Кіріспе

Эксклюзивті құқықтарға шектеулер: Компьютерлік бағдарламалар – АҚШ Авторлық құқық заңының 117-бабының қазіргі түрінің атауы (17 U.S.C. § 117). АҚШ авторлық құқық заңнамасында ол пайдаланушыларға өздеріне тиесілі компьютерлік бағдарламалық қамтамасты бейімдеуге қатысты белгілі бір құқықтарды береді.

Өмірбаян

117-бөлімнің қазіргі түрі Авторлық құқықпен қорғалған туындыларды жаңа технологиялық тұрғыда пайдалану жөніндегі Ұлттық комиссия, яғни CONTU-ның ұсынысының нәтижесі болып табылады. АҚШ Конгресі 1976 жылғы Заңды қарастырып, 1976 жылғы Заңды қабылдаған кезде назарға алмаған жаңа технологияларды, әсіресе компьютерлік бағдарламаларды ескеру үшін және оларға қатысты түзетулер ұсыну үшін CONTU құрылды. CONTU 1975 жылдан 1978 жылға дейін жұмыс істеді, ал Конгреске жасаған басты ұсынысы – 117-бөлімнің мәтінін қайта қарау болды. Оның баяндамасында мынадай мәлімдеме бар:

Компьютерге туындыны енгізу – оның көшірмесін жасау болып табылады, сондықтан заң бағдарламалардың көшірмелерін заңды түрде иеленген тұлғалар авторлық құқыққа қатысты жауапкершілікке тартылу қаупінсіз еркін пайдалана алуына мүмкіндік беруі керек. Әрине, бағдарламалардың көшірмелерін жасаушылар, жалға берушілер, лицензия берушілер және сатушылар оларды клиенттері пайдалануын күтеді, сондықтан заңды пайдаланушыларға авторлық құқық мәселелеріне қатысты заңдық қорғаныс көбінесе қажет болмайды. Дегенмен, авторлық құқықтың иесі заңды иесінен немесе иеленушіден белгілі бір бағдарламаны пайдалануды тоқтатуды талап етуі мүмкін жағдайды көзге елестету оңай. Сондықтан, бағдарламаның көшірмесін заңды түрде иеленген адам оны пайдалануға қажетті көлемде көшіруге құқылы болуы керек. Бұл компьютерге жүктеуді және механикалық немесе электрлік бұзу салдарынан жойылу немесе зақымданудан сақтау үшін архивтік көшірмелер жасау құқығын қамтиды. Бірақ бұл рұқсат бағдарламаның басқа көшірмелеріне қолданылмайды. Яғни, мысалы, бағдарламаның архивтік көшірмелерін жасап, кейіннен бір бөлігін сатуға, ал қалғанын өзі пайдалануға болмайды. Бағдарламаның көшірмесін заңды иеленушінің басқа біреуге сатуы – бағдарламаға қатысты барлық құқықтарды беруді білдіреді, осылайша жаңа заңды иеленуші пайда болады және сатушының бұл мәртебесі жойылады. CONTU ұсынған түзетулер бір маңызды өзгеріспен мақұлданды. Компьютерлік бағдарламаның «заңды иесі» деген сөздің орнына Конгресс «иесі» деген сөзді қолданды. Бұл өзгеріс не үшін жасалғаны белгісіз. Осы бір өзгеріс бағдарламалық қамтамасыз етуді сатушылардың клиенттер бағдарламалық қамтамасыз етуді иеленбей, тек «лицензиялайды» деген пікірге келуіне әкелді. Соттар бағдарламалық жасақтама келісімдерінде клиент бағдарламалық жасақтаманың иесі емес, тек лицензиялық келісімге сәйкес пайдалану құқығына ие деген талаптың заңды күші бар-жоғы туралы мәселеде екіге бөлінді.

117-бапқа сәйкес пайдаланушылардың құқықтары

117-бап компьютерлік бағдарламаларға авторлық құқық иелерінің құқықтарын шектеу болып табылады. Бұл шектеу авторлық құқыққа ие компьютерлік бағдарламаның нақты бір көшірмесінің иесіне бірнеше себептерге байланысты бағдарламаның көшірмелерін немесе өңдеулерін жасауға мүмкіндік береді: Бағдарламаны пайдалану. Пайдаланушыға бағдарламаны өзінің қатты дискісіне орнатып, тікелей қолжетімді жадта іске қосуға рұқсат етіледі. Сақтық және архивтік көшірмелер жасау. Пайдаланушы бағдарламалық қамтамасты түпнұсқалық тарату ортасы зақымданған жағдайда жоғалтудан қорғайтын көшірме жасауға құқылы. Машиналарды жөндеу немесе техникалық қызмет көрсету үшін бағдарламалық қамтамастың көшірмелерін жасау, егер машинаны жөндеуде пайдаланылған көшірмелер жөндеу немесе техникалық қызмет көрсету аяқталғаннан кейін жойылған болса. Заң бойынша, жоғарыда аталған мақсаттар үшін жасалған көшірмелерді бағдарламалық қамтамасты сатқан кезде, тек оларды дайындау үшін жасалған көшірмемен бірге беруге болады. Өңдеулерді авторлық құқық иесінің рұқсатысыз беруге болмайды.

Кері инжиниринг

Бұл 117-баптың бөлігі болмаса да, үйлесімділік мақсатында бағдарламалық қамтаманы кері инжинирингтеу де заңды. DMCA-ның 103(f) тармағы (17 U.S.C. § 1201(f)) бағдарламаның заңды түрде иеленушісіне, егер ол «өзара сәйкестікке» қол жеткізу үшін қажет болса, кері инженерия жасауға және көшіруден қорғауды айналып өтуге рұқсат береді. «Өзара сәйкестік» термині басқа құрылғылар мен бағдарламалардың онымен өзара әрекеттесуіне, пайдалануына, сондай-ақ оған және одан деректерді пайдалы түрде алмасуына мүмкіндік беретін кең ауқымды ұғымды қамтиды. Осылайша алынған білімді өзара сәйкестік мақсатында бөлісуге және пайдалануға рұқсат беретін шектеулі ерекшелік бар. Кері инженерия әділ пайдалану болып саналады деп жалпы қабылданған. Sega v. Accolade ісінде Тоғызыншы апелляциялық соты кері инженерия жасау барысында көшірме жасауды әділ пайдалану деп шешті, себебі бұл авторлық құқықпен қорғалған кодтағы «идеялар мен функционалдық элементтерге» қол жеткізудің жалғыз жолы және «мұндай қол жеткізуді іздеудің заңды негіздері бар» болған жағдайда.