Кіріспе

Психоанализде қолданылатын әдіс. Еркін қауымдастыру – сананың мазмұнын цензурасыз, санасыз процестерге қол жеткізу үшін көмек ретінде (сөйлеу немесе жазу арқылы) білдіру. Бұл әдіс психоанализде (сондай-ақ психодинамикалық теорияда) қолданылады, және оны Зигмунд Фрейд бастапқыда өзінің ұстазы және әріптесі Йозеф Брюердің гипноз әдісінен дамытқан. Фрейд оны былай деп сипаттады: "Еркін қауымдастырудың маңыздылығы – науқастардың талдаушының ойларын қайталаудың орнына өздері үшін сөйлеуі, басқалардың ұсыныстарын қайталаудың орнына өз материалдарымен жұмыс істеуі".

Шығу тегі

Фрейд бұл әдісті гипнозға альтернатива ретінде әзірледі, себебі ол гипнозды қателіктерге көбірек бейім деп санады, сондай-ақ пациенттер толыққанды ес біліп тұрғанда маңызды естеліктерді қайта жаңғыртуға және түсінуге қабілетті еді. Дегенмен, Фрейдтің пікірінше, субъект есте сақтауға күш салғанның өзінде, белгілі бір қарсылық оны ең ауыртпалықты және маңызды естеліктерден тоқтатып тұрды. Соңында ол кейбір мәліметтердің толығымен басылып, бөлініп, сананың санасыз деңгейіне ғана жіберілетініне келді. Жаңа әдіс оның ерте клиенттерінің бірі – «Элизабет ханыммен» болған тәжірибесімен де ынталандырылды. Ол ой ағымын үзуге қарсылық білдірді, ал оның ресми өмірбаян авторы Эрнест Джонс бұл жағдайды «дәрігердің жұмысын пациенттің итермелеуінің көптеген мысалдарының бірі» деп сипаттады. «'Еркін қауымдастық' әдісінің ашылу күнін нақты анықтау мүмкін емес – ол 1892 және 1895 жылдар аралығында біртіндеп дамыды, үнемі жетілдіріліп, гипноз, ұсыну, қысым көрсету және сұрақ қою сияқты бастапқыда серік болған қосымша элементтерден тазартылды». Кейіннен, «Ерлер түсінің түсіндірмесі» еңбегінде Фрейд еркін қауымдастықтың алға құрылтайшысы ретінде Шиллердің хатына сілтеме жасайды, онда былай делінген: «шығармашылық сана бар жерде, Ақыл-ойым, менің ойымша, қақпалардағы күзетін босаңдатады және идеялар қызу жүріспен ағылады». Фрейд кейінірек Людвиг Борнның эссесін де ықпалды деп атады, ол шығармашылықты дамыту үшін «басыңызға келгеннің бәрін, жалғандықсыз және екіжүзділіксіз жазып алу керек» деп ұсынды. Бұл техниканың дамуына Гуссерлдің эпохе тұжырымы және сэр Фрэнсис Гальтонның еңбектері де әсер еткен. Галтон еркін қауымдастықтың бастаушысы деп саналады және Фрейд бұл әдісті Гальтонның «Brain» журналында жарияланған есептерінен қабылдады, оған ол жазылған болатын. Еркін қауымдастық Вирджиния Вульф және Марсель Пруст сияқты жазушылар қолданған сана ағыны идеясымен де ортақ белгілерге ие: «сана ағыны жанрындағы барлық туындылар еркін қауымдастық принциптеріне үлкен дәрежеде тәуелді». Фрейд еркін қауымдастықты «талдаудың негізгі техникалық ережесі» деп атады – «біз пациентке тыныш, ойға шомылмайтын өзін-өзі бақылау күйіне енуін және оның ішкі байқауларын бізге хабарлауын ұсынамыз», сонымен қатар «оларды тым жағымсыз немесе тым жеке деп санағандықтан, немесе маңызды емес немесе сәйкес келмейтін, немесе ақылға сыймайтындықтан айтудың қажеті жоқ деп алып тастамауға» ескертеміз. Психоаналитик Джеймс Стречи (1887-1967) еркін қауымдастықты «адам ақылының ғылыми зерттеуіне арналған алғашқы құрал» деп есептеді.

Сипаттамалары

Психоанализдің еркін сеансында пациенттерге өз ойларын цензураға түсірместен, талдау сеансы барысында ойларына келгеннің бәрін айту ұсынылады. Бұл техника пациенттің өзінің не ойлайтыны мен сезінетіні туралы көбірек білуіне, жалықпастан қызығушылықпен және қабылдаумен құрылған атмосферада көмектесуге бағытталған. Психоанализ адамдардың көбінесе өздері туралы білу қажеттілігі мен (аңғарылған немесе аңғартылмаған) өзгеріске қарсы қорғаныстары мен өзін ашу қорқыныштары арасындағы қайшылыққа тап болатынын болжайды. Еркін қауымдастыру әдісінің нақты жоспары немесе сызықты күнтізбесі жоқ, бірақ ол интуитивті секірулер мен байланыстар арқылы жұмыс істейді, олар жаңа жеке түсініктер мен мағыналарға әкелуі мүмкін: «қауымдастыру логикасы – санасыз ойлаудың бір түрі». Осы рухта қолданылғанда, еркін қауымдастыру – терапевт пен пациент әңгіменің қайда аяқталарынан бұрын білмейтін, бірақ пациент үшін өте маңызды материалға әкелетін техника. «Көрінетін шатасу мен байланыс жоқтығына қарамастан, ойдың дүрмегінен мағына мен байланыстар пайда бола бастайды – кейбір орталық тақырыптар». Еркін қауымдастырудың мақсаты нақты жауаптарды немесе естеліктерді табу емес, пациенттің ой, сезім, іс-қимыл және өзіндік санасын арттыратын бірлескен ашу саяхатын қозғау. Еркін қауымдастыру Фрейдтің психоанализдің «Негізгі Ережесінен» өзгеше. Еркін қауымдастыру көптеген техникалардың бірі болса (түс жору және парапраксис талдауымен бірге), негізгі ереже – клиент берген міндеттеме. Фрейд клиенттеріне еркін қауымдастыруды түсіндіру үшін келесі теңеуді қолданды: «Мысалы, сіз теміржол вагонының терезесінің жанында отырған жолаушы сияқты болып, вагондағы біреуге сырттағы өзгеріп жатқан көріністерді сипаттаңыз». Негізгі ереже – клиент талдаудың басында келісетін нәрсе, және ол талдау бойында жалғастырылуға тиіс серт. Клиент әрқашан шыншыл болуға уәде беруі керек. Негізгі ережеге берілген уәде Фрейдтің мына сөздерімен айтылды: «Соңында, сіз толығымен шыншыл болатыныңызға уәде бергеніңізді ешқашан ұмытпаңыз және қандай да бір себептермен айту ұнамайтындықтан, ештеңені жасырмаңыз».

Юнг

Юнг пен оның Цюрихтегі әріптестері Фрейдтің эмоционалдық факторлар есте сақтау процесіне қалай кедеріл келтіруі мүмкін деген қорытындыларын растайтын бірнеше тапқыр ассоциациялық тесттерді жасады: олар 1906 жылы жарияланды. Фрейдтің өзі айтқандай, "Осылайша Блеулер мен Юнг тәжірибелік психологиядан психоанализге алғашқы көпірді салды".

Ференци

Фрейд, кемінде бастапқыда, еркін қауымдастыруды пациенттер үшін салыстырмалы түрде жеңіл қолданылатын әдіс деп қарады. Ференци оған қарсы шығып, мына атақты афоризмді айтты: «Пациент еркін қауымдастыру арқылы емделмейді, ол еркін қауымдастыра алатын болғанда емделеді».

Лакан

Лакан осы ойды қолдады. "Еркін ассоциация – бұл шынында бір еңбек, сондықтан кейбір адамдар оны меңгеруді талап етеді дейтін, тіпті осындай меңгерудің өзінің нағыз қалыптастыру құндылығы бар деп санайды".

20 ғасыр

ХХ ғасырдың соңына қарай, "қазіргі талдаушылар еркін қауымдастыру процесінің талдаудың орта кезеңінде ғана басталатынын күтеді; тіпті кейбіреулер нағыз еркін қауымдастырудың пайда болуын талдауды аяқтау белгісі деп қарастырады". Уақыт өте келе, басқа психологтар Фрейдтің еркін қауымдастыру идеясын көрсететін тесттер жасады, оның ішінде Роршахтың Дақтар тестісі және Кристина Морган мен Гарвард университетінен Генри жасаған Тематикалық апперцепция тестісі (TAT) бар. Роршахтың тестісі жылдар бойы көп сынға ұшырағанымен, ТАТ әлі де қолданылып келеді, әсіресе балалармен жұмыс істегенде. Роберт Лангс Фрейдтің ертедегі еңбектерін қайта қарастыруға көмектесті, ол психотерапевттің түсіндіруінен гөрі еркін қауымдастыру мен түсінуге негізделген.

Сын

Объект қатынастары теориясы пациент/талдаушы қарым-қатынасына көбірек мән беріп, өткенді қайта құруға аз көңіл бөлген сайын, Фрейд ешқашан толыққанды түрде қысымнан құтылмағаны туралы сын да пайда болды. Мысалы, 'ол әлі де еркін қауымдасудың "негізгі ережесін" жақтады, [ол] науқасты қорлауға ұқсас әсер ете алатын, "Егер еркін қауымдаспасаңыз, сізді мәжбүрлейміз" деген сияқты жағдай тудыруы мүмкін'. Тағы бір мәселе, 'артық өндіріс арқылы ұсынылатын еркіндік кейде кез келген түсіндіруге қарсы тұрудың бір түріне айналуы мүмкін'. Зерттеулер осы әдістің маңыздылығы мен дұрыстығы жоқтығын көрсетті.

Кода

Адам Филлипс Фрейдтің жобасының радикалды сипаты, егер әркім еркін ойын жеткізе алатын, кез келген сәтте ойына келгенін коллаж сияқты айта алатын әлемде өмір сүргенде қалай болар екенін көзге елестетсеңіз анық көрінеді дейді.