Кіріспе

Сүтқоректілер түрі Иравади дельфині (Orcaella brevirostris) – тұзды және тұщы суға бейімделген, мұхит дельфинінің бір түрі. Ол Бенгал шығанағы мен Оңтүстік-Шығыс Азияның кейбір аймақтарындағы теңіз жағалауларына, сағаларға және өзендерде шашыраңқы топтарда кездеседі. 2005 жылға дейін жеке түр ретінде сипатталмаған Австралия снубфин дельфинімен (сол туыс Orcaella) тым ұқсас. Оның түсі күлгін көк немесе күлгін сұр болып келеді. Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияның көптеген өзен және теңіз аймақтарында таралғанмен, шоғырланған лагунадағы популяциялары Үндістанның Одиша штатындағы Чилика көлі мен Таиландтың оңтүстігіндегі Сонгхла көлінде ғана кездеседі.

Таксономия

Иравади дельфині туралы ең алғашқы жазбалардың бірі 1866 жылы сэр Ричард Оуэн жасаған, ол 1852 жылы Үндістанның шығыс жағалауындағы Вишакапатнам портынан табылған бір данаға негізделген. Бұл түр, әдетте, өз туыстығындағы екі түрдің бірі болып саналады. Кейде ол тек қана өзінен тұратын бір тұқымда, ал кейде Monodontidae және Delphinapteridae тұқымдарында әртүрлі жатқызылған. Бірақ қазіргі кезде Delphinidae тұқымдасына жатқызуға толық келісім бар.

Этимология

Түрдің атауы brevirostris латын тілінен алынған, «қысқа мүңк» деген мағынаны білдіреді.

Сипаттама

Иравади дельфинінің түсі сұрдан қою көкшіл реңге дейін, қарасынан ақшыл, ерекше өрнегі жоқ. Арқалық қанаты кішкентай және дөңгелек, арқаның ортасынан кейін орналасқан. Маңдайы жоғары және дөңгелек, мүсіні жоқ. Оның тұмсының алдыңғы бөлігі жуан. Жүзгіштері кең және дөңгелек. Қанатсыз дельфин (Neophocaena phocaenoides) оған ұқсас, бірақ арқалық қанаты жоқ; дөңгес дельфин (Sousa chinensis) ірілеу, мүсіні ұзын және арқалық қанаты үлкен. Ең ұзын еркегі Таиландта тіркелген. Иравади дельфині сыртқы түрімен белугаға ұқсас, бірақ қасқыр китке жақын туыс. Оның үлкен майлы қабығы және жуан, дөңгелек басы бар, ал мүсіні анық емес. Оның арқалық қанаты, арқаның үштен екі бөлігінде орналасқан, қысқа, жуан және үшбұрышты. Бұл дельфиндер әдетте екі түсті болады: арқасы мен қабырғалары сұрдан көкшіл сұрға дейін, ал құрсағы ақшыл. Олар кейде балық аулау кезінде жұтқан суды шығару үшін немесе балықты шоғырландыру үшін мұндай іс-әрекет жасайды, сондай-ақ балық аулап жүргенде және тамақтану кезінде. Кейбір иравади дельфиндері тұтқындыққа алынып, бұйрық бойынша су бетіне көтерілуге (spyhopping) үйретілген. Иравади дельфині баяу жүзуші, бірақ дельфиндерді қайықпен қуғанда жүзу жылдамдығы тіркелген. Бір жыл ішінде аналықтары кейде орташа есеппен 45 км жылдамдықпен жүзе алады, ал еркектер орташа есеппен 100 км дейін жүзе алады. Көптеген Иравади дельфиндері қайықтардан ұялады, олар қайық алдынан жүзбейді және қорқып суға шомылады. Олар салыстырмалы түрде баяу қозғалады, бірақ кейде су бетіне көтеріліп, бір жағына бұрылып, жүзгішінмен қозғалып, кейде судан секіріп шығады. Олар әдетте 2-3 малдан тұратын топтарда кездеседі, бірақ кейде 25-ке дейін жекелеген малдар терең ойыстарда жиналады. Аз малдан (алтыдан кем) тұратын топтар жиі кездеседі, бірақ кейде 15 дельфинге дейін бірге көріледі. Топтап саяхаттау және тұру Иравади дельфиндеріне аң аулауға ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік байланыстарды құруға және сақтауға, сондай-ақ жұптасуға мүмкіндік береді. Олар су бетіне дөңгелектеп шығып, құйрық қанатын судан жоғары көтеріп, терең суға түседі. Терең суға түсу уақыты 30 секундтан 150 секундқа дейін, тіпті 12 минутқа дейін созылуы мүмкін. Лаоста 277 топтық суға түсудің уақытын (топтағы соңғы дельфиннің суға батып кетуінен бастап, топтағы бірінші дельфиннің су бетіне шығуына дейін) өлшеген кезде орташа ұзақтығы 115,3 секунд болды, ал диапазон 19 секундтан 7,18 минутқа дейін болды.

Адамдармен өзара іс-қимыл

Иравади дельфиндері дәстүрлі балықшылармен өзара пайдалы қарым-қатынасқа ие, бірлесіп балық аулауға көмектеседі. Үндістандағы балықшылар, иравадилерден ауларына балықтарды айдап әкелуді сұрап, қайықтарының қабырғаларына «лахай квай» деп аталатын ағаш кілтті соғып, шақыратынын еске алады. Бирмадағы Аяйарвади өзенінің жоғарғы ағысында Иравади дельфиндері балықшылардың дыбыстық сигналдарына жауап ретінде аулауға арналған торларын балыққа қарай айдайды. Балықшылар түрлі тәсілдермен дельфиндердің назарын аударуға тырысады, мысалы, каноэлерінің қабырғасын соғу үшін конус тәрізді ағаш таяқты пайдаланады, ескекшелерін су бетіне соғады, торларын қыңылдатады немесе түрки сияқты дауыстар шығарады. Балықшымен бірге жұмыс істеуге келіскен дельфиндер тобы балық үйірін жарты шеңберге қоршап, қайыққа қарай бағыттайды. Ал, олар балықшылардың ауланған қосымша балықтарымен сыйланады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Иравади өзенінің балықшылары белгілі бір дельфиндер жеке балық аулау ауылдарымен байланысты болған және балықты олардың торларына айдап кіргенін айтқан. 1879 жылғы баяндамада балықшылар жергілікті соттарға басқа балықшының торынан балықтың үлесін қайтарып алу үшін шағымданып, талапкердің дельфині оның торын толтыруға көмектескенін мәлімдеген.

Қауіптер

Иравади дельфиндері мұхиттың тереңіне қарағанда, жағалауға жақын тіршілік ететін басқа дельфиндерге қарағанда адамдармен қақтығысқа көбірек ұшырайды. Олардың таралған аймағындағы басты қауіп – желбезек торларында суға батып кету. 1995-2001 жылдар аралығында 38 дельфин өлгені хабарланды, олардың 74% үлкен ұялы торларға түсіп қалудан қаза тапқан. Барлық популяциялардағы дельфин өлімінің көп бөлігі кездейсоқ ұсталып, желбезек торлары мен сүйреп балық аулау торларында, ал Филиппинде – теңіз балықтарын аулауға арналған торларда суға батып кетуге байланысты. Мьянмада электр тогымен балық аулау, алтын өндіру және бөгет салу да қауіпті және үздірілмейтін мәселелер болып табылады. Көптеген балықшылар дельфиндердің жағдайына көңіл бөледі, бірақ олар үшін дәстүрлі өмір салтын тастау қиын. Лаоста Меконг өзеніне бөгет салу жоспарлануда, бұл Камбоджадағы Иравади дельфиндерінің жойылу қаупін тудыруы мүмкін. Лаос үкіметі Иравади дельфиндерінің негізгі мекенжайынан жоғарырақ орналасқан бөгет салу туралы шешім қабылдады. Бұл Меконг өзеніндегі осы түрдің жойылуына әкелуі мүмкін. Бөгет салушылар тас қазу үшін жарылғыш заттарды қолдануды ұсынады, бұл дельфиндердің жоғары сезімтал есту мүшелеріне зиян келтіретін күшті дыбыс толқындарын тудыруы мүмкін және оларды өлтіруі мүмкін. Азияның бірнеше елінде Иравади дельфиндері ұсталып, қоғамдық аквариумдарда көрсету үшін оқытылған. Олардың тартымды сыртқы түрі мен суды шашырату, денесін судан жоғары көтеру және құйрық жүзбегімен соққы беру сияқты ерекше мінез-құлқы оларды дельфинариумдардағы шоуларда өте танымал етеді. Бұл дельфин түрін пайдаланудың коммерциялық себебі жоғары, себебі олар тұщы су резервуарларында өмір сүре алады және теңіз аквариумдарының жоғары құнынан сақтануға болады. Түрдің таралған аймағы мен жақын жерлер экономикалық тұрғыдан дамыды, дельфиндер шоуларын қосатын ойын-сауық парктері, казинолар және басқа да ойын-сауық орындары көбейді. 2002 жылы Азияның кем дегенде тоғыз елінде 80-нен астам дельфинариум болған. Бұрын Вьетнам мен Таиландта жарылыспен балық аулау салдарынан дельфиндердің өлімі жиі кездесетін. Бұрынғы кездегі ең тікелей қауіп – оларды майы үшін өлтіру. IUCN жеті субпопуляцияның бесеуін жойылу қаупі төнген деп тізімдеген, негізінен балық аулау торларында суға батып кетуге байланысты. Борнеодағы Махакам өзенінде дельфиндер өлімінің 73% ауыр балық аулау және кемелердің көп қозғалысынан туындаған желбезек торларына түсіп қалумен байланысты.

Туризм

Азиядағы Иравади дельфиндері туристік белсенділік, мысалы, олардың өмір сүретін аймақтарда көптеген қайықтардың қозғалысы салдарынан күшейіп бара жатқан қауіпке тап болып отыр. Турлар мен қайықтардың дамуы дельфиндерге үлкен жүк салуда.

Ауру

Іравади дельфиндерінің әртүрлі осал популяцияларында тері түйіндері анықталды. Зардап шеккен дельфиндердің саны алты популяция деп дәл есептелді. Бұл жаңа пайда болған аурудың болашағы белгісіз болғанымен, түрдің қауіп астында екені анық.

Қорғау

Иравади дельфинінің дамып келе жатқан елді мекендерге жақын болуы оны сақтау жұмысын қиындатады. Балық аулау торларына түсіп қалу және ортаның нашарлауы – Иравади дельфиндеріне ең басты қауіп. Осы қауіптерді азайту үшін халықаралық және ұлттық деңгейде сақтау шаралары қолға алынуда.

Бангладеш

Бангладештің Сундарбанс мангровый орманындағы Иравади дельфинінің қоныс ететін аймақтарының бір бөлігі үш жабайы табиғат қанағаттамасына кіреді, бұл қанағаттамалар Сундарбанс әлемдік мұрасының құрамына енеді. "Жабайы табиғатты қорғау қоғамы" Бангладештің Қоршаған орта және орман министрлігімен тығыз жұмыс істеп, қалған 6000 дельфин үшін қорғалатын аумақтар құруда.

Қазақстан

Иравади дельфиндері Камбоджаның балық шаруашылығы заңдары бойынша жойылып бара жатқан түр ретінде толық қорғалады. 2005 жылы Дүниежүзілік табиғат қоры (WWF) үкімет пен жергілікті қауымдастықтардың қолдауымен Камбоджаның Меконг дельфиндерін қорғау жобасын құрды. Мақсаты – мақсатты консервациялық шаралар, зерттеулер және білім беру арқылы қалған популяцияның тірі қалуын қолдау. 2012 жылдың қаңтар айында Камбоджа Балық шаруашылығы басқармасы, Меконг өзенінің дельфиндерінің экотуризм аймағын сақтау және дамыту комиссиясы және WWF Меконг өзенінің Иравади дельфиндерін сақтау туралы Крати декларациясына қол қойды. Бұл келісім оларды бірлесіп жұмыс істеуге міндеттейді және Меконг өзенінде дельфиндерді сақтаудың жол картасын белгілейді. 2012 жылдың 24 тамызында Камбоджа үкіметі Меконг өзенінің шығыс Крати провинциясынан Лаос шекарасына дейінгі бөлігінің балық аулауға шектеулі аймақ екенін жариялады, онда жүзуші үйлер, балық аулау торлары және желілер пайдалануға тыйым салынған, бірақ қарапайым балық аулауға рұқсат етілген. Бұл аймақты, әсіресе дельфиндерді қорғау үшін, өзен күзетшілерінің желісі бақылайды. 2006 жылдың қаңтар және ақпан айларында он екі Иравади дельфині өлген күйде табылған. Камбоджа жағалауында он жаңа туған дельфин табылуы жеңілдетіп, жойылып бара жатқан Иравади дельфиндерінің санының артуына үміт берді. Қауіптілігі анықталғаннан бері, Камбоджа жағалауында 66 күзетші осы дельфиндерді қорғау үшін орналастырылды және осы күш-жігердің нәтижесінде тек екі өлім туралы хабарланды. Бұл жануарлардың жойылып кетуіне жол бермеу үшін Камбоджа жағалауында балық аулау торларын пайдалануға да тыйым салынды.

Үндістан

Иравади дельфині (жалпы атауы snubfin дельфин, ғылыми атауы Oreaella brevirostris деп қате жазылған) Үндістанның жабайы табиғатты қорғау заңының I тізіміне енгізілген, ол оларды өлтіруге, тасымалдауға және өнімдерін сатуға тыйым салады.

Индонезия

Индонезияның сирек су түліктерін қорғау қоры деп аталатын консервациялық бағдарлама, Иравади дельфиндерінің популяциясын және олардың өмір сүретін жері – Махакам өзенін қорғауға бағытталған. Бағдарлама халықты біліммен қаруландырып, зерттеулер жүргізуден бөлек, дельфиндер популяциясын және олардың ортасын мониторингтейді. Мұның жарқын мысалы – бірнеше ауылдағы патрульдік топтардың құрылуы.

Лаос

Меконг өзеніндегі халық үшін көптеген қауіптер туындап, үлкен алаңдаушылыққа себеп болды. 1970 жылдары көптеген Иравади дельфиндері майы үшін қырғынға ұшырады, одан кейін жарылғыш заттар мен желілерді пайдалана отырып, қарқынды балық аулау басталды. Қазіргі таңда дельфиндер Камбоджа мен Лаос Халық Демократиялық Республикасында қорғауға алынған. Қазір Иравади дельфиндерінің мекендейтін жерлерінде жарылғыш заттармен балық аулау және желілерді қолдану шектеуге алынған. Си-Фан-Дон сулы-батпақты жерлер жобасы өзен жағасындағы қауымдастықтарды қорғау аймақтарын белгілеуге және балықты қалай және қашан аулау керектігін реттейтін заңдарды қабылдауға сәтті түрде ынталандырды. Сәуір айында Лаос жағалауында 200 кг салмақтағы Иравади дельфині өлген күйде табылғаннан кейін, 2015 жылы Иравади дельфиндерінің өлімі беске жетті. Әдетте, Иравади дельфиндері заңсыз аң аулаудан қаза тауып, денелерінде көгалдар мен жарақаттармен табылады, бірақ бұл Иравади дельфині қартайғандықтан өлген. Ол – зерттеушілер тапқан ең үлкен және ең ескі Иравади дельфині. Дельфиннің ұзындығы 20 метрден асып, жасы 20-дан асқан болуы мүмкін.

Мьянма

Мьянманың Балық шаруашылығы департаменті 2005 жылдың желтоқсанында басқаруды қолға алды, Мингун мен Кяукмянг арасындағы Аяйарвади өзенінің бір бөлігінде қорғалатын аймақ құрды, сондай-ақ бірнеше шаралар енгізді.

Филиппин

2000 жылы Малампая шығанағы қорғалатын теңіз ландшафты деп жарияланды. Бұл қорғалатын аумаққа берілетін ең төменгі дәреже. 2007 жылы «Коралл үшбұрышы» бастамасы іске қосылды, бұл Коралл үшбұрышының теңіз және жағалау ресурстарын сақтауға бағытталған, Малампая шығанағындағы Ирравадди дельфиндері популяциясын да қамтитын жаңа көпжақты серіктестік. 2006 жылы Висай аралдарындағы Гвимарас аралында жаңа популяция табылды. 2015 жылы Висай аралдарындағы Негрос аралының бөлігі – Негрос Оксиденталь провинциясындағы Баго қаласында тағы бір жаңа популяция анықталды.

Тайланд

2002 жылы Теңіз және жағалау ресурстары департаменті Тайландтың аумақтық суларында дельфиндер, киттер және тасбақалар сияқты сирек кездесетін су жануарларын қорғау міндеті алды. Дельфиндерді қорғау мақсатында, патрульдік кемелер қайықтардың дельфиндерден белгілі бір қашықтықта болуын және дельфиндердің үйірін қууға немесе олардың арасынан өтуге тыйым салады. Прачинбури провинциясындағы Банг Паконг өзеніндегі көптеген балықшылар билік өкілдерімен келісіп, белгілі бір аймақта креветка аулауын тоқтатуға көндірілді, ал 30-40 балық аулау қайығы дельфиндерді тамашалауға арналған экскурсиялар үшін қайта жабдықталды. Соңғы үш жылда Трат провинциясының жағалауында барлығы 65 Иравади дельфині өлі күйде табылған. Дельфиндердің өліміне жергілікті балық аулау өнеркәсібі кінәлі деп есептеледі. 2013 жылдың қаңтар айында Тайланд жағалауында оннан астам өлген Иравади дельфині табылды. Бұл дельфиндердің оттегі тапшылығынан өлгені айтылды. Дельфиндер сүтқоректілерге жатады және теңізде тіршілік ететін басқа жануарлардан айырмашылығы, олар ауа алу үшін су бетіне көтерілуі керек. Көптеген дельфиндер суда өлі қалпында табылды, ал кейбіреулері жағаға шығып, бірнеше күн бұрын өлгені анықталды. Сонымен қатар, 2013 жылдың ақпан айының бірінші аптасында төрт Иравади дельфині өлі күйде табылған. Табиғи ресурстар және қоршаған орта министрлігі 2022 жылы Сонгхла көліндегі соңғы Иравади дельфиндерінің тобын сақтап қалу үшін жасанды өсіру мүмкіндіктерін зерттеп жатыр. Соңғы сараптамада бар болғаны 14 дельфин табылғандықтан, олардың жоғалу қаупі бар. Сондай-ақ, дельфиндерді қорғалатын түрлер тізіміне енгізу жоспарлануда, бұл Таиландтағы жануарларды қорғаудың ең жоғары деңгейі болып табылады.

Малайзия

2008 жылы Саравактағы Орман шаруашылығы департаменті мен Саравак Орман шаруашылығы кооперативі Сантубонг және Дамайда (Кучинг ылғалды жерлері) Иравади дельфиндерін қорғау үшін арнайы қорғалған аймақ құрды.