Кіріспе

Қытай провинциясының қаласы немесе муниципалитеті – Префектура деңгейіндегі қала немесе префектуралық қала – Қытай Халық Республикасының (ҚХР) әкімшілік бөлінісі, Қытайдың әкімшілік құрылымында провинциядан төмен және округтен жоғары тұрады. Республика дәуірінде Қытайдың көптеген префектуралық қалалары округтар ретінде белгіленген. 1949 жылдан 1983 жылға дейін ресми атауы провинциялық басқарылатын қала (қытайша: 省辖市) болды. Префектура деңгейіндегі қалалар әкімшілік құрылымның екінші деңгейін құрайды (префектуралар, лигалар және автономды префектуралармен бірге). Префектура деңгейіндегі қалалардың әкімшілік басшылары (мэрлер) әдетте ұлттық министрліктің басқарма басшысымен бірдей дәрежеде болады. 1980 жылдан бері көптеген бұрынғы префектуралар префектура деңгейіндегі қалалар деп қайта аталды. Префектура деңгейіндегі қала – біріктірілген және біртұтас құқықтық кеңістікке біріктірілген "қала" және "префектура". Сондықтан ол бір мезгілде қала (бағынысты аудандармен муниципалдық бірлік) және провинцияның әкімшілік бөлігі болып табылатын бағынысты округтік деңгейдегі қалалар мен округтары бар префектура болып табылады. Префектура деңгейіндегі қала көбінесе терминнің дәстүрлі мағынасында "қала" емес (яғни, үлкен, үздіксіз қалалық елді мекен), бірақ әдеттегідей, негізгі орталық қалалық аймақты (қала, дәстүрлі мағынада, көбінесе префектура деңгейіндегі қаламен бірдей атаумен) және оны қоршаған ауылдық аймақтарды қамтитын әкімшілік бірлік болып табылады. Бұл аймақтар аудандарға бөлінеді, ал провинция атынан префектура деңгейіндегі қала басқаратын айналасындағы округтер немесе округтік деңгейдегі қалалар да өздерінің ауылдық аймақтарымен қоршалған қалалық аймақтарына ие. Айналасындағы округтердің қалалық аймақтары әдетте негізгі қалалық аймақтан кішірек, ал қалашықтар ауылдық жерлерде шағын қалалық аймақтарды құрайды. Ірі префектура деңгейіндегі қалалар әдетте бірнеше округтерді, округтік деңгейдегі қалаларды және басқа да ұсақ бөлімшелерді қамтиды. Бұл факт бұрынғы префектуралардың, оларды префектура деңгейіндегі қалалар көптеген жағдайларда алмастырған, үлкен әкімшілік бірліктер болғандығынан туындайды, олар қалалар, кіші қалалар және ауылдық аймақтарды қамтыды. Префектура деңгейіндегі қаланы оның нақты қалалық аймағынан (қаланың нақты мағынасында) ажырату үшін shìqū (市区; "қалалық аймақ") термині қолданылады. Алғашқы префектура деңгейіндегі қалалар 1983 жылдың 5 қарашасында құрылды. Келесі екі онжылдықта префектура деңгейіндегі қалалар Қытай префектураларының көп бөлігін алмастырды, бұл процесс әлі де жалғасуда. Көптеген провинциялар толығымен немесе дерлік толығымен префектура деңгейіндегі қалалардан тұрады. ҚХР-дың 22 провинциясы мен бес автономиялық аймағының арасында тек тоғыз провинция (Юньнань, Гуйчжоу, Цинхай, Хэйлунцзян, Сычуань, Гансу, Цзилинь, Хубэй және Хунань) және үш автономиялық аймақ (Синьцзян, Тибет және Ішкі Моңғолия) кем дегенде бір немесе бірнеше екінші деңгейдегі немесе префектуралық деңгейдегі бөлімшелері префектура деңгейіндегі қалалар емес. Даулы Тайваньда алты префектура деңгейіндегі қала бар, бірақ олар Қытай Республикасының арнайы муниципалитеттері ретінде бөлек басқарылады. Префектура деңгейіндегі қала болу үшін префектура орындауы тиіс талаптар: 250 000-нан астам ауылдық емес халқы бар қалалық орталық, 200 000 000 RMB (32 миллион АҚШ доллары) құнды өнеркәсіп өнімі және үшінші сектордың өнімі бірінші сектордан басым, ЖІӨ-нің 35% -дан астамын құрайды. Шицзячжуан, Сучжоу және Чжэнчжоу – ең ірі префектура деңгейіндегі қалалар, олардың халқы кейбір субпровинциялық қалаларға жақындап немесе одан асып түседі. Субпрефектура деңгейіндегі қала – префектура деңгейіндегі қалаларға жақын өкілеттіктерге ие округтік деңгейдегі қала.

Картографиялық көрініс және статистика

Еуропа мен Солтүстік Америкада қалалар көбінесе нүктелермен, ал округтер аудандармен бейнеленеді. Осылайша, Индиана штатындағы Блумингтон картада нүктемен көрсетіледі, ол Монро округінің аумағынан ерекшеленіп, оның ішінде орналасқан. Ал Қытайда Сианьнинг сияқты ірі қалалар қалалық және ауылдық элементтерді бірге қамтуы мүмкін. Олар округтерді немесе басқа қалаларды да қамти алады. Дәл емес картада Сианьнинг қала әкімшілігінің координаттарына сәйкес нүктемен көрсетіледі. Тонгшань округі сияқты халық тығыз қоныстанған басқа да аймақтар нүктелермен көрсетілуі мүмкін, бірақ Тонгшаньнің Сианьнингке енгені көрсетілмейді. Көбірек мәліметтері бар картада Сианьнинг АҚШ округтеріне ұқсас аудан ретінде, ал Тонгшань – Сианьнинг ішіндегі кішірек аудан ретінде бейнеленеді. Мұндай тәсіл ескі деректердегі жерлерді анықтауды қиындатуы мүмкін. Мысалы, Гуо Моруо өзінің Лэшан префектурасындағы Шаван қаласында туғанын және Джиадин қаласындағы бастауыш мектепте оқығанын жазған. Қазіргі картада бұл қалалардың екеуі де көрсетілмеуі мүмкін: Шаван тым кішкентай болғандықтан, ал Джиадин Лэшанның орталығы болғандықтан, картада "Лэшан" деп белгіленген нүктемен көрсетіледі. Көбірек мәліметтері бар картада Шаван Лэшанның бір ауданы ретінде көрсетілсе, Джиадин әлі де жоқ болады. Қытайдың халқы мен өнеркәсіптік өндірісі туралы статистика көбінесе префектуралық қалалар деңгейінде жарияланады. Осылайша, салыстырмалы түрде беймәлім Хуанши қаласында 2,5 миллион тұрғыны бар, бұл көптеген еуропалық астаналардан артық, бірақ жақыннан қарағанда қаланың аумағы шамамен 100 километрге жетеді. Сонымен қатар, Хуаншиде Дайе сияқты бірнеше басқа қалалар да бар. Егер біреу Хуанши қаласының қалалық аймағының халқын есептегісі келсе, Хуанши қаласының картасы мен аудандар бойынша халқының тізімі болса, бұл оңай болмас еді. Қалалық аймақ бірнеше ауданға бөлінуі мүмкін, ал олардың кейбіреулерінде ауылдық жерлер де болуы мүмкін.