Дэвид Юмнің "Болудан – Қажеттілікке" проблемасы

Кіріспе

Дэвид Юмнің айтқан философиялық мәселесі

Шотландиялық философ және тарихшы Дэвид Юм айтқандай, "қалай болған" мен "қалай болу керек" арасындағы мәселе, егер талаптар тек қана қазіргі жағдай туралы мәлімдемелерге негізделген жағдайда туындайды. Юм оң (немесе сипаттамалық) мәлімдемелер (қалай екені туралы) мен міндеттемелік немесе нормативтік мәлімдемелер (қалай болу керек туралы) арасында маңызды айырмашылық бар екенін, сондай-ақ сипаттамалық мәлімдемелерден міндеттемелік мәлімдемелерге логикалық тұрғыдан дұрыс өтудің қиын екенін анықтады. Юм заңы немесе Юмның "гильотинасы" – этикалық немесе бағалау қорытындысын таза фактілік сипаттамалық мәлімдемелерден шығаруға болмайды деген тезис. Г. Э. Мурдың ашық сұрақ аргументі де осыған ұқсас көзқарасты қорғайды, ол моральдық қасиеттерді табиғи қасиеттермен теңестіруге қарсы тұруға бағытталған. Этикалық натуралистер бұл, "табиғи қателік" деп аталатын нәрсені қателік деп санамайды. "Қалай болған" мен "қалай болу керек" арасындағы мәселе эпистемологиядағы факті мен құндылық арасындағы айырмашылықпен тығыз байланысты. Бұл терминдер көбінесе бір-бірінің орнына қолданылса да, соңғысына қатысты академиялық талқылаулар этикамен қатар эстетиканы да қамтуы мүмкін.

Салдары

"Бұл" және "болуы тиіс" мәлімдемелері арасындағы айқын айырмашылық, Хьюмның дихотомиясымен (немесе Хьюмның бұрандасымен) біріктірілгенде, "болуы тиіс" мәлімдемелерін күмәнді етеді. Хьюмның дихотомиясы – барлық білім логика мен анықтамаларға немесе бақылауларға негізделген деген идея. Егер "бар" мен "болуы тиіс" арасындағы мәселе орынды болса, онда "болуы тиіс" мәлімдемелері осы екі жолдың ешқайсысымен белгілі емес сияқты көрінеді, демек моральдық білім болуы мүмкін емес. Моральдық скептицизм және когнитивтік емес көзқарастар осы тұжырымдармен жұмыс істейді.

Оқиғалар мен мақсаттар

Этикалық натуралистер моральдық шындықтар бар екенін және олардың шындық дәрежесі физикалық шындық туралы фактілерге байланысты екенін мәлімдейді. Көптеген қазіргі заманғы натуралистік философтар "болу керек" дегенді "бар" дегеннен шығаруда ешқандай бөгет жоқ деп санайды, олар мақсатқа бағытталған әрекеттерді талдағанда мұны істеуге болады деп сендіреді. Олар "А агентінің B мақсатына жетуі үшін А агенті C ісін орындауға тиіс" түріндегі мәлімдемеде ешқандай категориялық қателік жоқ екенін және оны фактілік тұрғыдан тексеруге немесе жоққа шығаруға болатынын ұсынады. Осылайша, "болу керек" дегендер мақсаттардың болуына байланысты туындайды. Бұл жауапқа қарсы аргумент – ол "болу керек" дегенді тек субъективті бағаланған "мақсатқа" қайтарады, соның салдарынан адамның мақсаттарына объективті негіз бермейді, демек, түбегейлі түрлі мақсаттардың моральдық құндылығын ажыратуға да негіз болмайды. Бұл қарсылыққа диалектикалық натуралистік жауап: жеке мақсаттардың субъективтілік дәрежесі болғанымен, мақсаттардың болуын қамтамасыз ететін процесс субъективті емес – яғни, субъективтілікке қабілетті организмдердің эволюцияның объективті процесі арқылы пайда болуы. Бұл диалектикалық тәсіл субъективтілікті объективтіліктің ең жоғары нүктесі ретінде қарастыруды ұсынады, ол даму процесінің нәтижесі. Бұл моральдық философ Аласдейр МакИнтайрдың жұмысына ұқсас, ол Батыста адамның telos-ына (мақсатына немесе соңына) сеніммен байланысты этикалық тілдің дамуын көрсетуге тырысады. Осыған байланысты, біздің мұраға қалған моральдық тіліміз, соның ішінде "жақсы" және "жаман" сияқты терминдер, белгілі бір мінез-құлықтардың сол telos-қа жетуді жеңілдетуін бағалау үшін пайда болды және қазір де пайдаланылуда. Сондықтан, бағалау тұрғысынан қарағанда, "жақсы" мен "жаман" категориялық қателік жасамай, моральдық салмаққа ие. Мысалы, қағазды оңай кеспейтін қайшыны "жаман" деп атауға болады, өйткені ол өзінің қызметін тиімді атқара алмайды. Сол сияқты, егер адамның белгілі бір мақсаты бар деп түсінілсе, онда мінез-құлықты сол мақсатқа қатысты жақсы немесе жаман деп бағалауға болады. Басқаша айтқанда, адам өзінің мақсатын орындағанда жақсылық жасайды. "Болу керек" деген ұғым мағыналы болғанымен, бұл міндетті түрде моральдық мәселе емес. Өйткені кейбір мақсаттар моральдық тұрғыдан бейтарап болуы мүмкін, немесе (егер олар бар болса) моральға қайшы келуі мүмкін. Мысалы, у қолданған адам құрбаны өлмегенін біліп, "Мен көбірек у қолданған дұрыс еді" дей алады, өйткені оның мақсаты – өлтіру. Соңғы сын – моральдық реалистің "моральдық міндет" дегеннің мағынасын түсіндіруі.

Ethical naturalists contend that moral truths exist, and that their truth value relates to facts about physical reality. Many modern naturalistic philosophers see no impenetrable barrier in deriving "ought" from "is", believing it can be done whenever we analyze goal directed behavior. They suggest that a statement of the form "In order for agent A to achieve goal B, A reasonably ought to do C" exhibits no category error and may be factually verified or refuted. "Oughts" exist, then, in light of the existence of goals. A counterargument to this response is that it merely pushes back the "ought" to the subjectively valued "goal" and thus provides no fundamentally objective basis to one's goals which, consequentially, provides no basis of distinguishing moral value of fundamentally different goals. A dialectical naturalist response to this objection is that although it is true that individual goals have a degree of subjectivity, the process through which the existence of goals is made possible is not subjective—that is, the advent of organisms capable of subjectivity, having occurred through the objective process of evolution. This dialectical approach goes further to state that subjectivity should be conceptualized as objectivity at its highest point, having been the result of an unfolding developmental process. This is similar to work done by the moral philosopher Alasdair MacIntyre, who attempts to show that because ethical language developed in the West in the context of a belief in a human telos—an end or goal—our inherited moral language, including terms such as good and bad, have functioned, and function, to evaluate the way in which certain behaviors facilitate the achievement of that telos. In an evaluative capacity, therefore, good and bad carry moral weight without committing a category error. For instance, a pair of scissors that cannot easily cut through paper can legitimately be called bad since it cannot fulfill its purpose effectively. Likewise, if a person is understood as having a particular purpose, then behaviour can be evaluated as good or bad in reference to that purpose. In plainer words, a person is acting good when that person fulfills that person's purpose. Even if the concept of an "ought" is meaningful, this need not involve morality. This is because some goals may be morally neutral, or (if they exist) against what is moral. A poisoner might realize his victim has not died and say, for example, "I ought to have used more poison," since his goal is to murder. The next challenge of a moral realist is thus to explain what is meant by a "moral ought".

Дискурстық этика

Дискурстық этиканы қолдаушылар дискурстың өзінде белгілі бір "қажеттіліктер" жатыр дейді, яғни дискурстың қатысушылары міндетті түрде қабылдайтын және осыдан нормативтік тұжырымдар тудыруға болатын алғышарттар бар екенін айтады. Сондықтан олар, осы көрінетін алғышарттарға қайшы келетін, "қалай бар" және "қалай болу керек" арасындағы мәселеге негізделген этикалық позицияны дәлелдеудің мағынасыз екенін көрсетеді.

Моральдық міндеттер

Макинтайр түсіндіргендей, егер адамдардың ішкі мақсаты болса, оларды жақсы адам деп атауға болады. Көптеген этикалық жүйелер осындай мақсатқа сүйенеді. Бұл моральдық реализмнің кейбір түрлеріне тән, ол бір нәрсе дұрыс емес болуы мүмкін, тіпті барлық ойлы адамдар басқаша ойласа да (мораль туралы нақты факт идеясы). Этикалық реалист адамдар белгілі бір мақсатпен (мысалы, Құдайға қызмет ету үшін) жаратылған деп ұсынуы мүмкін, әсіресе ол этикалық емес натуралист болса. Егер этикалық реалист этикалық натуралист болса, онда ол адамдар эволюцияға ұшырағанын және эволюциялық этиканы іздеуін айтуы мүмкін (бұл моральдық қателіктерді «жасау» қаупін тудырады). Барлық моральдық жүйелер адамның telos немесе мақсатына сүйенбейді. Себебі адамдардың қандай да бір табиғи мақсаты бар екені немесе ол қандай болатыны айқын емес. Көптеген ғалымдар теленомияны (табиғаттағы бейімділік) мойындаса да, оған аз ғана философтар жүгінеді (осы жолы натуралистік қателіктен қашу үшін). Мақсатқа тәуелді міндеттер, тіпті адам баласының туа біткен мақсатына жүгінбей-ақ, қиындықтарға тап болады. Бір адам жақсы болуға ниеті жоқ жағдайды қарастырайық – ол жақсылықтың қандай екеніне қарамастан. Мысалы, егер адам жақсы болуды қаласа, ал жақсылық – қол жуу болса, онда моральдық тұрғыдан қол жуу керек сияқты. Моральдық философиядағы үлкен мәселе – егер адам жақсы болуды қаламаса, оның шығу тегі қандай болса да, не болады? Біз жақсылыққа ұмтылуды қандай мағынада міндет деп санауымыз керек? «Менің 'жақсылық' құндылығын ұстануым немесе оны іздеуім рационалды түрде қалай талап етіледі?» – деп сұрауға болады. Жоғарыдағы мәселе маңызды этикалық релятивистік сынның салдары. Егер міндеттер мақсаттарға байланысты болса да, міндеттілік адамның мақсатына қарай өзгеретін сияқты. Бұл этикалық субъективистің тұжырымы, ол адамды тек өзінің белгілеген мақсатына жеткенде ғана жақсы деп атауға болады дейді. Аласдейр Макинтайр адамның мақсаты оның мәдениетінен туындайды деп ұсынады, бұл оны бір түрі релятивист етеді. Этикалық релятивистер дұрыс туралы жергілікті, институционалдық фактілерді мойындайды, бірақ бұл фактілер әр қоғамда өзгеруі мүмкін. Осылайша, объективті «моральдық мақсатсыз» моральдық міндетті орнату қиын. Г.Э.М. Анскомб осы себепті «міндет» сөзін сынға алды; оны «Бізге мұндай да, мұндай да керек, және оны тек осылай алуға болады» деп түсіндірді, себебі біреуге әдепсіз нәрсе қажет болуы мүмкін, немесе олардың асыл қажеттілігі әдепсіз әрекеттерді талап етуі мүмкін. Анскомб тіпті «міндеттеме, моральдық міндет және моральдық міндет, яғни моральдық дұрыс пен бұрыс, және моральдық «міндет» ұғымдары, егер психологиялық тұрғыдан мүмкін болса, тасталуы керек» дегенге дейін баруы мүмкін. Бұл нормативті этиканың тағы бір қызығушылығы – міндетті күштердің мәселесі. Жоғарыда айтылған релятивистік сынға жауаптар болуы мүмкін. Жоғарыда айтылғандай, этикалық реалистер, егер олар натуралистік болмаса, Құдайдың адамзатқа арналған мақсатына сүйене алады. Екінші жағынан, натуралистік ойшылдар адамдардың әл-ауқатын бағалау этиканың мақсаты «көз жартылай» немесе сөйлеуге тұрарлық жалғыз мақсат екенін ұсынуы мүмкін. Бұл табиғи заң, ғылыми моралистер және кейбір утилитаристер жасаған қадам.

As MacIntyre explained, someone may be called a good person if people have an inherent purpose. Many ethical systems appeal to such a purpose. This is true of some forms of moral realism, which states that something can be wrong, even if every thinking person believes otherwise (the idea of brute fact about morality). The ethical realist might suggest that humans were created for a purpose (e. g. to serve God), especially if they are an ethical non naturalist. If the ethical realist is instead an ethical naturalist, they may start with the fact that humans have evolved and pursue some sort of evolutionary ethics (which risks “committing” the moralistic fallacy). Not all moral systems appeal to a human telos or purpose. This is because it is not obvious that people even have any sort of natural purpose, or what that purpose would be. Although many scientists do recognize teleonomy (a tendency in nature), few philosophers appeal to it (this time, to avoid the naturalistic fallacy). Goal dependent oughts run into problems even without an appeal to an innate human purpose. Consider cases where one has no desire to be good—whatever it is. If, for instance, a person wants to be good, and good means washing one's hands, then it seems one morally ought to wash their hands. The bigger problem in moral philosophy is what happens if someone does not want to be good, whatever its origins? Put simply, in what sense ought we to hold the goal of being good? It seems one can ask "how am I rationally required to hold 'good' as a value, or to pursue it?" The issue above mentioned is a result of an important ethical relativist critique. Even if "oughts" depend on goals, the ought seems to vary with the person's goal. This is the conclusion of the ethical subjectivist, who says a person can only be called good according to whether they fulfill their own, self assigned goal. Alasdair MacIntyre himself suggests that a person's purpose comes from their culture, making him a sort of ethical relativist. Ethical relativists acknowledge local, institutional facts about what is right, but these are facts that can still vary by society. Thus, without an objective "moral goal", a moral ought is difficult to establish. G. E. M. Anscombe was particularly critical of the word "ought" for this reason; understood as "We need such and such, and will only get it this way"for somebody may need something immoral, or else find that their noble need requires immoral action. Anscombe would even go as far to suggest that "the concepts of obligation, and dutymoral obligation and moral duty, that is to sayand of what is morally right and wrong, and of the moral sense of 'ought,' ought to be jettisoned if this is psychologically possible". This is another interest of normative ethics—questions of binding forces. There may be responses to the above relativistic critiques. As mentioned above, ethical realists that are non natural can appeal to God's purpose for humankind. On the other hand, naturalistic thinkers may posit that valuing people's well being is somehow "obviously" the purpose of ethics, or else the only relevant purpose worth talking about. This is the move made by natural law, scientific moralists and some utilitarians.

Институционалдық фактілер

Джон Сёрл сонымен қатар "болуы керек" ұғымын "бар" ұғымынан шығаруға тырысады. Ол уәде беру әрекетінің өзі адамды міндеттілікке салуын, ал мұндай міндеттілік "болуы керек" дегенге тең екенін көрсетуге ұмтылады. Бұл көзқарас әлі де көптеп талқыланып жатыр, ал сынға жауап ретінде Сёрл институционалдық фактілер тұжырымын одан әрі дамытты, мысалы, белгілі бір ғимараттың шындығында банк екендігі және белгілі бір қағаздың шындығында ақша екендігі – бұл институттардың және олардың құндылығының жалпы мойындалуына байланысты болып көрінеді.

Анықтамасыз

Анықталмайтын түсініктер – бұл өте ауқымды ұғымдар, оларды анықтау мүмкін емес; керісінше, белгілі бір мағынада, олардың өзі және оларға сілтеме жасайтын нысандар біздің шындығымыз бен идеяларымызды қалыптастырады. Олардың мағынасын нақты анықтама арқылы айтуға болмайды, бірақ олардың мағынасына олардың толық емес анықтамаларымен бірге өзінен-өзі түсінікті мәлімдемелер арқылы сілтеме жасауға болады, олардың шындығы қарама-қайшылықсыз қарсы пікірді ойлау мүмкін болмауы арқылы тексеріледі. Осылайша, анықталмайтын түсініктер мен оларды қолданатын ұйғарымдардың шындығы толығымен логика мәселесі болып табылады. Жоғарыда айтылғанға мысал ретінде «бөліктер» және «бүтін» ұғымдарын келтіруге болады; оларды бір-біріне сілтеме жасамай және белгілі бір дөңгелектеу арқылы анықтауға болмайды, бірақ біз «бүтін өз бөліктерінің кез келгенінен үлкен» деген өзінен-өзі түсінікті мәлімдеме жасау арқылы екі ұғымға тән мағынаны орната аламыз. Осы екі ұғымды ескерсек, «болу керек» деген мәлімдемелер олардың бұйрықтық шындығымен өлшенсе, ал «болады» деген мәлімдемелер олардың сипаттамалық шындығымен өлшенсе дұрыс; және «болады» деген үкімнің сипаттамалық шындығы оның шындыққа сәйкестігімен (нақты немесе санада) анықталады, ал «болу керек» деген үкімнің бұйрықтық шындығы шектеулі ауқымда – дұрыс тілекке сәйкестігімен (санада түсінікті және ақылға қонымды құштарлықта кездеседі, бірақ санаға немесе ақылға қонымды құштарлыққа тәуелсіз нәрселердің «нақты» шындығында емес) анықталады. Кейбіреулер бірден: «Егер адам санаға тәуелді емес нәрселердің шындығына негізделмегенін мойындаса, онда дұрыс тілек дегеніміз не екенін қалай білуге болады?» – деген сұрақ қоюы мүмкін. Осы сұраққа жауаптың бастамасы «жақсылық», «жамандық», «дұрыс» және «бұрыс» ұғымдарының анықталмайтынын ескергенде табылады. Осылайша, дұрыс құштарлықты толыққанды анықтауға болмайды, бірақ оның мағынасына сілтеме жасаудың бір жолын өзінен-өзі түсінікті бұйрықтық шындық арқылы табуға болады. Моральдық когнитивисттің барлық басқа бұйрықтық шындықтардың түпкілікті негізі болып табылатын және өмір сүруді талап ететін өзінен-өзі түсінікті шындық: Адам өзі үшін шынайы жақсылыққа және басқа ештеңеге құштар болуы керек. «Шынайы жақсылық» және «дұрыс құштарлық» терминдерін бір-бірінен бөлек анықтауға болмайды, сондықтан олардың анықтамаларында белгілі бір дәрежеде дөңгелектеу болады, бірақ айтылған өзінен-өзі түсінікті шындық түсінілуге тырысатын идеяларға тән мағынаны көрсетеді және бұл (моральдық когнитивист пікірінше) қарсы пікірді қарама-қайшылықсыз ойлау мүмкін емес. Осылайша, жақсы нәрселердің сипаттамалық шындықтарымен (әсіресе, белгілі бір мақсатқа сай келуі және осындай нақты тауарларды иеленудің шектері бүкіл өмір бойы барлық шынайы жақсылықтарды иеленудің жалпы мақсатымен үйлесімді болуы тұрғысынан қарастырылғанда) үйлестірілгенде, дұрыс құштарлық туралы дұрыс білім жинағы пайда болады.

Indefinables are concepts so global that they cannot be defined; rather, in a sense, they themselves, and the objects to which they refer, define our reality and our ideas. Their meanings cannot be stated in a true definition, but their meanings can be referred to instead by being placed with their incomplete definitions in self evident statements, the truth of which can be tested by whether or not it is impossible to think the opposite without a contradiction. Thus, the truth of indefinable concepts and propositions using them is entirely a matter of logic. An example of the above is that of the concepts "finite parts" and "wholes"; they cannot be defined without reference to each other and thus with some amount of circularity, but we can make the self evident statement that "the whole is greater than any of its parts", and thus establish a meaning particular to the two concepts. These two notions being granted, it can be said that statements of "ought" are measured by their prescriptive truth, just as statements of "is" are measured by their descriptive truth; and the descriptive truth of an "is" judgment is defined by its correspondence to reality (actual or in the mind), while the prescriptive truth of an "ought" judgment is defined according to a more limited scope—its correspondence to right desire (conceivable in the mind and able to be found in the rational appetite, but not in the more "actual" reality of things independent of the mind or rational appetite). To some, this may immediately suggest the question: "How can we know what is a right desire if it is already admitted that it is not based on the more actual reality of things independent of the mind?" The beginning of the answer is found when we consider that the concepts "good", "bad", "right" and "wrong" are indefinables. Thus, right desire cannot be defined properly, but a way to refer to its meaning may be found through a self evident prescriptive truth. That self evident truth which the moral cognitivist claims to exist upon which all other prescriptive truths are ultimately based is: One ought to desire what is really good for one and nothing else. The terms "real good" and "right desire" cannot be defined apart from each other, and thus their definitions would contain some degree of circularity, but the stated self evident truth indicates a meaning particular to the ideas sought to be understood, and it is (the moral cognitivist might claim) impossible to think the opposite without a contradiction. Thus combined with other descriptive truths of what is good (goods in particular considered in terms of whether they suit a particular end and the limits to the possession of such particular goods being compatible with the general end of the possession of the total of all real goods throughout a whole life), a valid body of knowledge of right desire is generated.

Функционалистік қарсы мысалдар

Бірнеше философтар "болуы керек" логикалық түрде "болады" дегеннен туындайтын жағдайлар бар екенін көрсету үшін бірнеше қарсы мысал келтірді. Біріншіден, Хиллари Путнам, дауды Хьюмнің тұжырымына байланыстырып, факті мен құндылықтың араласуын қарсылық ретінде қарастырады, себебі олардың арасындағы шешім құндылықты білдіреді. А.Н. Прайер "Ол теңіз капитаны" деген мәлімдемеден логикалық түрде "Ол теңіз капитанының істеуі тиіс нәрсені істеуі керек" деген қорытынды шығады. Аласдейр МакИнтайр "Бұл сағат уақытты дұрыс көрсетпейді, нашар жұмыс істейді және алып жүруге тым ауыр" дегеннен "Бұл жаман сағат" деген бағалау қорытындысы шығады. Джон Сэрл "Джонс Смитке бес доллар төлеймін деп уәде берді" дегеннен "Джонс Смитке бес доллар төлеуі керек" деген логикалық қорытынды туындайды. Уәде беру актісі өзінің мәні бойынша уәде берушіге міндеттеме жүктейді.

Моральдық реализм

Филиппа Фут моральдық реалистік позицияны қабылдайды, фактіге бағалау қосылғанда "жаңа өлшемде міндеттеме" жасалған деген пікірді сынап, оған қарсы шығады. Ол "жарақат" сөзін қолданудың практикалық салдарларын аналогия арқылы көрсетеді. Кез келген нәрсе жарақат деп есептелмейді. Міндетті түрде қандай да бір зақым болуы керек. Егер адам жарақаттың нәтижесінде ала алмайтын нәрселерді қаласа, онда ол ескі натуралистік қателікке ұшырады ма? Ол былай дейді:

Футтың пікірінше, қасиеттер, аналогиядағы қолдар мен көздер сияқты, көптеген іс-әрекеттерде маңызды рөл атқарады, сондықтан олардың жақсылығын көрсету үшін натуралистік емес өлшемде міндеттеме болуы қажет деп есептеу қисынсыз.

Түсінбеушілік

Хилари Путнамның пікірінше, Юмның "қалай болған" – "қалай болу керек" айырмашылығын қабылдаған философтар оны жасаудың себептерін қабылдамайды, соның салдарынан бүкіл дәлелді күштен шығарады. Әртүрлі ғалымдар да Юм "қалай болған" – "қалай болу керек" мәселесін талқылаған еңбегінде, Юм өзінің "қалай болу керек" деген тұжырымын "қалай болған" деректерінен шығарады екенін көрсеткен. Юмдегі осындай көрінетін қайшылықтар, Юм бұл мәселені шын мәнінде ұстады ма, әлде жақсы аргументация арқылы ғана "қалай болу керек" деген тұжырымдар жасауға болады деп түсіндірді ме, деген мәселе бойынша үздіксіз пікірталас тудырды.