Кіріспе

Хорхе Луис Борхестің "Мартин Фиерро" кітабы аргентиналық Хорхе Луис Борхестің Хосе Эрнандестің XIX ғасырдағы "Мартин Фиерро" поэмасына жасаған түсіндірмелеріне арналған. Борхес, көптеген отандастары сияқты, осы туындыға зор құрметпен қарады және оны аргентина әдебиетіндегі ең маңызды туынды деп жиі айтты. "Мартин Фиерро" (1916 жылғы Леопольдо Лугонестің "El Payador" еңбегінен бастап) аргентина әдебиетінің бастауы немесе шыңы, Аргентинаның "Дон Кихоты" немесе "Құдай комедиясы" ретінде кеңінен танылды. Борхес Аргентинаның ең ұлы ХХ ғасыр жазушысы болғандықтан, 1953 жылы жарық көрген "Мартин Фиерро" (Маргарита Герреромен бірлесіп жазылған) атты эсселер жинағы Борхестің аргентиналық болмысын түсінуге көмектеседі. Поэманың басты кейіпкері Мартин Фиерро – еркін, кедей, пампас даласында өмір сүретін гаучо, ол шекаралық бекіністегі әскерге шақырылып, үнді шабуылдарынан қорғауға міндеттеледі. Кейін ол дезертирлік жасайды және Солтүстік Америка батыс заңсыздығының аргентиналық нұсқасы – гаучо матрероға айналады. Эсселер жинағында Борхес өзіне тән қысқалыққа, бейтараптыққа және парадоксқа құштарлыққа толы, сонымен қатар Мартин Фиерроға қатысты түрлі көзқарас спектрінде өзін орналастырады, осылайша Борхестің ұлттық мифтермен байланысына ишара жасайды. Борхес "Мартин Фиерроның" эстетикалық құндылығын жоғары бағалайды, бірақ оның басты кейіпкерінің моральдық қасиеттерін көрсету үшін оны пайдаланудан бас тартады. Атап айтқанда, ол өз отандастарының Фиерроның қара гаучомен ар-намыс үшін жекпе-жекке шақырып, одан кейін пышақпен ұрыс кезінде оны өлтіргенін "құрметпен немесе ләззатпен" оқығанын, бірақ қорқынышпен емес, қайғылы деп сипаттайды.

"Гаушск" поэзиясы туралы Борже

Борхес "гауческ" поэзиясының гаучолар жазған поэзия емес, көбінесе ауылдық паядалардың (балладалардың) сегіз буынды үлгісін қабылдаған білімді қалалық жазушылардың туындысы екенін атап көрсетеді, бірақ олар оларды көбінесе халықтық тіркестермен және "ернеулі тіпті салтанатты" паядаларда орын алмаған күнделікті өмірдің суреттемелерімен толтырған. Ол мұндай туындыларды ауылдық және қалалық мәдениеттердің, әсіресе Аргентина әскеріндегі өзара әсерлесуі арқасында жеңілдетілген сәттік еліктеу ретінде қарастырады. Мартин Фиерроның авторы – гаучо ретінде өмір сүрген санаулы "гауческ" ақындардың бірі. Борхес Лугонестен гөрі ертедегі "гауческ" ақындарды жоғары бағалайды, себебі Борхес оларды тек қана көрегендер ретінде қарастырады, "оларды Мартин Фиерроның ұлы даңқы үшін құрбан етеді". Осы тұрғыда Борхес Аскасубидің "қуанышты және батыл" поэзиясын бөліп көрсетеді, оны Эрнандестің трагикалық ағымға қарама-қарсы қояды. Борхеске Аскасубидің, жауынгерлік тәжірибесі мол, кейде өмірбаяндық еңбектер жазған әскери қызметкердің, Буэнос-Айрес провинциясына үнділердің шапқыншылығын сипаттағандағы айқындығы ұнайды, бұл шапқыншылыққа Аскасуби куә болмаған. Борхес "Фаусто" авторы Эстанислао дель Кампоға да азша таңғалады, оны "гауческ" ақындардың ішінде сөздік қоры бойынша ең ауылдық, бірақ пампас тұрғындарының санасын ең аз түсінген деп сипаттайды. Керісінше, ол Эрнандестің паядалардың тіліне (тақырыбына қатысты емес болса) жақын екенін, атмосфераны жасау үшін экзотикалық сөздерге қарағанда диалект жазуларына көбірек сүйенгенін атап көрсетеді, және поэмасындағы паядалар орындалған жерлерде, паяда үлгісінде жазу қабілетін көрсетеді.

Борхес сыншылар мен Мартин Фиерро туралы

Борхес Луганестің "El Payador" (1916) шығармасында ұлттық эпостың Доң Кихот немесе "Илаһи комедия" рөлін атқаруға және аргентиналықтарды діни ұғымның ұлттық көрінісі ретінде "кітаптың халқына" айналдыруға тырысқан, ашық ұлтшыл дәстүрде жұмыс істейтінін көреді. Борхес Луганеске біршама симпатиямен қарайды, бірақ Мартин Фиерроның эпос емес, көбірек өлеңді роман екенін, және ол өз заманының (1870-ші жылдар) туындысы екенін айтады. Борхес Луганестен асып кеткендерге, мысалы, Рикардо Рохасқа, Мартин Фиеррода Аргентина тарихының және мінез-құлқының барлық аспектілері үшін тура немесе метафоралық аналогтарды іздегенге, оның симпатиясы одан да аз. Ол бұл туындыны көбінесе Борхес "болмауымен ерекшеленетін" ерекшеліктері үшін мақтайды. Борхес Каликто Оюэлага көбірек симпатиямен қарайды, ол Мартин Фиерроны гаучо өмірінің аяқталуы және испан тегіндес криоллолардың көпұлтты Аргентинаға сіңісуінің қайғылы айламы ретінде қарастырады. Ол Винсенте Росси туралы да қысқаша, бірақ мақтаумен айтады, ол Мартин Фиерроны гаучо емес, орильеро (hoodlum) ретінде көреді. Борхес Мигель де Унамуноны туындының ерекше аргентиналық сипатын жоққа шығарғаны үшін, оны испан әдебиетіне қосып алғаны үшін жұмсақ сөксе, ал Елеутерио Тискорнияны мүлдем кешірмейді. Тискорнияның Мартин Фиерроға деген тым академиялық және еуропалық көзқарасы поэманың түсіндірмелермен толық басылымын жасады, ол Борхеске кейбір жерлерде күлкілідей жаңсақ көрінеді. Борхес тек бірнеше дұрыс бағытталған сын айтып, өзінің атынан Тискорнияға қарсы, оқырмандарын тиісті сын үшін Езекиел Мартинес Эстраданың еңбектеріне сілтейді.

Мартин Фиерродағы Борджес

Жоғарыда айтылғандай, Борхес Мартин Фьерроны өнер туындысы ретінде жоғары бағалады, бірақ оның басты кейіпкеріне осылайша құрмет көрсеткен жоқ. "Мартин Фьерро" еңбегінде ол Лугонестің дастандың ұлтшылдыққа құмарлығына қарсы шығады, бірақ Мартин Фьерроны өлең-роман ретінде одан да зор құрметпен қарастырады, ол қысқа, әрі моральдық тұрғыдан күрделі, нақты бір орын мен уақытқа тән кейіпкерлерге толы. Борхес Эрнандестің шығармасында бұрынғы сыншылар көбінесе ажыратпаған екі аргентиналық әдеби дәстүрдің тоғысқан жерін көреді: ауылдық паяда және гауческ поэзиясының ерекше және жасанды дәстүрі. Мартин Фьерроға және оның сыншыларына жасаған түсіндірмелерінде Борхес өзін, Эрнандес сияқты, ортақ түбірлері бар екі әдеби дәстүрдің тоғысында орналастырады. Борхестің өзінің жағдайында, бұл – аргентиналық ұлттық дәстүр және еуропалық дәстүр. Аргентинаның мақтан тұтатын азаматы болса да, ол тіпті аргентиналық мінездің кемшіліктерін де жырлауға бармайды.