Кіріспе
Amaryllidaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Автоматты taxobox. |image = Agapanthus africanus1. jpg |image caption = Agapanthus praecox |taxon = Agapanthus |authority = L'Hér. |type species = Agapanthus africanus |type species authority = T. Durand and Schinz |synonyms ref= Agapanthus – Amaryllidaceae тұқымдасының Agapanthoideae кіші тұқымдасының жалғыз туысы. Тұқымдас Asparagales монокотиледондық тобына жатады. Атауы грек тілінен алынған: ἀγάπη (агапе – "махаббат"), ἄνθος (антос – "гүл"). Agapanthus түрлерінің кейбіреулері Нил лебізі немесе Ұлыбританияда Африка лебізі деп белгілі. Бірақ, олар лебіз емес және барлық түрлері Оңтүстік Африкаға (Оңтүстік Африка, Лесото, Эсватини, Мозамбик) тән. Дегенмен, кейбіреулері әлемнің шашыраңқы аймақтарында (Австралия, Ұлыбритания, Мексика, Эфиопия, Ямайка және т.б.) табиғи түрде тараған. Туыстағы түрлердің шекарасы нақты емес, және жан-жақты зерттелгеніне қарамастан, түрлердің саны әртүрлі ғалымдар бойынша 6-дан 10-ға дейін өзгереді. Туыстың типтік түрі – Agapanthus africanus. Көптеген гибридтер мен сорттар өсірілген. Олар әлемнің жылы аймақтарында кеңінен егіледі. Оларды әсіресе Солтүстік Калифорнияда кездестіруге болады. Олардың көпшілігі 2004 жылы жарық көрген кітапта сипатталған.
Automatic taxobox
|image = Agapanthus africanus1. jpg
|image caption = Agapanthus praecox
|taxon = Agapanthus
|authority = L'Hér. |type species = Agapanthus africanus
|type species authority = T. Durand and Schinz
|synonyms ref= is a genus of plants, the only one in the subfamily Agapanthoideae of the family Amaryllidaceae. The family is in the monocot order Asparagales. The name is derived from Greek: ἀγάπη (agapē – "love"), ἄνθος (anthos – "flower"). Some species of Agapanthus are commonly known as lily of the Nile, or African lily in the UK. However, they are not lilies and all of the species are native to Southern Africa (South Africa, Lesotho, Eswatini, Mozambique), though some have become naturalized in scattered places around the world (Australia, Great Britain, Mexico, Ethiopia, Jamaica, etc.). Species boundaries are not clear in the genus, and in spite of having been intensively studied, the number of species recognized by different authorities varies from 6 to 10. The type species for the genus is Agapanthus africanus. Many hybrids and cultivars have been produced. They are cultivated throughout warm areas of the world. They can especially be spotted throughout Northern California. Most of these were described in a book published in 2004.
Сипаттама
Agapanthus – көбінесе жаз айларында гүлдейтін, көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Бұл оның Австралиядағы «Бейтлехем жұлдызы» деген атауға ие болуына себеп болды, себебі ол Рождество мерекесінен бұрын гүлдейді. Жапырақтары тамырдан басталып өседі, иілген және жіңішке, ұзындығына дейін жетеді. Олар былғары тәрізді және екі қарама-қарсы қатарға орналасқан. Өсімдіктің көп бөлігі жер астында орналасқан сабағы – тамырсағары (имбирь тамыры сияқты), ол қоректік заттарды сақтауға арналған. Тамырсағарынан өсетін тамырлар ақ, жуан және етті болады. Гүлшоғыры – тік өсетін, биіктігіне дейін жететін сабақтың жоғарғы жағында орналасқан екі үлкен, жапырақша тәрізді жапырақтармен қоршалған жалған шатырша. Гүлдері түтікше тәрізді немесе воронка тәрізді, көк, лаванды түстердің әр теріңкерінен ақ түске дейін боялған. Кейбір гибридтері мен сорттарында жабайы түрлерінде кездеспейтін түстер болады, мысалы, екі түсті көк/лаванды және гүлдері піскенде қызғылт реңге боялған ақ гүлдер. Жұмыртқалық безі жоғары орналасқан. Стильі ішкі қуыс. Agapanthus-та Allioideae-ге тән химиялық құраулылық жоқ.
Таксономия
Агапантус туысын 1788 жылы Шарль Луи Л’Эритер де Брутелл белгіледі.
Инвазивті түрлер
Кейбір аймақтарда агапантус түрлерінің кейбіреуі инвазивті өсімдіктер тізіміне енгізілген. Жаңа Зеландияда Agapanthus praecox «экологиялық зиянкес» деп саналады және оны Ұлттық зиянкес өсімдіктер келісіміне қосу туралы ұсыныстар бағбандар тарапынан қарсылыққа ұшырады.
Зиянкестер
Әдетте, Agapanthus түрлері зиянкестерге төзімді, оларға көп шабуыл жасалмайды және жалпы бау-бақша зиянкестері оларға қатты әсер етпейді. Алайда, XXI ғасырдың басынан бері Оңтүстік Африканың оңтүстігіндегі Agapanthus түнгі көбелектің бір түрі, Agapanthus борері – Neuranethes spodopterodes құрбаны болды. Көбелектің личинкалары гүл шоғырына еніп, жетілген сайын тамырларға қарай тоннель қазады немесе сабақтан шығып, жапырақтармен немесе тамырсабақтармен қоректену үшін төмен түседі. Қатты шабуыл өсімдіктің шіруіне себеп болады және оны тоқтатады, тіпті өлтіруі мүмкін; тірі қалған өсімдіктердің өзі көбінесе гүл шоғырларының көп бөлігін жоғалтады және қалаған гүлдеуін көрсетуге жетпейді. Neuranethes spodopterodes зиянкес ретінде пайда болған аймақтарда инвазивті болғанымен, ол экзотикалық түр емес, керісінше, елдің солтүстік аймақтарындағы табиғи ареалынан кездейсоқ әкелінген түр. Өзінің табиғи ареалында көбелек бау-бақша үшін маңызды емес, себебі оны әлі анықталмаған және қоныс аударушы өсімдіктермен бірге әкелінген табиғи жаулары бақылайды. Алайда, Agapanthus борері Оңтүстік-Батыста үлкен алаңдау тудырады, ал оның ашкөздігі соншалықты күшті, бұл түр Жаңа Зеландия сияқты елдерде инвазивті Agapanthus praecox-ты бақылау үшін пайдалы болуы мүмкін. 2016 жылы Ұлыбританияда Agapanthus-қа зиян келтіретін жаңа сасық құрт түрі – Enigmadiplosis agapanthi сипатталды.
Аллергиялық әсер ету мүмкіндігі
Агапантус аллергияны тудыру мүмкіндігі төмен; оның OPALS аллергиялық шкаласы бойынша бағасы 10-нан 2-ні құрайды.