан Монастырь орнына сілтеме болуы мүмкін, ол портынан жоғарырақ орналасқан. Алғашқы егжей-тегжейлі құжаттар 1511 жылы портының солтүстігінде орналасқан елді мекенде бар болғаны он үш тұрғын үй болғандығын көрсетеді; мұндағы жылжымайтын мүліктің көп бөлігі "бөлмелер" (қоныстанбаған, жылытылмаған, бір бөлмелі құрылымдар) деп жіктелген, олар үшін жалдау ақысын аралдың басқа жерлерінен келген дін қызметкерлері, шенеуніктер және жер иелері төлеген. Бұл қаланың ядросы қала емес, порт ретінде пайда болғандығын көрсетеді. Болжамдар қойма ғимараттарын Ирландия теңізіндегі сельдь балық аулауымен және импорттық/экспорттық саудамен байланыстырады.

Өсім және даму

1681 жылы Томас Дентон Дугласты Мэн аралындағы “ең ірі танымал орын” деп сипаттады, ал 1705 жылға қарай қаланың алғашқы бейнесі айқындалды, оның тұрғын үйлер, базар және әскери қорғаныс функциялары портымен қатар маңызға ие болып дамып келе жатқаны байқалды. Келесі 60 жылда қала гүлденді, саудагерлердің әсем үйлері, ірі қоймалар, кеме тоқтау орындары мен пирс салынды, бұл қаланың өсуіне түрткіс болған “тез сауданың” (контрабанда) дамуына жағдай жасады. Сауданың басқа да түрлері де өсті, ал 1765 жылғы Ревестмент заңынан кейін Дуглас Атлант мұхиты арқылы жүзегіне асты, бұл Ливерпульмен жергілікті деңгейдегі ынтымақтастық есебінен мүмкін болды. Осы кезеңде Мюррейлер, Мурлер және Бэкон сияқты көрнекті саудагерлер пайда болды. ALR-дың бастапқы өсуі мен дамуы оның табиғи портына (қазіргі Ішкі портқа) көп қарызды, ол одан әрі кеңейтіліп, жақсартылды. 18 ғасырда қала халқы 1710 жылы шамамен 800 адамды құраса, 1784 жылы 2500-ге жуық адамға жетті. 19 ғасыр бойы қаланың демографиялық көрсеткіштері Өнеркәсіп революциясының нәтижесінде Ұлыбританиядағыдай өзгерді. 19 ғасырдың басынан бастап демалысқа келгендердің саны арта түсті. Ашық кәріздер, үй қоқысы және жабық теңіз портынан шыққан жағымсыз иіс қаланың таза еместігіне себеп болды. Майдандар мен газ шамдары алғаш рет 1820-1830 жылдары пайда болды, 1850 жылы диспансерге қосылған алғашқы аурухана салынды, ал 1832 жылы Дуглас шығанағында теңізшілерге баспана және азық-түлік беру үшін паналау мұнарасы салынды. 19 ғасырдың бірінші жартысында Дуглас халқының кедейлігі мен холера сияқты көптеген эпидемиялардан зардап шегуі жиі болды. Ресми түрде, Николсонның пакеттік қызметі 1765 немесе 1766 жылы басталды, ал почта кеңсесінің почталық келісім-шарты 1782 жылы жасалды. Кемелердің қатынайтыны белгісіз және ауа райына байланысты болды. Бу кемелері айтарлықтай жақсарту әкелді, ал 1819 жылдан бастап Гринок пен Ливерпуль арасындағы маршрут бойынша тұрақты байланыс мүмкін болды. 1830 жылы құрылған Мэн аралы Паромдық компаниясы қызметтерді жақсартуға және жүк және туристік ағынды дамытуға негіз салды. Корольдік ұлттық құтқару қайықтары институты (RNLI) Дугласта құтқару қайықтары станциясын ұстап тұр. Порттағы алғашқы құтқару қайықтары станциясы 1802 жылы құрылды. 1825 жылы ол арнайы салынған құтқару қайығымен жабдықталған алғашқы станциялардың бірі болды, бұл Институттің негізін қалаушы сэр Уильям Хилларидің өтініші бойынша жасалды. 1851-1868 жылдар аралығында станция жұмыс істемеді және 1895 жылы жабылды. 1874 жылы қайта құрылған станция Сэр Уильям Хиллари атындағы Тайн кластық құтқару қайығын пайдаланады. Дугласта сэр Уильямға арналған үш ескерткіш бар: біреуі 1847 жылы жерленген Сент-Джордж шіркеуінде, екіншісі Лох-Променадеде, ал үшіншісі 1832 жылы ол паналау мұнарасын салған жерге жақын Дуглас-Хедте орналасқан.

Жақында болған тарих

Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде Дуглас және Мэн аралының басқа бөліктері "жау шетелдіктер" деп саналатын адамдарды ұстау лагерьлеріне айналды. Дуглас Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде аралдағы он ұстау лагерінің жетісіне орналасқан, олардың ішінде: Хатчинсон, Метрополь, Централ, Палас, Гранвилл және Сефтон лагерьлері. Променадтың бөліктері қоршалды және көптеген қонақ үйлер осы мақсатқа пайдаланылды. Аралдың соғыста қаза болғандары Дуглас соғыс ескерткішінде еске алынады. Дуглас қазір аралдың теңіз арқылы қаржылық қызметтер индустриясының және негізгі сауда орталығының орналасқан жері. Бұл қалада Гибб ағайындылары – Морис, Робин (екеуі де қайтыс болды) және Бэрри, Bee Gees тобының мүшелері дүниеге келді. Дуглас 1973 жылы өрт сөндіруге келмейтін Саммерленд ойын-сауық орталығына үйі болды. 2011 жылы Дуглас Достастық жастар ойындарын қабылдады. 2022 жылдың 20 мамырында Дугласқа кейінірек 2022 жылы қала мәртебесі берілетіні жарияланды. Патенттік хаттардың 2022 жылдың 1 қарашасынан күшіне енуі күтілді, бірақ 2022 жылдың қарашасында королева Елизавета II қайтыс болғаннан кейін белгісіз мерзімге кейінге шегерілді деген хабарлар тарады. 2023 жылдың ақпан айында кеңес отырысында бұл мәселені талқылау жоспарланған, бірақ ол талқыланбады. Королева Камилла 2024 жылдың 20 наурызында қала мәртебесін растайтын патенттік хаттарды табыс етті.

География

Дуглас аралдың шығысында Дху және Гласс өзендерінің тоғысылған жеріне жақын орналасқан. Дугласта өзен, порт арқылы өтіп, Дуглас шығанағына құяды. Қала ішіндегі кең жайлы аңғар тегіс көлбеулі, ал қаланың төңірегінде төбелер бар. Қала бірнеше ауылмен қоршалған, олардың ең ірілері – солтүстік-шығыстағы Ончан (Дугласпен бірігіп агломерация құрайтын) және батыстағы Юнион Миллс.

Климат

Дугласқа ең жақын ауа райы станциясы – Дугластан оңтүстік-батысқа қарай шамамен 11 км жерде орналасқан Рональдсвейдегі жағажай ауа райы станциясы. Рональдсвейде тіркелген ең жоғары температура 28,9 °C (84 °F) – 1983 жылдың шілде айында. 1981–2010 жылдар аралығында Рональдсвейде жылына орташа есеппен 0,8 күн 25 °C (77 °F) немесе одан жоғары температура тіркелді, ал жылдың ең жоғары температурасы орташа есеппен 24,1 °C (75 °F) құрайды. 1981–2010 жылдар аралығында Рональдсвейде жылына орташа есеппен 14,5 күн ауаның мұздануы тіркелді. Рональдсвейде тіркелген ең төменгі температура 9,1 °C (16 °F) – 1961 жылдың желтоқсан айында. 1981–2010 жылдар аралығында жылдың ең төменгі температурасы орташа есеппен 3,4 °C (26 °F) болды.

Демография

2021 жылғы Мани аралының халық санағында Дуглас қаласының халқы 26 677 адам деп тіркелді, бұл 2011 жылғы 27 938 адамнан азайған. 2001 жылғы халық санағы бойынша халық саны 25 347 адамды құрады. Қаланың жалпы халық саны 84 069 адамның 31,73% құрайды.

Басқару

Дуглас Кейтс палатасына сегіз мүше сайланады: төрт сайлау округінен (Орталық, Шығыс, Оңтүстік және Солтүстік) әрқайсысынан екі мүшеден. Кейтс палатасы – Тинвальдтың, Манс парламентінің төменгі палатасы. Қызметтерді басқаруға жауапты жергілікті билік – Дуглас корпорациясы; Дуглас қалалық кеңесінің құрамында 18 сайланған кеңесші отырады.

Көлік

Дуглас аралдың автобус желісінің орталығы болып табылады, Порт-Эринге, Пилге және Рамзиге үнемі рейстер бар, сондай-ақ түрлі жергілікті автобус бағыттары да жұмыс істейді. Қалада аралдағы екі маңызды теміржолдың бастапқы және соңғы стансалары орналасқан: Порт-Эринге баратын бумен жүретін теміржол және Рамзиге баратын электр трамвайы. Бұдан өзге, қала паром терминалына да ие, одан Мэн аралының бу кеме компаниясы Хейшамға және Ливерпульге (қыста Биркенхедке) тұрақты рейстерді жүзеге асырады, ал Дублин мен Белфастқа мезгіл-мезгіл рейстер ұйымдастырылады.

Білім

Дугласта білім беру туралы деректер 17 ғасырдың соңында басталады, мектеп мұғалімінің лауазымын атаумен, әдетте Дуглас шіркеуінің қызметімен біріктіріледі, сондай-ақ 1675 жылы "кішкентай мектеп" туралы мәліметтер бар. Уильям Уокер (1679–1729) 1700 жылы осы лауазымға тағайындалды, мектеп, әдетте, ескі шіркеуде (кейін Хейвуд Плейс) орналасқан. Кейін Баллоу ректоры болып тағайындалып, құрметті докторлық дәрежесін алған Уокер қазір анасының мэнктік гаэль тіліндегі ұлдарына арналған жоқтау өлеңінде еске алынады: "Иллиам Уокер Робин Тиер ретінде". Қаладағы білім берудің негізгі тарихы епископ Томас Уилсонның Дуглас грамматикалық мектебін құруымен басталады. Алдерман Уильям Диксон (Дугластың тумасы, бірақ кем дегенде 1680 жылдардан бері Дублинде тұратын) ата-анасының бұрынғы үйін беруге келісті және 1714 жылы Нью-Бонд-стриттегі мүлікті тапсырды. Епископ 500 фунт стерлинг (ирланд валютасы) көлемінде қаржы жинады, оның жартысы Барроу қорынан, ал қалған бөлігі епископтың Дугластағы туыстары, Мюррей отбасы тарапынан қаржыландырылды. Осыдан кейін де Дуглас грамматикалық мектебінің мұғалімдігі шіркеу қызметімен біріктірілді, енді жаңа Әулие Матай шіркеуімен. Бастапқы грамматикалық мектептің құрылысы туралы мәліметтер аз, бірақ Уильям Мюррей мектептің астындағы кең сақтау бөлмесін пайдалану құқығын 150 фунт стерлингтік шығындарды өтеу орнына алып, құрылысқа белсенді қатысқан сияқты көрінеді. Грамматикалық мектептің тағы бір белгілі мұғалімі – пастор Филип Мур (1705–1783), ол қаланың тумасы, оның әкесі Роберт Мур Әулие Матай шіркеуінің құрылысын ұйымдастырған "көшбасшылардың" бірі болған, ал анасы Кэтрин Келли болған. Мур 1735 жылы мұғалім болып тағайындалды және жақсы классикалық білімі бар және "оқытуға деген табиғи құштарлығы" бар екені айтылды. Бүгінде Дугласта екі жоғары мектеп бар: Баллакермин жоғары мектебі және Әулие Ниниан жоғары мектебі, сондай-ақ көптеген бастауыш мектептер. Мэн аралының Университет колледжі және Халықаралық бизнес мектебі де Дугласта орналасқан.