Сіма И: Үш Патшалықтың саяхаты және Жінь әулетінің негізін қалаушысы

Сіма И (179-251) – Қытайдың саясаткері, әскери қолбасшысы, Үш Патшалық дәуірінде Cao Wei мемлекетінің регенті. Билік үшін күрестегі рөлі, әскери жетістіктері туралы ақпарат.

53 мин оқу

100%

Дереккөз: Sima Yi — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Қытайлық генерал, саясаткер және регент (179–251) Үш патшалықтың шенеунігі және Цзинь әулетінің (266–420) атасы Сима И (c=司馬懿; 179 CE, 7 қыркүйек 251 CE), әдепті аты Чжунда, Қытайдың Үш патшалық дәуірінде Цао Вэй мемлекетінің әскери генералы, саясаткері және регенті болды. Ол 208 жылы Хан әулетінің императорлық канцлері Цао Цао кезінде саяси мансабын бастады және тез арада жоғары лауазымдарға көтерілді. Үкімет жүргізу, ауыл шаруашылығын дамыту, кеңесші ретінде қызмет ету, Шу және Ву әскерлерінің шабуылдарын тойтару, Мэн Даның Синьчэн көтерілісін жеңу және Гунсунь басқарған Ляодун округін бағындыру сияқты ішкі және әскери істердегі табыстары оған зор бедел әкелді. Ол, ең алдымен, 231–234 жылдар аралығында Шу мемлекетінің басқарған шабуылдарынан Вэйді қорғағанымен танымал. 239 жылы, тағы бір регент Цао Шуанмен бірге, олар Цао Руидің қайтысынан кейін жас Цао Фан үшін регенттікке төрағалық етті. Алғашқыда қарым-қатынас жақсы болғанымен, Цао Шуанның жемқорлығы, салтанаттылығы және Сима Идің саяси ықпалын шектеу әрекеттері салдарынан бұл қарым-қатынас тез нашарлады. 249 жылы Сима И мұқият жоспарлап, қолдау жинағаннан кейін, төңкеріс жасап Цао Шуанды биліктен ығыстырды және онымен бірге оның жақтастарын жазалады. Содан кейін Сима И Вэйдегі басты билікке ие болды, бірақ 251 жылы Ван Лингтің бүлігіне қарсы тұрды және оны жеңіп шықты. Сима И 251 жылдың 7 қыркүйегінде 71 немесе 72 жасында қайтыс болды, оның орнын үлкен ұлы Сима Ши басты. Вэй тарихының қалған бөлігінде мемлекеттік билік көбірек Сима әулетіне өтті, бұл 266 жылы Сима Идің немересі Сима Янь құрған Цзинь әулетінің құрылуына әкелді. Сима Янь император болғаннан кейін, ол атасын «Цзинь әулетінің Сюань императоры» және «Гаозу» храмдық есімімен құрметтеді.

Отбасылық негіздер

Сима Идің ата-тегі Хэнай округының Вэнь аймағындағы Сяоцзинге (孝敬里) тамыр жеретін. Оның бабасы – Инь патшасы Сима Анг (殷王), ол Цинь әулетінен Батыс Хан әулетіне өткел кезеңінде Он сегіз патшалықтың бірін қысқа мерзімге басқарған. Бірақ Лю Бангтың генералы Хан Синь оның аумағын жаулап алып, Сима Анг пен оның астанасы Чжаогені басып алғанға дейін. Хан әулетінің алғашқы жылдарында Сима Ангтың бұрынғы патшалығы, көбінесе Хэнейде орналасқан, Хан империясының округіне айналды және оның ұрпақтары содан бері сол жерде өмір сүрді. Сима Анның сегізінші буын ұрпағы және Сима Идің бес атасы Сима Джун (司馬鈞) Хан империясының генералы болды, ол «Батысты жаулап алу генералы» (征西將軍) лауазымын атқарды. Сима Джунның ұлы Сима Лян (司馬量) Ючжанның бас әкімшісі болды, ал Сима Лянның ұлы Сима Чжун (司馬儁) Инчуаньның бас әкімшісі қызметін атқарды. Сима Чжунның ұлы Сима Фанг Лоян қаласының префекті (洛陽令), Цзиньчжаоның басшысы, соңынан Шығыс Хан әулетінің соңында кавалерия командирі (騎都尉) болды. Сима И – Сима Фанның екінші ұлы. Сима Идің ағасы Сима Ланг (Бода) және алты інісі болды. Сегіз Сима бауырлардың бәрі «Сегіз Да» деп аталды, себебі олардың әдепті есімдерінің бәрі «да» (達) сөзімен аяқталды.

Ерте өмір

Сима И жас кезінде ептілік пен зор мақсаттарды танытты. Ол конфуцийлік классиканы жақсы білетін, білімді адам еді. Хан әулетінің соңында Қытайда дүрбелең болғанда, Сима И көбінесе халыққа деген ықылас пен алаңдаушылық білдірді. 19 жасқа дейін Сима И таланттыларды табатынымен белгілі командирлік әкімші Янг Цзюньмен кездесті. Янг Цзюнь оны «ерекше талант» деп сипаттады. Сима Идің ағасы Сима Лангтың досы Куй Ян бірде былай деді: «Сима И ақылды, шешімді және бірегей. (Сима Ланг) онымен теңесе алмайды». Сима И мен оның отбасы императорлық астана Луоян қаласында тұрды, онда оның әкесі Сима Фанг үкімет қызметкері болды. Сима И қатаң конфуцийлік дәстүрде тәрбиеленді: оған әкесін шақырмаса, оның алдына баруға, әкесі сөйлемейінше сөйлеуге және оның қасында отыруға рұқсат берілмеді. 190 жылы, әмірші Доң Чжуо Хан орталық үкіметін басып алып, императорлық астананы Чанъаньға көшіруді қалағанда, Сима Фанг Сима Лангқа Сима отбасын Луояннан алып шығып, ата-бабаларының үйіне, Вэнь округіне, Хэнейге қайтуға бұйрық берді. Бірнеше айдан кейін Сима Ланг Хэнейде дүрбелең болатынын сезіп, отбасын Лиян округіне (黎陽郡; қазіргі Хэнань провинциясының Сюнь округі) көшірді, онда олар Сима Лангтың туысы Чжао Вэйсуньмен бірге тұрды. 194 жылы әміршілер Цао Цао мен Лю Бу арасында соғыс басталғанда, Сима Ланг отбасын Лиян округінен алып шығып, енді қираған ата-бабаларының үйіне, Хэней округінің Вэнь округіне оралды. Сима И мен оның бауырлары көбінесе шаруа болып жұмыс істеу арқылы күнкөріс жасады, бос уақытында зейін қойып оқып, жергілікті қарақшыларға қарсы тұрды. Шамамен 201 жылы Хэней округінің әкімшілік кеңсесі Сима Иді жергілікті кеңседе қызмет етуге тағайындады, мүмкін жазбаларды жүргізетін кеңсе кезекшісі ретінде, ал 202 жылы оны есеп беруші (上計掾) ретінде астанаға жіберді. Соған жуық жылы ол, мүмкін, әкесінің ықпалымен Чжан Чуньхуа есімді әйелге үйленді. Осы уақытта Хан сарайындағы құрылыс министрі Цао Цао Сима Идің таланты туралы естіп, оны әкімшілікке алғысы келді. Сима И, себебі ауруға шалдыққандай болып, бас тартты, ал «Цзинь кітабында» Хан империясының болашағы күңгірт екенін көріп, параличке шалдыққандай болып өтірік айтқаны айтылады; үйде отырып, Цао Цаоның тыңшылары Сима Идің төсекте қозғалмай жатқанын хабарлады. Бір күні, аңыз бойынша, Сима И күн астында кітаптарын кептіріп жатқанда, кенеттен жаңбыр жауды, сондықтан ол кітаптарын алып қашуға асықты, сол кезде бір қызметші қыз оны көрді. Сима Идің әйелі Чжан Чуньхуа қызметші қыз Сима Идің сау екенін айтып, отбасына қауіп келтіруінен қорқып, оны үндемеу үшін өлтірді.

Sima Yi displayed intelligence and great ambitions at a young age. He was knowledgeable and well versed in Confucian classics. When chaos broke out in China towards the End of the Han dynasty, Sima Yi often expressed sympathy and concern for the people. Before he reached adulthood around the age of 19, Sima Yi once met Yang Jun, a commandery administrator who was known for spotting talents. Yang Jun described him as an "extraordinary talent". Cui Yan, a friend of Sima Yi's elder brother, Sima Lang, once said: "(Sima Yi) is intelligent, decisive, and unique. (Sima Lang) can't be compared to him." Sima Yi and his family used to live in the imperial capital, Luoyang, where his father, Sima Fang, served as a government official. Sima Yi was raised in a strict Confucian manner: He was not allowed to visit his father unless summoned, to speak to his father without being explicitly addressed, and neither was he allowed to be seated in the same room as his father. In 190, when the warlord Dong Zhuo dominated the Han central government and wanted to relocate the imperial capital to Chang'an, Sima Fang ordered Sima Lang to bring the Sima family out of Luoyang and return to their ancestral home in Wen County, Henei Commandery. Some months later, as Sima Lang foresaw that chaos would break out in Henei Commandery, he relocated his family to Liyang Commandery (黎陽郡; around present day Xun County, Henan), where they stayed with Sima Lang's kinsman, Zhao Weisun. In 194, when war broke out between the warlords Cao Cao and Lü Bu, Sima Lang brought his family out of Liyang Commandery and again returned to their now ravaged ancestral home in Wen County, Henei Commandery, where Sima Yi and his brothers largely sustained themselves by living as farmers; fending off local groups of bandits while studying diligently during their free time. Around 201, the administrative office of Henei Commandery nominated Sima Yi to serve in the government by holding local office, possibly as a clerk in charge of the records, and in 202 he was sent as a Reporting Officer (上計掾) to the capital. Around the same year, he married a woman named Zhang Chunhua, possibly at the instigation of his father. At the same time, the warlord Cao Cao, who then held the position of Minister of Works in the Han imperial court, heard of Sima Yi's talent and wanted to recruit him to serve in the administration. Sima Yi declined, presumably on grounds of illness, with the Book of Jin more specifically mentioning that he, seeing that the Han Empire's future was bleak, declined and lied by supposedly saying that he suffered from paralysis; staying at home, with Cao Cao's spies reporting that they saw Sima Yi lying motionless in bed. One day—in a story that may be apocryphal—while Sima Yi was drying his books under the sun, there was a sudden downpour, so he rushed out to grab his books and was seen by a maid. Sima Yi's wife, Zhang Chunhua, feared that the maid would leak out news that Sima Yi was well and get their family into trouble, so she killed the maid to silence her.

Цао Цао тұсында қызмет ету

208 жылы Цао Цао Императорлық канцлер болған кезде, ол Сима Иді өзінің басқаруында көмекші хатшы ретінде қызмет етуге шақыру үшін бір шенеунікті жіберді және егер ол кешіксе, Сима Иді қамауға алуға бұйрық берді деседі. Сима И қорқып, қызметке келісті. Алғашқыда ол тәждік ханзаданың жекелеген қызметкері ретінде тағайындалғанмен, кейіннен басқа да лауазымдарға ауыстырылды, оның ішінде Сары қақпаның мырзасы (黃門侍郎), кеңесші (議郎), Императорлық канцлер кеңсесінің Шығыс бөлімінің қызметкері (丞相東曹屬) және Императорлық канцлер кеңсесінің тіркеушісі (丞相主簿) қызметтерін атқарды.

Цао Цаоға И провинциясына шабуыл жасауды кеңес беру

215 жылы Сима И Цао Цаоның әскер жорығына қатысып, әйгілі әскербасы Чжан Луға қарсы күресте бірге болды. Цао Цао оны Янпин шайқасында (Ханьчжун әкімшілігінде) жеңгеннен кейін, Сима И оған осы сәтті пайдаланып, көршілес И провинциясындағы басты қарсыласы Лю Бэйге шабуыл жасауды ұсынды. Сима Идің пікірінше, Лю Бэй Лиу Чжаннан И провинциясын жақында ғана басып алғандықтан, онда әлі бекем орнықпаған еді. Цао Цао Сима И-дің ұсынысын қабылдамады және ол Лонгю (隴右; қазіргі Ганьсу және Шэньси провинцияларының бір бөлігін қамтиды) -ге қанағаттанғанын айтты. Содан кейін ол назарын өзінің тағы бір маңызды қарсыласы Сунь Куанға бұрды.

Сао Саоға патшалық билікті басып алуға шақыру

Сунь Куан Сао Саомен кездесіп, бейбіт келісім жасауды сұрап, Сао Саоға адал болуға дайын екенін білдіру үшін елші жіберді. Ол сондай-ақ Цао Цаоны император Сяньнан тақты тартып алып, өзін император деп жариялауға шақырды. Сунь Куанның ұсынысына жауап ретінде Цао Цао: "Бұл бала мені отқа тастауды қалайды!" - деді. Сима И оған: "Хан әулеті құлдырауда. Сіз Хан империясының оннан тоғызына билік етесіз. Тақты алуға сіз лайықтысыз. Сунь Куанның мойынсұнуы – көктің еркі. Бұрын Ю, Ся, Инь және Чжоу дәуірлерінде таққа отыруға батыл болған билеушілер ғана аспанның еркін дұрыс түсінді. Сао Сао император Сяньнан тақты тартып алмады және өліміне дейін Хан империясының поддандысы болды. 216 жылы император Сянь Цао Цаоны герцогтен "Вэй патшасы" атағымен вассал патшаға көтергеннен кейін, Сима И Цао Цаоның ұлы және мұрагері Цао Пидің кеңесшісі болды. Цао Пи Сима Иді оның зеректігі үшін жоғары бағалады және құрметтеді. Чэнь Кун, Ву Чжи және Чжу Шуомен бірге Сима И Цао Пидің жақын серіктерінің бірі және оның "Төрт досының" бірі болды. 216 жылға дейін Цао Пи әкесінің мұрагері атанбас бұрын, кіші інісі Цао Чжимен мұрагерлік үшін күреске түсті. Осы кезде Сима И Цао Пиге жасырын қолдау көрсетіп, оның мұрагерлікке ие болуына көмектескен деп есептеледі. Цао Пи император болғаннан кейін Цао Чжидің саяси аренадан шеттетілуіне де Сима И ішінара жауапты болды. Сима И армия майоры (軍司馬) болып тағайындалғанда, Цао Цаоға азық-түлік қорын жинауды және қорғанысты нығайтуды ұсынды, себебі 200 000-нан астам адам өзіне жететін егін өндіре алмады. Цао Цао оның ұсынысын қабылдап, халыққа егін салу және астық жинау саясатын енгізді.

Фанченг шайқасы

Сима И Цао Цаоға Ху Шиу (胡修) және Фу Фан (傅方) туралы ескертті, олар сол кезде тиісінше Цзинь провинциясының инспекторы және Наньсиан округінің әкімшісі (南鄉郡; Цзинь провинциясында) болды. Сима И Ху Шиудің зорлыққа бейім, Фу Фанның мақтанғақ екенін және екеуіне де Цзинь провинциясындағы шекараны қорғау жауапкершілігін тапсырмау керектігін айтты, бірақ Цао Цао оған құлақ қоймады. 219 жылы Фанчен шайқасында Цао Цаоның генералы Цао Рен Фанченде Лю Бэйдің генералы Гуан Юмен қоршалғанда, Цао Цао Ю Цзиньге Фанченге күш жіберіп, қоршауды бұзуға бұйрық берді. Күштер су тасқынынан жойылды, ал Ю Цзинь Гуан Юға бағынды. Сима И болжағандай, Ху Шиу мен Фу Фан Гуан Юға көшті, бұл Цао Реннің жағдайын одан бетер қылды. Ю Цзиньдің жеңілісін естігеннен кейін Цао Цао Хан империясының астанасы Сючанның жау территориясына тым жақын екенін сезінді, сондықтан ол астананы солтүстікке қарай Хэбэйге көшіруді ойлады. Сима И және Цзян Цзи: "Ю Цзиньнің жеңілісі біздің қорғанысымыздағы кемшіліктерден туындаған жоқ, сондай-ақ ол бізге елеулі зиян келтірмейді. Императорлық астананы көшіру – біздің әлсіздігімізді көрсету. Бұл Хуаи және Миань өзендері маңындағы аймақтарда алабұдылық тудырады. Сунь Куан мен Лю Бэй жақын сияқты көрінеді, бірақ шындығында бір-біріне сенімсіздікпен қарайды. Сунь Куан Гуан Юдың жеңісін көргенде қатты алаңдайды, сондықтан біз оны Цзинь провинциясындағы Гуан Юдың бекінісіне шабуыл жасауға ынталандыруымыз керек. Бұл Фанченге жасалған қоршауды жояды". Цао Цао олардың кеңесіне құлақ қойды, ал Сунь Куан кейіннен өзінің генералы Лю Мэньді 219-220 жылдардың қысында Гонган округіне шабуыл жасап, Цзинь провинциясына басып кіруге жіберді. Сунь Куанның әскері Гуан Юды тұтқынға алып, өлім жазасын орындады. Цао Цао Цзинь провинциясы мен Инчуань округінің тұрғындарын оңтүстіктегі жау территориясына тым жақын болғандықтан солтүстікке қарай көшіруді жоспарлады. Алайда Сима И оған бұлай істемеуді кеңес берді және былай деді: "Жинг және Чу аймақтары тұрақсыз. Халықты көшіру оңай, бірақ оларды бағындыру қиын. Гуан Ю жеңілген соң, жаман адамдар жасырынып қалады. Егер жақсы адамдарды көшірсек, олар ренжіді және бізге қайтып келгісі келмейді". Цао Цао Сима Идің кеңесіне құлақ қойды. Фанчен шайқасынан зардап шеккен халық шайқас аяқталғаннан кейін бұрынғы өміріне оралды. 220 жылы наурыз айында Цао Цао Луян қаласында қайтыс болғанда, императорлық сарайда үлкен алаңдаулық болды. Сима И барлық рәсімдердің тәртіппен өтуін қамтамасыз ету үшін жерлеу рәсімдерін қадағалады және Еге арналған жерлеу процесіне қатысып, орталық үкіметтегі және одан тыс лауазымды тұлғалардың құрметіне ие болды.

Sima Yi warned Cao Cao about Hu Xiu (胡修) and Fu Fang (傅方), who respectively served as the Inspector of Jing Province and the Administrator of Nanxiang Commandery (南鄉郡; in Jing Province) at the time. Sima Yi said Hu Xiu was violent and Fu Fang was arrogant, and that neither should not be entrusted with the responsibility of guarding the border at Jing Province, but Cao Cao ignored him. In 219, during the Battle of Fancheng, while Cao Cao's general Cao Ren was besieged by Liu Bei's general Guan Yu in Fancheng, Cao Cao ordered Yu Jin to lead reinforcements to lift the siege on Fancheng. The reinforcements were killed in a flood and Yu Jin surrendered to Guan Yu. As Sima Yi foresaw, Hu Xiu and Fu Fang defected to Guan Yu, placing Cao Ren in a more perilous situation. Upon learning of Yu Jin's defeat, Cao Cao felt the Han imperial capital Xuchang was too near enemy territory so he considered moving the capital further north into Hebei. Sima Yi and Jiang Ji said; "Yu Jin's defeat was not due to flaws in our defences, nor will it significantly affect us. Moving the imperial capital is showing our weakness to the enemy. It will cause unrest in the regions around the Huai and Mian rivers. Sun Quan and Liu Bei seem close to each other, but they actually don't trust each other. Sun Quan will feel very uneasy upon seeing Guan Yu's victory, so we should incite him to attack Guan Yu's base in Jing Province. This will lift the siege on Fancheng." Cao Cao heeded their advice and Sun Quan later sent his general Lü Meng to attack Gong'an County and invade Jing Province in the winter of 219–220. Sun Quan's forces captured and executed Guan Yu. Cao Cao wanted to relocate residents in Jing Province and Yingchuan Commandery further north as he felt they were too close to enemy territory in the south. Sima Yi, however, advised him against doing so and said; "The Jing and Chu regions are unstable. The people are easy to move but hard to pacify. As Guan Yu has been recently defeated, bad people will go into hiding. If we move the good people, we might cause them to feel distressed and unwilling to return to our side." Cao Cao heeded Sima Yi's advice. The people affected by the Battle of Fancheng reverted to their original livelihoods after the battle. When Cao Cao died in Luoyang in March 220, there was apprehension in the imperial court. Sima Yi supervised the funerary arrangements to ensure everything would be carried out in an orderly fashion, and accompanied the funeral cortège to Ye, earning the respect of officials within and outside the central government.

Цао Пидің тұсында қызмет ету

220 жылдың басында Цао Пи әкесінен Уэй патшасы және Хан империясының императорлық канцлері лауазымдарын мұраға алғаннан кейін, Сима Иді Хежин ауылдық маркизі (河津亭侯) деп тағайындап, оны жеке хатшысы (長史) етіп қойды. Кейін Сунь Куан әскерін Цзин провинциясындағы Фанчэн мен Сянъянға шабуылға жібергенде, кейбір шенеуніктер Сунь Куанға қарсы тұрудың қажеті жоқ деді, себебі аталған қалаларда азық-түлік жетіспеді. Сянъянды қорғап тұрған Цао Жэнь Фанчэнгеннен Ванды қорғауға ауыстырылды. Сима И: «Сунь Куан жақында Гуань Юйді жеңді. Ол қазір өзінің ісін аяқтауға тырысып, бізге кедергі келтірмейді. Сянъянның құрлық және су жолдары жаудың шабуылына қарсы қорғаныс үшін маңызды, сондықтан біз қаланы тастап кете алмаймыз», – деді. Цао Пи Сима Идің кеңесіне құлақ салмай, Цао Жэньге Сянъян мен Фанчэнды өртеп, тастап кетуді бұйырды. Сима И болжағандай, Сунь Куан кейін шабуыл жасамады, ал Цао Пи оны тыңдамағанына өкінді. 220 жыл бойы Сима И сарайдағы жетекші шенеуніктердің бірі болып, Цао Пидің таққа отыруына ықпал етті, сондай-ақ басқа шенеуніктер де оған қолдау көрсетті. 220 жылдың соңында Цао Пи Шығыс Хан әулетін құлатып, император Сяньнан тақты тартып алды және өзін жаңадан құрылған Вэй мемлекетінің императоры деп жариялады. Цао Пи Сима Иді бастапқыда жазу шебері (尚書) етіп тағайындады, бірақ кейін оны армия инспекторы (督軍) және сарай кеңсесінің көмекшісі (御史中丞) етіп қайта тағайындады. Ол Сима Иді ауылдық маркизінен «Аньго округінің маркизі» (安國鄉侯) атағымен округтік маркизіне көтерді. 221 жылы Сима И армия инспекторы лауазымынан алынып, сарай қызметкері (侍中) және жазу шеберлерінің оң қадағалаушысы (尚書右僕射) болып тағайындалды. Бұл императорлық хат-хабарлар кеңсесінің көмекші менеджерлерінің бірі болатын, императорлық хат-хабарларға және жарлықтарға жауапты маңызды лауазым еді. 222 жылы Цао Пи Ван қаласына келгенде, қала жеткілікті мерекелік атмосфераға толмағандықтан немесе жергілікті базарда Цао Пи сұраған дәрі-дәрмек табылмағандықтан, қала билігі астындағы Наньян губернаторы Ян Цзюнь (楊俊) тұтқындалды. Сима И, басқа шенеуніктермен бірге, Ян Цзюньмен жақсы қарым-қатынаста болды, оны жастығынан таныған (олар екеуі де Хэней аймағынан шыққан) және қабілетті әрі ақылды деп санайтын, оның атынан өтініш жасады; маңдайы жерге тигенше қанға батқанша, бірақ Цао Пи шағымын қабылдамады. Ян Цзюнь өзінің кінәсін мойындап, өз-өзіне қол жұмсады. Сима И мұндай орынға келгеніне қатты қайғырды. Екі жылдан кейін, 224 жылдың қыркүйегінде Цао Пи Вэй мен Ву шекарасының жанындағы әскерін тексеру үшін оңтүстікке сапар шекті. Сима И Сючанды қорғауға қалды, ал маркиздік атағы «Сян округінің маркизі» (向鄉侯) болып өзгертілді. 225 жылдың басында ол армияны тыныштандыру генералы (撫軍將軍) болып тағайындалды және 5000 сарбазға қолбасшылық етті, сондай-ақ сарайда бір мезгілде қызмет ететін лауазымды адам (給事中) және жазу шеберлерінің істері жөніндегі менеджер (錄尚書事) лауазымын атқарды, бұл оның бұрынғы лауазымынан жоғарылау еді. Сима И бұл тағайындауларды қабылдаудан бас тартқанда, Цао Пи оған: «Мен күні-түні мемлекеттік істермен айналысып, демалысқа уақыт таба алмаймын. Бұл мақтау емес, жай ғана ауыр жүкті бөлісу», – деді. Келесі жылы Цао Пи өз әскерін Сунь Куанға шабуылға алып барды және өзінің болмаған уақытында императорлық астананы қорғауға және басқаруға, сондай-ақ майдан шебіндегі әскерлеріне күшейтулер мен жарақтар беруге Сима Иді қалдырды. Кету алдында Цао Пи жарлық шығарды: «Мен өз ұрпағым үшін қатты алаңдаймын. Сондықтан мен бұл жауапкершілікті сізге жүктеймін. Тэо Шен шайқас алаңында көп еңбек етсе де, Сяо Хэ одан да маңызды рөл атқарды. Шү Ханға артымды бұра алмаймын!» Кейін Цао Пи Гуанлинг аймағынан Луоянға оралды. Ол Сима Иге: «Мен шығыста болсам, сен батысқа, мен батыста болсам, сен шығысқа қара», – деді. Сима И Сючанды қорғауға қалды. 226 жылдың ортасында Цао Пи ауыр науқастанып қалған кезде, ол Сима И, Цао Чжэнь, Чэнь Кунь және мүмкін Цао Сюді Чонхуа сарайының оңтүстік залында (崇華殿) кездесуге шақырды, онда оларға өзінің қайтыс болғаннан кейін ұлы Цао Руиге көмектесуді бұйырды. Цао Пи Цао Руиге: «Сенен үш жоғары лауазымды адамды алшақтатуға тырысатындар болуы мүмкін, бірақ оларға күмәнданудан сақ бол», – деді.

After Cao Pi succeeded his father as the vassal King of Wei and Imperial Chancellor of the Han Empire in early 220, he enfeoffed Sima Yi as Village Marquis of Hejin (河津亭侯) and appointed him as his Chief Clerk (長史). Later, when Sun Quan led his forces to attack Cao Pi's territories in Jing Province, some officials rejected the idea of resisting Sun Quan because Fancheng and Xiangyang lacked food supplies. Cao Ren, who was defending Xiangyang, had been reassigned from Fancheng to defend Wan. Sima Yi said; "Sun Quan has recently defeated Guan Yu. At this time, he will want to be tying up his own business, and will not dare cause us trouble. Xiangyang's land and water routes are crucial to its defences against enemy attacks, so we cannot abandon the city." Cao Pi ignored Sima Yi's advice, and had Cao Ren burn and abandon Xiangyang and Fancheng. As Sima Yi predicted, Sun Quan did not attack afterwards, and Cao Pi regretted not listening to him. Throughout 220, Sima Yi served as one of the leading officials in court to urge Cao Pi's seizure of the throne, and was by other officials. In late 220, Cao Pi usurped the throne from Emperor Xian, ending the Eastern Han dynasty, and declared himself emperor of the newly established state of Wei. Cao Pi first appointed Sima Yi as a Master of Writing (尚書) but later reassigned him as an Army Inspector (督軍) and Palace Assistant Imperial Clerk (御史中丞). He promoted Sima Yi from a village marquis to a district marquis under the title "District Marquis of Anguo" (安國鄉侯). In 221, Sima Yi was removed from his post as an Army Inspector, and was appointed as a Palace Attendant (侍中) and Right Supervisor of the Masters of Writing (尚書右僕射). This was a position of considerable influence, one of the assistant managers of the Imperial Secretariat, responsible for imperial correspondence and edicts. In 222, when Cao Pi visited Wan, either because the city was not celebratory enough or because a local market had failed to produce a type of medicine Cao Pi had requested, the Governor of Nanyang Yang Jun (楊俊) under whose authority the city fell, was arrested. Sima Yi, among other officials, was on good terms with Yang Jun, whom he had met during his youth (they were both from Henei Commandery) and considered capable and intelligent, and pleaded on his behalf; knocking his forehead on the ground until it started bleeding, but Cao Pi dismissed the appeal. Yang Jun, admitting he was at fault, committed suicide. Sima Yi was greatly saddened at such a loss. Two years later, in September 224, Cao Pi toured the south to inspect his forces near the border between Wei and Wu border. Sima Yi remained behind to defend Xuchang and his marquis title was changed to "District Marquis of Xiang" (向鄉侯). In early 225, he was appointed General Who Pacifies the Army (撫軍將軍) and placed in command of 5,000 troops, and also held the positions of Official Who Concurrently Serves in the Palace (給事中) and Manager of the Affairs of the Masters of Writing (錄尚書事), a promotion from his prior office. When Sima Yi declined to accept these appointments, Cao Pi told him; "I have been busy with the affairs of state all day into the night, with no moment to rest. This isn't a commendation: just sharing the burden." The next year, Cao Pi led his armies to attack Sun Quan, and left Sima Yi behind to defend and govern the imperial capital in his absence, as well as providing reinforcements and supplies for his armies at the frontline. Before departing, Cao Pi issued a decree; "I am deeply concerned about my posterity. This is why I entrust you with this responsibility. Even though Cao Shen made many contributions on the battlefield, Xiao He played a more important role than him. Would that I could but be free of looking back over my shoulder for Shu Han!" Cao Pi later returned from Guangling Commandery to Luoyang. He told Sima Yi, "When I am in the east, you will be in charge of the west; when I am in the west, you will be in charge of the east." Sima Yi remained behind to guard Xuchang. In mid 226, when Cao Pi became critically ill, he summoned Sima Yi, Cao Zhen, Chen Qun, and possibly Cao Xiu to meet him in the south hall of Chonghua Palace (崇華殿), where he ordered them to assist his son Cao Rui after his death. Cao Pi also told Cao Rui; "There may be those who would alienate these Three Excellencies from you, but be careful and do not doubt them".

У-ның басқыншыларын кері қайтару

Цао Руй Вэй императоры болғаннан кейін, Сима Иді округтік маркизден «Уяң маркизі» атағымен графқа (көтеріп) тағайындады. Осы шамада Сунь Куан Цзянся округына шабуыл жасап, Чжугэ Цзинь мен Чжан Ба (張霸) атты генералдарымен Сианянға шабуылдады. Сима И Вэй әскерлерін Ву шабуылшыларына қарсы тұруға басшылық етіп, Чжугэ Цзиньді жеңіп, Чжан Баны және 1000-нан астам Ву әскерін өлтірді. Сима Идің еңбегін бағалап, Цао Руй оны Жеңіл атты әскер генералы (驃騎將軍) қылып тағайындады.

Менг Даның бүлінуін басу

227 жылдың шілдесінде Цао Руи Сима Иге Ванға гарнизонға орналасуға бұйрық берді және оны Цзинь және Ю провинцияларының әскери істеріне жауапты етті. Цао Пи билігі кезінде Сима И Цао Пиге Вэйге қашқан бұрынғы Шу генералы Мэн Даға сенуге болмайтынын ескерткен, бірақ Цао Пи оны елемеген. Цао Пи қайтыс болғаннан кейін, 227 жылдың соңында Сима Иге Мэн Даның Вэйге қарсы көтеріліс жасап, Шуға қайтуды жоспарлап отырғаны туралы хабар келді. Вейлюе бойынша, ол кеңесшісі Лян Цзиді (梁幾) Мэн Даның ісін тергеп-тексеруге жіберді, сонымен қатар Мэн Даны Вэй сарайына қатысу үшін Луоянға шақырды, бұл оны алаңдатты және Мэн Даны көтеріліс жасауға итермеледі. "Жин ши және Цзичжи Тунцзянь" кітабына сәйкес, Сима И Мэн Даның көтеріліс жасауға ниеттенгенін естігенде, оның назарын аудару және шатастыру үшін Мэн Даға мақтауға толы хат жазды, сонымен қатар көтерілісті басуға дайындық жүргізді. Мэн Да көтеріліске кірісу туралы шешім қабылдап жатқанда, Сима И жылдамдықпен әскерін жинап, оларды жасырын түрде Мэн Даның Шаньюн округіндегі (上庸郡; қазіргі Хубэй провинциясының Жушан округі) базасына шабуыл жасауға бастап барды. Жолда Сима Идің қол астындағылары алға жылжудан бұрын Мэн Даның әрекеттерін бақылауды ұсынды, бірақ Сима И: "Мэн Да сенімді емес. Қазір ол күдікпен толғандықтан, осы мүмкіндікті пайдаланып, одан құтылу керек" деді. Жылдамдық арттырылды және 2200 ли қашықтықты Сима И сегіз күнде басып өтті. Ол қол астындағыларына Мэн Даға қарсы, Шу және У әскерлерінен келген күштерді тоқтатып, Анкиао (安橋) және Мулан бекінісінде (木闌塞) бөліп тұруды бұйырды. Мэн Да Сима Идің Шаньюн округіне осылай тез келетінін күтпеген еді. Мэн Да үш жағынан өзенмен қоршалғандықтан, өзін қорғау үшін ағаштан кедергілер жасады. Сима Идің әскері өзендерді кесіп өтіп, кедергілерді бұзды және Шаньюнға жақын келді. Сима И күштерін бөліп, екі аптадан астам уақыт бойы қалаға сегіз бағыттан шабуыл жасады. Он алтыншы күні Мэн Даның туысы Дэн Сянь (鄧賢) және қол астындағы Ли Фу (李輔) қала қақпаларын ашып, Сима Иге бағынды. Мэн Да тұтқындалып, өлім жазасына кесілді, оның басы астана Луоянға жіберілді; 10 мыңнан астам тұтқынға алынды және Сима И жеңіспен Ванға оралды.

In July 227, Cao Rui ordered Sima Yi to garrison at Wan, and put him charge of the military affairs of Jing and Yu provinces. During Cao Pi's reign, Sima Yi had warned Cao Pi Meng Da, a former Shu general who had defected to Wei, was untrustworthy, but Cao Pi had ignored him. Sima Yi was proven right after Cao Pi's death when in late 227, Sima Yi received news Meng Da was planning to rebel against Wei and return to Shu; according to the Weilüe, he had sent his adviser Liang Ji (梁幾) to investigate Meng Da's case while urging Meng Da to visit Luoyang to attend to the Wei court, which alarmed the latter, persuading Meng Da to rebel. According to the Book of Jin and Zizhi Tongjian, Sima Yi, upon hearing Meng Da wished to rebel, wrote a flattering letter to Meng Da to distract and confuse him while preparing to suppress the rebellion. While Meng Da was deciding whether to commit to his rebellion, Sima Yi swiftly assembled his troops and secretly led them to attack Meng Da's base in Shangyong Commandery (上庸郡; around present day Zhushan County, Hubei). While heading towards the location, Sima Yi's subordinates suggested they observe Meng Da's actions first before advancing but Sima Yi replied, "[Meng] Da is not a trustworthy person. Now that he is hesitating due to suspicions, we should seize this opportunity to get rid of him." The marching speed was quickened and, covering 2,200 li, Sima Yi arrived within eight days and ordered his subordinates to lead separate detachments to intercept and block Meng Da's reinforcements in the form of Shu and Wu forces that had just arrived at Anqiao (安橋) and Mulan Fort (木闌塞) in Xicheng (西城) respectively. Meng Da was taken by surprise, having not expected Sima Yi to appear so quickly at Shangyong Commandery. Meng Da was surrounded on three sides by a river so he set up wooden barriers to defend himself. Sima Yi's forces crossed the rivers, destroyed the barriers, and arrived just outside Shangyong. Sima Yi split up his forces and attacked the city from eight directions for over two weeks. On the sixteenth day, Meng Da's nephew Deng Xian (鄧賢) and subordinate Li Fu (李輔) opened the city gates and surrendered to Sima Yi. Meng Da was captured and executed, and his head was sent to the capital Luoyang; more than 10,000 captives were taken and Sima Yi returned to Wan in triumph.

Цзинь және Ю провинцияларын басқару

Цзинь және Ю провинцияларын басқарған кезде Сима И ауыл шаруашылығын қолдап, дамытуға ынталанды және мемлекеттік қаражаттың ысырабын азайтты. Оңтүстік аймақ халқы оған қуанып, қолдау көрсетті. Шэн И, Мэн Даның бұрынғы қарауында болған адам, Вейсин округінде (魏興郡; қазіргі Анканг, Шэньси) қалып, онда бекініп қалды. Шэн И Вэй императорының атын қолданып, заңсыз түрде ресми мөрлер жасап, басқаларға таратты. Мэн Даның жеңіліске ұшырағанын естіген соң, ол Сима Идің сатқындарға қарсы күресінің келесі нысаны болармын деп алаңдады. Сима И Мэн Даның бүлігін басып құйттырғаннан кейін, көптеген аймақтық шенеуніктер оған сыйлықтар мен құттықтаулар әкелді. Сима И Шэн Иді тұзаққа салу үшін елші жіберді. Шэн И Сима И-ге қарсы шыққанда тұтқындалып, императорлық астанаға жіберілді. Сима И Ю провинциясына Шаньян округінен 7000-нан астам шаңырау көшірді. Шу әскерінің офицерлері Яо Цзинь (姚靜), Чжэн Тоо (鄭他) және басқалары кейін Сима И-ге бағыну үшін өздерімен бірге 7000-нан астам сарбаз әкелді. Шудан Вэйге көшіп келген мыңдаған адамдардың көпшілігі Вэй үкіметі азаматтық тізімге енгіргісі келген тіркелмеген адамдар еді. Вэй императоры Цао Руи Сима Иді Луоянға шақырып, осы мәселе бойынша оның пікірін сұрады. Сима И: «Жау оларды алдап қолға түсірді, енді олардан бас тартты. Егер біз олардың мемлекеттік құрылымдағы орнын мойындасақ, олар өздерін бақытты және қамқорлықта сезінеді», – деді. Сосын Цао Руи одан Вэйдің екі қарсыласының (У және Шу) қайсысын бірінші болып шабуылдау керектігін сұрады. Сима И: «У халқы біздің Орталық мемлекеттерде теңіз соғысына шебер емес екенімізді біледі, сондықтан олар Донгуанда өмір сүруге батылады. Жауға шабуыл жасағанда, оның тамағын кесіп, жүрегіне соққы беру керек. Сиакоу мен Донгуан – жаудың жүрегі мен тамағы. Егер біз Сунь Куанды шығысқа жылжуға мәжбүрлеу үшін әскерді Ванға жеткізе алсақ, оның Сиакоудан кеткен уақытын пайдаланып, флотты жіберіп шабуылдасақ, бұл аспаннан түскен әскердей болады, жеңіс кепілді», – деп жауап берді. Цао Руи Сима И-дің пікірімен келісіп, оған Вандағы лауазымына оралуға бұйырды. Шамамен 228 жылдың тамызында Шитинг шайқасы кезінде жазбаларда Сима И-дің оқиғаларға қатысқаны туралы қысқаша айтылады, ол Вэй әскерін Цзянлингке басқарып әкелгендігі көрсетілген.

While he was in charge of Jing and Yu provinces, Sima Yi encouraged and promoted agriculture, and reduced wastage of public funds. The people of the southern lands were happy and showed their support for him. Shen Yi, a former subordinate of Meng Da, had remained in Weixing Commandery (魏興郡; around present day Ankang, Shaanxi) and had become deeply entrenched there. Shen Yi had been illegally using the Wei emperor's name to carve official stamps and seals, and giving them to others. After hearing of Meng Da's fall, he became worried he would be the next target of Sima Yi's crackdown on traitorous officials. After Sima Yi had suppressed Meng Da's rebellion, many regional officials came to present gifts and congratulate him. Sima Yi sent a messenger to provoke Shen Yi and lure him into a trap. When Shen Yi went to confront Sima Yi, he was captured and sent to the imperial capital. Sima Yi relocated to You Province with more than 7,000 households from Shangyong Commandery. The Shu military officers Yao Jing (姚靜), Zheng Tuo (鄭他), and others later brought more than 7,000 men with them to surrender to Sima Yi. Among the thousands of people who migrated to Wei from Shu, many were unregistered residents whom the Wei government wanted to register as citizens of Wei. The Wei emperor Cao Rui summoned Sima Yi back to Luoyang and sought his opinion on this issue. Sima Yi said: "The enemy seized these people through deception and now abandoned them. If we acknowledge their position in our great apparatus of state, they will naturally feel happy and at ease." Cao Rui then asked him which of Wei's two rival states (Wu and Shu) they should attack first. Sima Yi replied: "The people of Wu know that we in the Central States are not adept in naval warfare, hence they dare to live in Dongguan. When we attack an enemy, we should always block its throat and strike its heart. Xiakou and Dongguan are the enemy's heart and throat. If we can move our land forces to Wan to lure Sun Quan to advance east, then take advantage of his absence from Xiakou by sending our navy to attack it, it will be like an army from Heaven descending to attack, victory assured." Cao Rui agreed with Sima Yi's view and ordered him to return to his post at Wan. Around August 228, during the time of the Battle of Shiting, records make brief mention of Sima Yi's involvement in the events by stating he led Wei forces into Jiangling.

Шуға қарсы науқан

230 жылдың наурызында Сима И бас генерал (大將軍) қызметіне тағайындалды, бірнеше әкімшілік аймақтардың бас бақылаушысы (大都督) болып тағайындалды және өте ерте заманнан келе жатқан дәстүр бойынша, салтанатты сары соғыс балтасымен марапатталды. Вэй императоры Цао Руи оған және Цао Чжэньге 228 жылдан бері шабуылдар жасап келе жатқан қарсыласы Шу мемлекетінен Вэйдің батыс шекараларын қорғауды тапсырды. Цао Чжэньнің ұсынысымен Шуға қарсы жорық ұйымдастырылды және Цао Руи оның ұсынысын бекіткеннен кейін іске асырылды. 230 жылдың тамызында Цао Чжэнь Чанъань қаласынан әскерді бастап, Зиу аңғары арқылы Шуға шабуыл жасады. Сонымен бірге, Сима И басқаратын тағы бір Вэй әскері Цао Руидің бұйрығымен Хан өзені арқылы жүзіп, Цзинь провинциясынан Шуға қарай жорық жасады. Цао Чжэнь мен Сима И әскерлерінің кездесу орны Наньчжэн болды. Сима И басқаратын әскер Чжуошань (斫山) және Сичэн округі (西城縣; қазіргі Анкаң, Шэньси) арқылы өтіп, Миань өзені бойымен Курен округіне (朐忍縣; Чунцин қаласының Юньян округінің батысында) жүзіп, Синфэн округіне (新豐縣; Шэньси провинциясының Вейнань қаласының оңтүстігінде) жетті. Ол Данькоу (丹口) жерінде лагерь құрды. Басқа Вэй әскерлері де Сэй аңғары (斜谷) немесе Увэй әкімшілік аймағынан Шуға шабуыл жасауға дайындалды. Бірақ, 230 жылдың қазанында жорық тоқтатылды, себебі Шуға апаратын тау жолдары зақымданып, әскердің өтуіне мүмкін болмады, сондай-ақ 30 күндік үздіксіз қатты жаңбыр салдарынан.

Цы тауының шайқасы

231 жылы Чжугэ Лян бастаған Шу әскері Тяньшуй қолбасшылығына шабуыл жасап, Цзя Си (賈嗣) мен Вэй Пин (魏平) бастаған Вэй әскерін Ци тауында (祁山; қазіргі Ли округі, Ганьсу аймағындағы таулы жерлер) қоршап алды. Цао Руи Сима Иге Чанъанға барып, Ён және Лян провинцияларындағы әскери операцияларды қадағалауды тапсырды. Содан кейін Сима И Фэй Яо мен Дай Линге (戴陵) 4000 элиталық әскермен Шангуи округін (上邽縣; қазіргі Тяншуй, Ганьсу) қорғауға бұйрық берді және қалған әскерімен бірге батысқа қарай таулы майданды босатуға аттанды. Чжан Хе жасақты алып, Ён және Мэй округтерінде орналастырғысы келді, бірақ Сима И: «Егер авангард жаумен жеке күресе алса, сіздің сөзіңіз дұрыс; бірақ олар мұны істей алмаса, күштерді авангардқа және артқы бөлімге бөлу ақылға қонымсыз. Осылайша Чжудың үш әскерін Цин Бу басып алды». Жауынгерлік дайындықтан кейін Сима И, Чжан Хе, Фэй Яо, Дай Лин және Гуо Хуэй қол астындағылары ретінде қызмет етіп, Вэй әскерін Юми округіне (隃麋縣; Шыңшы провинциясының шығысында) бастап, сол жерде орналасты. Чжугэ Лян Вэй әскерінің келгенін естігенде, өз әскерін Шангуи округіне егін жинау үшін алып барды. Жақсы үйлестіру болмағандықтан, Сима Идің қол астындағылары оның позицияларын қорғауға бұйрығына бағынбады; Вэй әскерінің жасағы Шу күштеріне шабуыл жасады, бірақ жеңілді. Бірақ Цзинь кітабындағы мәліметтерде жасақтың жеңілгені туралы айтылмаған, ал науқан туралы мәліметтер әртүрлі және сенімді емес. Жауды жеңгеннен кейін Чжугэ Лян жақын маңдағы көктемгі бидайға азық іздеді. Сима Идің қол астындағылары бидайдан айырылып қалудан қорқып, бірақ Сима И: «Чжугэ Лян тым көп ойлайды және аз шешім қабылдайды. Ол алдымен лагерін нығайтып, қорғанысын күшейтеді. Мен үшін екі күн жеткілікті [Шангуи округіне жету үшін]». Ол түнде келгеннен кейін екі күн ішінде келді. Чжугэ Лян мен оның адамдары Сима Идің оларға қарай келе жатқанын естігенде, шайқасқа түспей тез шегінді. Бастапқыда Вэй императоры Цао Руи Сима И әскерін Шангуи округінің бидайымен қамтамасыз етуді қалаған және Гуанчжуннан алдыңғы қатарға астық тасымалдау ұсынысын қабылдамады. Бірақ Чжугэ Лянның қозғалысы Цао Руи күткеннен жылдам болды; Шу армиясы егін жинағаннан кейін Шангуи округінің бидай өнімінің бір бөлігі ғана қалды. Содан кейін Вэй генералы Гуо Хуэй жергілікті көшпелі тайпаларға ықпалын арттырып, оларды Вэй армиясына азық-түлік беруге мәжбүр етті. Осылайша Вэй армиясы Луоянгтағы орталық үкіметтен көмексіз азық-түлікпен қамтамасыз етілді. Сима И тағы да Чжугэ Лянға тап болды, бұл жолы Шангуи округінің шығысында Ханян (漢陽) қаласында, бірақ тікелей шайқас болмады; Сима И өз әскерлерін жинап, оларды күтіп тұрған кезде формацияға қойды, жақын маңдағы шұңқырлардан қорғаныш тапты; сонымен бірге ол Ню Цзиньді жауды Ци тауына итермелеу үшін жеңіл қаруланған атты әскер жасағын басқаруға жіберді, ол бұл процесте Шу авангард командирі Ма Даймен қысқа уақытқа шайқасты және жауға аздап зиян келтірді. Чжугэ Лян бір мезгілде өз күштерін кері тартты, ал Сима И кейіннен Чжугэ Лянның артынан жақын болды. Чжан Хе олардың Ци тауында тиімді тұрақтап, күштерін біріктіріп, ретсіз экспедициялар жүргізе алатындығын айтып, қууға қарсы кеңес берді; Чжугэ Лянның азықтары азайып, ол жақын арада шегінуге мәжбүр болады, бірақ Сима И бұл кеңеске құлақ аспай, қуғын-сүргінді жалғастырды. Чжугэ Лян Ци тауының шығыс жағына қарай шегінуді бұйырды, онда Шу әскері Лученгте (鹵城) бекіністі, солтүстік және оңтүстік төбелерді басып алды және өзенді табиғи кедергі ретінде пайдаланып, өзен жағасына жақын жерде «жақтау лагерьлерін» құрып, су өткелін толық бақылауға алды. Оның қол астындағылары Сима Иді шабуылға шақырса да, ол Шу лагерінің тауларда орналасуын көргеннен кейін мұны істеуден тартынды. Ол өзінің қол астындағыларының сын-пікірлерін және оны мазақтап, егер ол шабуылдан бас тартса, күлкіге айналады деп мойындады. Сима И Чжан Хеді Ван Пинг күзетіп тұрған оңтүстік Шу лагерлеріне шабуыл жасауға жіберді, ал ол Лученгке орталық даңғылдан қарсы шабуыл жасады. Жобаға жауап ретінде Чжугэ Лян Вэй Янға, Ву Банға және Гао Сяңға Лученгтен тыс жаумен күресуге және оған қарсы тұруға әскерді басқаруды тапсырды. Вэй күштерінің күттірмейтін жеңілісі болды: 3000 сарбаз қаза тапты, 5000 қару-жарақ пен 3100 қатар арбаулар Шу күштеріне тиді, бірақ Сима И үлкен әскерді ұстап қалды, оны өзінің лагеріне алып барды. Жеңіске қарамастан, Чжугэ Лян осы инерцияны пайдаланып, жауға қарсы ірі шабуыл жасауға мүмкіндік таппады, өйткені оның әскерінде азық азайып бара жатты. Цзинь кітабында Сима И осы кезде Шу гарнизондарына шабуыл жасап, Шудың «жақтау лагерьлерін» басып алғаны айтылады. Чжугэ Лян Лученгті тастап, түнде шегінді, бірақ Сима И оны қуды және Шу армиясына шамамен 10000 адамдық шығын келтірді. Бұл Цзинь кітабындағы мәліметтерді тарихшылар даулап, оны «Жазылған үш патшалық» және «Төртінші тарихи жазбалар» кітабына енгізбеген. «Жазылған үш патшалық» және «Төртінші тарихи жазбалар» кітабына сәйкес, Чжугэ Лян азықтан қысылып шегінді, ал Вэй әскері оны қуды. Вэйдің қуғыны да толығымен оңай болмады; Сима И Чжан Хеге жаудың инерциясын пайдалану үшін оларды қууды бұйырды. «Вэйлуэ» кітабына сәйкес, Чжан Хе бастапқыда Сима Идің бұйрығына бағынбай, классикалық әскери доктринаға сүйене отырып, жаудың өз жеріне шегініп бара жатқан күштерін қуудан аулақ болу керек екенін айтты. Сима И тыңдамай, Чжан Хеге бұл бұйрықты орындауға мәжбүр етті. Чжан Хе Мүмкен емес жол (木門道; Тяншуй, Ганьсу) құрсауына түсті, онда Чжугэ Лян садақшыларды биік жерге жасырып, тар шұңқырға кіргенде жау әскеріне оқ атуға бұйырды. Чжан Хе оң тізесіне түскен жебеден қайтыс болды. Бұл кері соққыға қарамастан, Цао Руи Сима Идің жеңісімен құттықтау үшін елші жіберіп, оның маркграфтығына салық төлейтін үй шаруашылықтарын қосып сыйлады. Сима Идің кеңесшілері Ду Си және Сюэ Ти (薛悌) Сима Иге бидай келесі жылы жиналатынын және Чжугэ Лян оны міндетті түрде басып алатынын айтты. Лонгюда азық-түлік жетіспейтіндіктен, олар бидайды осы қыста сол жерге тасымалдау керек. Сима И: «Чжугэ Лян тағы да Ци тауына шабуыл жасап, Ченцанға (陳倉; Баоцзидің шығысында) шабуыл жасады, бірақ жеңіліп, шегінді. Егер ол тағы да шабуыл жасаса, қалаларды басып алмастан, Лонгюдың шығысында шайқасқа шақырады, батысында емес. Чжугэ Лян азық жетіспегенде көңілі толады, сондықтан ол оралғанда (Шуға) азық-түлік жинайды. Оның үш жылдық азық-түлік болмаса, ол тағы да шабуыл жасамайды деп болжаймын». Сима И Вэй императорлық сарайына Цзи провинциясының шаруаларын Шангуи округіне жөнелтуді және оларды Цзинчжао, Тяньшуй және Наньань (南安) қолбасшылықтарының қарауына беруді ұсынды. 233 жылға қарай Сима Идің ауылшаруашылық жоспары жемісті болды және үш қолбасшылық үшін азық-түлік көзіне айналды.

In 231, Shu forces led by Zhuge Liang attacked Tianshui Commandery, and besieged Wei forces led by Jia Si (賈嗣) and Wei Ping ([[:zh:魏平) at Mount Qi (祁山; the mountainous regions around present day Li County, Gansu). Cao Rui ordered Sima Yi to move to Chang'an to supervise military operations in Yong and Liang provinces. Sima Yi then ordered Fei Yao and Dai Ling to protect Shanggui County (上邽縣; in present day Tianshui, Gansu) with 4,000 elite troops and set out with the rest of his men westward to relieve the mountainous battlefield. Zhang He wanted to take a detachment and station it at Yong and Mei counties but Sima Yi reasoned: "If the vanguard is able to face the enemy alone, your words are right; but should they not be able to do so, the dividing of the forces into vanguard and rear would be unwise; in this manner the Three Armies of Chu were captured by Qing Bu." After making preparations for battle, Sima Yi, with Zhang He, Fei Yao, Dai Ling ([[:zh:戴陵), and Guo Huai serving as his subordinates, led the Wei forces to Yumi County (隃麋縣; east of Qianyang County, Shaanxi) and stationed there. When Zhuge Liang heard of the Wei army's arrival, he led his troops to Shanggui County to collect the harvest. Without good coordination, Sima Yi's subordinates defied his order to defend their positions; a detachment of the Wei army went to attack the Shu forces but were defeated, although accounts from the Book of Jin make no mention of a detachment being defeated, and records of the campaign tend to vary and prove unreliable. After defeating the enemy, Zhuge Liang foraged for the early spring wheat that was available in the vicinity. Sima Yi's subordinates feared losing the wheat but Sima Yi stated: "Zhuge Liang thinks too much and makes too few decisions. He'll be fortifying his camp and defences first before coming to harvest the wheat. Two days is sufficient for me [to reach Shanggui County]." He arrived within two days after travelling overnight. When Zhuge Liang and his men heard Sima Yi was marching towards their position, they swiftly retreated instead of giving battle. Initially, the Wei emperor Cao Rui wanted to supply Sima Yi's army with the wheat in Shanggui County and had rejected a proposal to transport grain from Guanzhong to the front line. Zhuge Liang's movements, however, were quicker than Cao Rui anticipated; only a portion of the wheat produce in Shanggui County was left after the Shu army's harvesting. The Wei general Guo Huai then asserted his influence over local nomadic tribes and forced them to hand over food supplies for the Wei army. The Wei army was thus able to gain access to food supplies without assistance from the central government in Luoyang. Sima Yi again encountered Zhuge Liang, this time east of Shanggui County at Hanyang (漢陽) but no direct engagement occurred; Sima Yi drew in his troops and put them into formation while waiting, finding protection in the nearby defiles; concurrently he sent Niu Jin to lead a lightly armed cavalry detachment to lure the enemy to Mount Qi, who in the process briefly engaged in battle with Shu vanguard commander Ma Dai and inflicted some losses on the enemy. Zhuge Liang simultaneously withdrew his forces and Sima Yi thereafter closely followed Zhuge Liang from the rear. Zhang He advised against pursuit on grounds they could effectively station at Mount Qi, combine their forces, and conduct irregular expeditions; Zhuge Liang's provisions were running low and he would soon be forced to retreat, but Sima Yi did not heed this advice and continued his pursuit. Zhuge Liang ordered a retreat towards the eastern side of the Mount Qi ridges, where the Shu army fortified at Lucheng (鹵城), seizing control of the hills in the north and south, and using the river as a natural barrier while pitching "covering camps" near the riverbank to take complete control of the water passage. Although his subordinates repeatedly urged Sima Yi to attack the enemy, he was hesitant to do so after seeing the layout of the Shu camps in the hills. He relented when his subordinates criticised and mocked him by saying he would become a laughing stock if he refused to attack. Sima Yi sent Zhang He to attack the southern Shu camps that were guarded by Wang Ping while he led a frontal assault on Lucheng from the central avenue. In response, Zhuge Liang ordered Wei Yan, Wu Ban, and Gao Xiang to lead troops to engage and resist the enemy outside Lucheng. The Wei forces suffered an unexpected and large defeat: 3,000 soldiers were killed, and 5,000 suits of armour and 3,100 sets of hornbeam crossbows were seized by the Shu forces but Sima Yi retained a sizable army, which he led back to his camp. Despite his victory, Zhuge Liang could not make use of the momentum to launch a major offensive on the enemy because his army was running low on supplies. The Book of Jin said Sima Yi launched an attack on the Shu garrisons at this juncture and captured the Shu "covering camps". Zhuge Liang abandoned Lucheng and retreated in the night but Sima Yi pursued him and inflicted roughly 10,000 casualties on the Shu army. This account from the Book of Jin is disputed by historians and is not included in the Zizhi Tongjian. According to the Records of the Three Kingdoms and Zizhi Tongjian, Zhuge Liang retreated due to a lack of supplies rather than defeat, and the Wei forces pursued him. The pursuit did not go completely smoothly for Wei; Sima Yi had ordered Zhang He to further pursue the enemy in an attempt to capitalise on their momentum. According to the Weilüe, Zhang He initially refused to obey Sima Yi's order and argued according to classical military doctrine, one should refrain from pursuing an enemy force retreating to its home territory. Sima Yi refused to listen and forced Zhang He to carry out this order. Zhang He fell into an ambush at Mumen Trail (木門道; in Tianshui, Gansu), where Zhuge Liang had ordered crossbowmen to hide on high ground and fire at approaching enemy forces when they entered a narrow defile. Zhang He died after a stray arrow hit him in the right knee. Regardless of this setback, Cao Rui sent an emissary to congratulate Sima Yi on his victory and rewarded him by adding more taxable households to his marquisate. Sima Yi's advisors Du Xi and Xue Ti (薛悌) told Sima Yi the wheat would be ready for harvest the following year and Zhuge Liang would be sure to come seize it. Because Longyou lacked food supplies, they should transport the wheat there that winter. Sima Yi said: "Zhuge Liang advanced towards Mount Qi again and attacked Chencang [陳倉; east of Baoji, Shaanxi] but lost and withdrew. If he advances again, instead of attacking cities, he will call for a battle in the east of Longyou and not the west. Zhuge Liang feels frustrated whenever there is shortage of grain, so he will stockpile supplies when he returns [to Shu]. I predict he won't attack again without at least three harvests' worth of food supplies." Sima Yi then proposed to the Wei imperial court to mobilise farmers from Ji Province to Shanggui County and put them under the jurisdiction of Jingzhao, Tianshui, and Nan'an (南安) commanderies. By 233, Sima Yi's agricultural plan came to fruition and became a source of food supplies for the three commanderies.

Вуджан жазығындағы шайқас

234 жылдың наурыз немесе сәуір айында Чжугэ Лян 100 000-ға жуық Шу әскерін Ши шатқалынан (斜谷) шығарып, Мэй округінің маңында Вэй өзенінің оңтүстік жағалауына орналастырды. Сима Идің қол астындағылары лагерін Вэй өзенінің солтүстігіне орналастырғысы келді, бірақ Сима И былай деді: "Вэй өзенінің оңтүстігіне көптеген азаматтар жиналды. Бұл жердің таласқа түсуі сөзсіз". Содан кейін Сима И өз әскерін өзеннен өткізді, өз орнын алып, өзенге қарап бекіністерді салуды бастады. Ол тағы былай деді: "Егер Чжугэ Лян батыл болса, Вгунг округінен шығысқа қарай таулар бағытына қарай кетеді. Егер ол батысқа қарай, Вужан жазығына қарай жылжитын болса, онда бізді уайымдамайтын болады". Сол кезде Вэй императоры Цао Руй уайымдап, Сима Иге қосылу үшін 20 000 жаяу және атты әскерді басқарған генерал Цинь Лангты жіберуге шешім қабылдады. Сима И мен оның әскерлері Вэй өзенінің оңтүстігінде орналасқан кезде, Гуо Хуэй оны және офицерлерді өзеннің солтүстік жағалауындағы жазықтарға жасақтарды жылжытуға шақырды, өйткені ол Чжугэ Лянның жазықты басып алуға тырысатынын болжады. Басқа офицерлер келіспеген кезде Гуо Хуэй: "Егер Чжугэ Лян Вэй өзенінен өтіп, сол жазықты басып алса, оның әскерлері солтүстікке қарай тауларға жетеді. Егер олар таулар арқылы өтетін жолды жауып тастаса, аймақта тұратын адамдардың арасында қорқыныш пен үрей туғызады. Бұл біздің мемлекетімізге пайдалы емес". Ақыры Сима И Гуо Хуайға келісіп, оны жазықтарды басып алуға жіберді. Гуо Хуэй мен оның адамдары жазықтарға лагерь құрып жатқанда, Шу әскерлері оларға шабуыл жасап, кері қайтарды. Чжугэ Лян әскерін батысқа қарай Вузжан жазығына көшіріп, Вэй өзенінің солтүстік жағалауына өтуге дайындалды. Сима И Чжоу Дангты (周當) Янсуйға (陽遂; қазіргі Мэй және Фуфенг округтеріндегі Вэй өзенінің солтүстігіндегі аймақ) жіберіп, Чжугэ Лянгты өзіне шабуыл жасауға итермеледі. Алайда Чжугэ Лян бірнеше күн бойы әскерін жұмылдырмады. Сима И: "Чжугэ Лян Ужан жазығын өз билігіне алғысы келеді және Янсуйға қарай алға баспайды. Оның ниеті анық". Ол кейін Янсуйды қорғауға Ху Чунь мен Гуо Хуайды жіберді. Бірнеше күннен кейін Гуо Хуэйге Чжугэ Лянның батысқа шабуыл жасағысы келетіндігі туралы хабар келді, ал Гуо Хуэйдің қол астындағылары батыстағы қорғаныстарын нығайтуға ниетті болды. Гуо Хуай ғана оның айла-шарғы екенін және Чжугэ Лянның Янсуйға шабуыл жасауды жоспарлап отырғанын білген. Ол кейіннен Шу әскері Янсуиге түнде шабуыл жасағанда дәлелденді. Гуо Хуэй бұдан бұрын қорғаныс орнатып қойғандықтан, Шу күштері Янсуйды басып ала алмады. Чжугэ Лян одан әрі алға қарайлай алмай, Вузжан жазығына қарай шегініп кетті. Бір күні Сима И Шу лагеріне қарай құлаған метеорды көріп, Чжугэ Лянның жеңілетінін болжады. Ол Шу лагеріне арт жағынан күтпеген жерден шабуыл жасауға бұйрық берді; 500 Шу сарбазы өлтірілді, 600-і берілді, ал Вэй әскерлері Шу әскерінің 1000-нан астам малын тұтқынға алды. Бұл оқиғалар "Джин кітабынан" алынған, бірақ "Цзи Тонгцзян" кітабында жоқ. Қайта, үш патшалықтың жазбаларындағы оқиғалар "Цзи Тонгцзянға" қосылды. Вэй үкіметі Шу әскерінің Ханчжун командалығындағы базасынан алыс болғаны үшін, жау аумағында ұзақ соғыс жүргізу оның мүддесіне жатпайды, сондықтан Вэй әскерінің Шу басқыншыларына қарсы қорғаныс ұстанымын қабылдауы жақсы болар еді. Осылайша, Цао Руи Сима Иге өз позициясын ұстап, Шу күштерін шайқасқа тартуға бұйрық берді. Чжугэ Лян Сима Иге шабуыл жасауға итермелеуге тырысты; бірде Чжугэ Лян Сима Иге әйелдердің әшекейлерін жіберіп, оны мазақ етті. Сима И, әрине, ашуланып, Цао Руиден жауды шабуыллауға рұқсат сұрады, бірақ бұл рұқсат берілмеді. Император Сима Идің бұйрықтарды орындап, лагерде қалуын қамтамасыз ету үшін император билігінің символы - императорлық билік таяғын көтеріп Син Пиді майданға жіберді. Чжугэ Лян Сима Идің ашуланғандай болғанын білген, өйткені ол Вэй әскерлеріне жаудың келеке-шөлекесіне төзбейтінін және Вэй әскерлерінің шайқасқа дайын екендігін көргісі келген. "Джин кітабына" сәйкес, Сима Фу ағасы Сима Иге Вуджан жазығындағы жағдай туралы сұраған кезде, Сима И былай деп жауап берді: "Чжугэ Лян үлкен амбицияларға ие, бірақ мүмкіндіктерді мойындамайды. Ол әрқашан да жоспар құрып, бірақ шешімсіз, шайқаста күшсіз. Ол 100 мың әскерді басқарса да, менің жоспарларыма қарсы шығып, жеңіске ұшырайды". Чжугэ Лянның елшісі Сима И лагеріне келгенде, соңғысы қарсыласының ұйықтап, тамақтану әдеті туралы және оның қаншалықты аспаздықпен айналысатыны туралы сұрады. Оған Чжугэ Лян аз тамақтанып, көп ұйықтамайтыны айтылғанда, Сима И өз адамдарына: "Чжугэ Конгмин аз тамақтанып, көп жұмыс істейді; ол қалай ұзаққа созылуы мүмкін?" деді. Бір дерек көзіне сәйкес, Сима И Чжугэ Лянды жалғастырып, оны ашуландыруға тырысты. Сима И шамамен 2000 адамды әскери қосымшаның оңтүстік-шығыс бұрышында шулатып жіберді. Чжугэ Лян адамды жағдайды сұрау үшін жібергенде, ол: "Шығыс Вудың елшісі келіп, бағынуға дайын екенін айтты" деді. Чжугэ Лян: "Шығыс Ву бағынбайды. Сима Иге 60 жасқа жуық, мұндай айлаға түсуі керек пе?" деп жауап берді. 100-ден астам күнге созылған қақтығыстан кейін Сима И азаматтардан Чжугэ Лянның аурудан қайтыс болғанын және Шу әскері лагерін өртеп, шегініп кеткенін естіді. Одан кейін ол әскерін жауды қууға бастады және оларға жете алды, бірақ Шу күштері шайқасқа дайын болғанда кері қайтарылды. Бірнеше күннен кейін Сима И Шу лагерінің қалдықтарын қарап, "Ол гений еді" деді. Шу әскері асығыс шегініп кеткенін көргенде, Чжугэ Лянның шын мәнінде қайтыс болғанын түсінді. Син Пи олар Чжугэ Лянның өліміне әлі толық сенбесе керек деп ойлады, бірақ Сима И: "Армиядағы ең маңызды нәрселер - құжаттар, әскерлер, жылқы және жабдықтар. [Чжугэ Лян] олардың барлығынан бас тартты. Адам бес ең маңызды мүшесін жоғалтып, қалай тірі қалуы мүмкін? Біз оларды (жауды) жылдам қууымыз керек". Гуанчжун аймағының топырағында Тибулус террестрис – тікенді бүршіктермен жабылатын жердегі өсімдік – көп болғандықтан, Сима И өзінің бас әскері алға жылжуына дейін тегіс табанды ағаштан жасалған келіштерді киген 2000 адамды жіберді, бірақ Шу күштеріне кездескенде кері қайтарылды. Сима И Чи'анға (赤岸) жеткенде, ондағы тұрғындардан Чжугэ Лян туралы сұрады және "өлген Чжугэ тірі Чжун Даны қорқытады" деген мақал бар екенін естіді. Сима И оны естігенде күліп: "Себебі мен тірілерді болжай аламын; мен өлгендерді болжай алмаймын" деді. 235 жылы Сима И Ұлы Басқарушы болып тағайындалды және оның маркшатындағы салық төлейтін үй шаруашылықтарының саны артты. Сонымен қатар, сол жылы Шу генералы Ма Дай Вэйге шабуыл жасағанда, Сима И Ню Цзинді Вэй күштерін басқарып, басқыншыларға қарсы тұруға жіберді. Ню Цзин Ма Дайды жеңіп, 1000-нан астам жау әскерін өлтірді. Алайда, бұл оқиға "Джин кітабынан" алынған, бірақ "Цзи Тонгцзян" кітабында сілтеме жоқ. Солтүстік Қытай жазығында ашаршылық болғанда, Сима И Чанъаннан Луоянға бес миллион ху асты тасымалдап, апаттан зардап шеккендерге көмектесті. Осы уақытта Сима И Чанъанда әскери базар құрды. Ян Фей (顏斐) атты бір шенеунік әскерлердің ондағы адамдарды қорлап жатқанын хабарлағанда, ол базар капитанын шақырып, Ян Фейдің алдында 100 рет сауаттандырды, содан кейін барлық шенеуніктер мен әскерлердің мінез-құлқына қатаң бақылау жасады.

In March or April 234, Zhuge Liang led up to 100,000 Shu troops out of the Xie Valley (斜谷) and camped at the southern bank of the Wei River near Mei County. Sima Yi's subordinates wanted to station their camp north of the Wei River but Sima Yi said: "Many civilians have gathered at the south of the Wei River. That is certain to be a hotly contested location." Sima Yi then led his troops across the river, took up his position with his rear facing the river, and began constructing fortifications. He also said: "If Zhuge Liang is brave enough, he'll move out from Wugong County and head eastward in the direction of the mountains. If he moves west to the Wuzhang Plains, we'll have no worries." Around that time, the Wei emperor Cao Rui became worried and decided to send the general Qin Lang to lead 20,000 infantry and cavalry as reinforcements to join Sima Yi. While Sima Yi and his troops were stationed at the south of the Wei River, Guo Huai urged him and the officers to move a detachment to the plains on the river's north bank because he foresaw Zhuge Liang would attempt to seize the plains. When the other officers disagreed, Guo Huai stated: "If Zhuge Liang crosses the Wei River and occupies those plains, his troops will have access to the mountains in the north. If they block the road through the mountains, it will cause fear and panic among the people living in the region. This isn't helpful to our state." Sima Yi finally agreed with Guo Huai and sent him to occupy the plains. While Guo Huai and his men were building a camp on the plains, they came under attack by Shu forces but drove them back. Zhuge Liang moved his army west to the Wuzhang Plains and prepared to cross to the northern bank of the Wei River. Sima Yi sent Zhou Dang (周當) to station at Yangsui (陽遂; the area north of the Wei River in present day Mei and Fufeng counties in Shaanxi) and lure Zhuge Liang to attack him. Zhuge Liang, however, did not mobilise his troops for several days. Sima Yi said: "Zhuge Liang wants to take control of the Wuzhang Plains and won't advance towards Yangsui. His intention is obvious." He then sent 胡遵 and Guo Huai to defend Yangsui. Several days later, Guo Huai received news Zhuge Liang was planning to launch an attack in the west and Guo Huai's subordinates wanted to strengthen their defences in the west. Guo Huai was the only one who recognised it was a ruse and that Zhuge Liang was planning to attack Yangsui. He was proven right later as the Shu forces attacked Yangsui at night. Because Guo Huai had earlier set up defences, the Shu forces failed to capture Yangsui. Zhuge Liang could not advance further so he retreated to the Wuzhang Plains. One night, Sima Yi saw a meteor falling towards the Shu camp and predicted Zhuge Liang would be defeated. He ordered a surprise attack on the Shu camp from behind; 500 Shu soldiers were killed, 600 surrendered, and Wei forces captured more than 1,000 livestock of the Shu army. This account, which comes from the Book of Jin, is not included in the Zizhi Tongjian. Rather, the accounts from the Records of the Three Kingdoms were included in the Zizhi Tongjian. The Wei government observed because the Shu army was far away from its base at Hanzhong Commandery, it would not be in its interest to fight a prolonged war in enemy territory so it would be better for the Wei army to adopt a defensive posture against the Shu invaders. Cao Rui thus ordered Sima Yi to hold his position and refrain from engaging the Shu forces in battle. Zhuge Liang attempted to lure Sima Yi to attack him; on one occasion, Zhuge Liang sent Sima Yi women's ornaments to taunt him. Sima Yi, apparently feeling enraged, sought permission from Cao Rui to attack the enemy but this was denied. The emperor sent Xin Pi, bearing the imperial sceptre—a symbol of the emperor's authority—to the battlefield to make sure Sima Yi followed orders and remained in camp. Zhuge Liang knew Sima Yi was pretending to be angry because he wanted to show the Wei soldiers he would not put up with the enemy's taunting and to ensure the Wei soldiers were ready for battle. According to the Book of Jin, when Sima Fu wrote to his brother Sima Yi to ask about the situation at Wuzhang Plains, Sima Yi replied: "Zhuge Liang has big ambitions but fails to recognise opportunities. Always scheming but indecisive, he dallies impotently at combat. Though in command of 100,000 troops, he has played right into my plans and faces certain defeat." When Zhuge Liang's envoy visited Sima Yi's camp, the latter inquired about his adversary's sleeping and eating habits, and how busy he was. When told how Zhuge Liang consumed little and did not sleep much, Sima Yi said to his men: "Zhuge Kongming takes little food and does much work; how can he last long?" According to at least one source, Sima Yi continued to provoke Zhuge Liang. Sima Yi reportedly made some 2,000 people cheer by the south east corner of the military compound. When Zhuge Liang sent a man to inquire on the situation, he stated: "Eastern Wu's envoy came and said he would surrender." Zhuge Liang responded: "Eastern Wu will not surrender. Sima Yi is an old man who will soon be 60 years old, does he really need to use such a trick?" After a standoff lasting more than 100 days, Sima Yi heard from civilians Zhuge Liang had died from illness and the Shu army had burnt down their camp and retreated. He then led his troops to pursue the enemy and caught up with them but withdrew when the Shu forces got into battle formation. Some days later, Sima Yi surveyed the remains of the Shu camp and said; "He was a genius". He also concluded Zhuge Liang was indeed dead when he saw the Shu army had hastily retreated. Xin Pi felt they could not yet be certain about Zhuge Liang's death but Sima Yi said: "The most important things in an army are its documents, troops, horses, and supplies. [Zhuge Liang] has abandoned all of them. How can a person lose his five most important organs and still be alive? We should quickly pursue (the enemy)." The ground in the Guanzhong region was full of Tribulus terrestris – a ground level plant with spiky burrs – so Sima Yi sent 2,000 men wearing wooden clogs with flat soles to clear the path before his main army advanced and continued pursuing the enemy, although he retreated when he encountered the Shu forces. When Sima Yi reached Chi'an (赤岸), he asked the residents there about Zhuge Liang and heard there was a saying: "A dead Zhuge scares away a living Zhongda". When Sima Yi heard that, he laughed and said: "That's because I can predict the living; I can't predict the dead." In 235, Sima Yi was promoted to Grand Commandant and had the number of taxable households in his marquisate increased. In the same year, when the Shu general Ma Dai led troops to invade Wei, Sima Yi sent Niu Jin to lead Wei forces to resist the invaders. Niu Jin defeated Ma Dai and killed more than 1,000 enemy soldiers. However, this account from the Book of Jin is not referenced in the Zizhi Tongjian. When a famine broke out in North China Plain, Sima Yi had more than five million hu of grain transported from Chang'an to Luoyang to aid in disaster relief efforts. Around this time, Sima Yi established a military market at Chang'an. When an official named Yan Fei (顏斐) reported that the soldiers were insulting the people living there, he summoned the market captain and personally flogged him 100 times in front of Yan Fei, and thereafter strictly supervised the conduct of all the officials and soldiers.

Регент болып тағайындалу

Сима И Сянпинге келгенде, ол Сао Руидің арманында оның бетіне қарауын сұрады, ол әдеттегіден өзгеше көрінді, және Сима И бірдеңе дұрыс емес екенін сезінді. Кейін, Сима И Цзи округінде (汲縣; қазіргі Синьцзян, Хэнань) болғанда, Цао Руи императорлық бұйрық шығарып, Гуанчжун аймағы арқылы жылдам жолмен Луоянға оралуға бұйырды. Сима И Байуға (白屋) жеткенде, үш күн ішінде тағы бес бұйрық алды. Жағдайдың өте шиеленіскенін сезіне отырып, ол zhuifengche-ге мініп, Baiwu аймағы арқылы түнде 400 лиден астам қашықтықты жүрді, тек бір рет қысқа демалыс алып, келесі күні Луоянға жетті. Луоянға келген соң, Сима И император сарайындағы Цзяфу залының (嘉福殿) жатын бөлмесіне апарылып, Цао Руимен кездесті және императордың өте ауыр халде екенін көрді. Көздерінен жас ағызып, Сима И Цао Руиден денсаулығы туралы сұрады. Цао Руи Сима Идің қолын ұстап: "Мен сенің қолыңа бір мәселені тапсыруым керек. Өлім алдында сені соңғы рет көріп тұрғаным үшін ешқандай өкінішім жоқ" деді. Цао Руи Цинь ханзадасы Цао Сюньді және Ци ханзадасы Цао Фанды шақырып алып, Цао Фанға қарап: "Міне, соның өзі. Оған жақсылап қараңдар, қате жібермеңдер!" деді. Цао Руи Цао Фанға Сима Идің мойнын құшақтауын бұйырды. Сима И маңдайымен жерге тиіп, жылай бастады. Содан кейін Цао Руи Сима Иді жас Цао Фанның регенті етіп тағайындады, бұл қызметке бұрын тағайындалған Цао Шуанмен бірге. Өлімі алдында Цао Руи Сима Иді регенттікке қоспақ болып, оның орнына Цао Ю, Сяо Хуан (夏侯獻), Цао Шуан, Цао Чжао және Цинь Ланды регенттер етіп тағайындауды жоспарлаған. Бірақ оның екі жақын кеңесшісі Лю Фанг (劉放) және Сун Цзи (孫資), Сяо Хуан мен Цао Чжаомен жақсы қарым-қатынаста болмағандықтан, Цао Руиді осы екеуін, сондай-ақ Цинь Лан мен Цао Юді алып тастауға көндірді, нәтижесінде Цао Шуан мен Сима И регенттер болып тағайындалды.

Цао Фанның қол астында қызмет ету

239 жылдың басында, Цао Фанг жаңа Вэй императоры болғанда, Вэй үкіметі Сима Иді сарай қызметкері (侍中) және Император хатшылығы істерінің басқарушысы (錄尚書事) етіп тағайындады, оған императорлық билік берді және Луоян қаласының ішінде және сыртындағы әскери істерді қадағалауды тапсырды. Сима И мен Цао Шуангтың әрқайсысы 3000 сарбазға қолбасшылық етті және кәмелетке толмаған императордың регенттері болды. Цао Шуанг жазу шеберлерінің (немесе императорлық хатшылықтың) ең алдымен өзіне есеп беруін қалағандықтан, императорлық сарайға Сима Иді Ұлы маршал (大司馬) қылып қайта тағайындауды ұсынды. Бұрынғы Ұлы маршалдардың барлығы қызмет барысында қайтыс болғандықтан, императорлық сарай Сима Иді Ұлы тәрбиеші (太傅) қылып тағайындауды дұрыс деп тапты. Сима Иге сондай-ақ Батыс Хань әулетінің басында Сяо Хеге және Шығыс Хань әулетінің соңында Цао Цаоға берілген артықшылықтарға ұқсас қосымша жеңілдіктер берілді: император сарайына кіргенде жылдам басуға міндетті емес, кіргенде оның есімі жарияланбауы керек, аяқ киім киюге және семсер алып жүруге рұқсат етілді. Оның үлкен ұлы Сима Ши тұрақты атты әскери кеңесші (散騎常侍) болып тағайындалды, ал үш туысы маркиз дәрежесіне көтерілді, ал тағы төртеуі атты әскер командирлері (騎都尉) болып тағайындалды. Сима И туыстарына берілген құрметтен және лауазымдардан бас тартуды бұйырды. 239 жылдың көктемінде Ва, Карасахр, Вейксу (危須) мемлекеттері және Руо өзенінің оңтүстігінде қоныстанған Сяньбэй тайпалары Цао Вэй мемлекетіне құрмет көрсету үшін келді. Цао Фанг мұны өзінің поддандыларының еңбегінің нәтижесі деп есептеді және Сима Иді оның маркиздігіндегі салық салынатын үй шаруашылықтарының санын арттыру арқылы марапаттады. Сима И сонымен қатар Вэй императорлық сарайына Цао Руи тұсында басталған сарай құрылысын және жөндеу жұмыстарын тоқтатып, осы ресурстар мен еңбек күшін ауыл шаруашылығына жұмсауды ұсынды. Императорлық сарай бұл ұсынысты мақұлдады.

Цзин провинциясындағы шайқастар

241 жылдың мамыр айының соңында немесе маусым айында Ву Вэйге үш бағыттан шабуыл жасады: Квебей (芍陂; қазіргі Шу округінің оңтүстігінде, Анхуэй), Фанченг және Чжачжун (柤中; қазіргі Наньчжан округінің батысында, Хубэй). Сима И әскерге басшылық етуге рұқсат сұрағанда, императорлық сарайдағы лауазымды тұлғалар Фанченг шабуылға төтеп беруге жеткілікті мықты болғандықтан және жау ұзақ сапардан шаршағандықтан дереу әрекет етудің қажеті жоқ деді. Сима И келіспей: «Цзичжун аймағындағы халық пен көшпенділердің саны жүз мыңға жетеді; олар судың оңтүстігінде билеушісіз кезбелеп жүр. Фанченгке бір айдан астам шабуыл жасалып, көмек келген жоқ. Бұл өте қауіпті жағдай. Мен өзім науқанды басқаруға рұқсат сұраймын» деді. 241 жылдың маусым айының соңында немесе шілде айында Сима И Луояннан әскер алып, Ву басқыншыларымен шайқасты. Вэй императоры Цао Фан оны Луоянның Цзиньян қақпасынан (津陽門) шығарып салды. Фанченгке жеткен соң, Сима И жазғы ыстыққа байланысты ұзақ тоқтамау керектігін түсінді. Ол өзінің негізгі әскерін орнында қалдырып, Ву әскерін алаңдату үшін жеңіл қаруланған атқыштар отрядын жіберді. Кейін шаршаған әскерлеріне демалуға және тазаруға бұйрық берді, ал таңдалған күштер мен еріктілерге қала қабырғаларына көтеріліп, қаланы нығайтуға және жаудың қоршауын әлсіретуге тапсырма берді. Ву әскері, Чжу Ран бастап, мұны естіген соң бір түндік жолмен кері шегінді. Сима И мен Вэй әскері кері шегінген Ву әскерін Хан, Бай және Тан өзендерінің қосылған жеріне дейін қуып жетіп, оннан астам мың жау әскерін жеңіп, өлтіріп, олардың қайықтарын, жабдықтарын және басқа да мүліктерін тартып алды. Цао Фан Сыйма Иді Ванға жіберіп, жеңіске байланысты құттықтады және той берді. 241 жылдың тамызында Вэй императорлық сарайы Сима Идің үлесі үшін оның маркизатына екі округ қосты; Сима Идің маркизаты енді төрт округты және 10 000 салық төлейтін үй шаруашылығын қамтыды. Сима Идің он бір туысы да маркиз атағын алды. Сима И өзінің жетістіктері үшін үлкен даңққа ие болған сайын, өзін қарапайым ұстады, сондай-ақ бауырларына, балаларына және жас туыстарына мінез-құлқына назар аударуды үнемі еске салып отырды. 242 жылдың басында Цао Фан Сима Идің қайтыс болған әкесі Сима Фанға «Уяңның Чен маркизі» (舞陽成侯) деген құрметті атақ берді.

Around late May or June 241, Wu launched an invasion of Wei on three fronts: Quebei (芍陂; south of present day Shou County, Anhui), Fancheng, and Zhazhong (柤中; west of present day Nanzhang County, Hubei). When Sima Yi asked permission to lead troops to resist the enemy, officials in the imperial court argued there was no need to take swift action because Fancheng was strong enough to withstand attacks and because the enemy was weary after travelling a long distance. Sima Yi disagreed and said: "In Zizhong the Chinese people and the barbarians number a hundred thousand; south of the water they wander and roam without a master over them. Fancheng has been under attack more than a month without relief. This is a precarious situation. I ask to lead a campaign myself." In late June or July 241, Sima Yi led an army from Luoyang to fight the Wu invaders. The Wei emperor Cao Fang saw him off at Luoyang's Jinyang Gate (津陽門). Upon reaching Fancheng, Sima Yi knew he should not linger for too long because of the heat of summer. He sent a lightly armed cavalry detachment to harass the Wu forces while his main army remained in position. Later, he ordered his tired troops to rest and bathe while a remaining group of personally chosen forces and enlisted volunteers were ordered to climb Fancheng's city walls to reinforce the city and curb the enemy's siege. The Wu forces led by Zhu Ran retreated overnight upon hearing of this. Sima Yi and the Wei forces pursued the retreating Wu forces to the confluence of the Han, Bai, and Tang rivers, where they defeated and killed over 10,000 enemy soldiers and captured their boats, equipment, and other resources. Cao Fang sent a Palace Attendant as an emissary to meet Sima Yi at Wan to congratulate him and host a banquet to celebrate the victory. In August 241, the Wei imperial court added two counties to Sima Yi's marquisate as a reward for his contributions; Sima Yi's marquisate now spanned four counties and covered 10,000 taxable households. Eleven of Sima Yi's relatives were also enfeoffed as marquises. As Sima Yi gained greater glory for his achievements, he behaved in a more humble manner, He also constantly reminded his siblings, children, and younger relatives to be mindful of their conduct. In early 242, Cao Fang bestowed the posthumous title "Marquis Cheng of Wuyang" (舞陽成侯) upon Sima Yi's deceased father Sima Fang.

Хуэй өзені аймағындағы ауыл шаруашылығын дамыту

Цзинь кітабында 242 жылы сәуір немесе мамыр айында Сима И Вэй үкіметіне Сары және Бьян өзендерін байланыстырып, олардың суларын оңтүстік-шығысқа бұрып, Хуай өзенінің солтүстігіндегі егін шаруашылығын дамыту үшін канал қазуды ұсынды. «Жизь-чжи Тунцзянь» еңбегінде бұл оқиға 241 жылға сәйкес келеді; онда Дэн Ай Сима Иге мұндай канал салу туралы идеяны ұсынған, ал ол кейін ғана мемлекеттен рұхсат сұраған. Егін шаруашылығы жобасы басталды және аяқталды. Оңтүстік-шығыста Вэй мен У әскерлері арасында шайқас болғанда Вэй әскерлері Хуай өзені бойымен жылдам түрде жауға қарсы шабуылдай алатын. Өзеннің жоғарғы ағысындағы азық-түлік ресурстары мен су жолдары Вэй әскерлеріне қолайлы болды. Сол кезде У генералы Чжугэ Кэ (皖; қазіргі Аньхой провинциясының Цяньшань уезіне жақын) Вандағы әскери гарнизонға орналасып, аймақтағы Вэй әскерлеріне қауіп төндірді. Сима И Чжугэ Кэге шабуыл жасағысы келгенде, көптеген шенеуніктер оған қарсы кеңес берді. Олар Ванның мықты бекітілгенін және жеткілікті жабдықталғанын, Чжугэ Кэ шабуылға ұшыраса У әскерлерінің көмегіне келетінін, бұл басқыншыларды қауіпті жағдайға түсіретінін айтты. Сима И келіспей: «Дұшпанның күші теңіз шайқасында. Неге олардың құрлықтағы гарнизонына шабуыл жасап, олардың реакциясын бағаламаймыз? Егер олар өз күштерін білсе, гарнизонды тастап, шегінеді, осы біздің мақсатымыз. Егер олар гарнизон ішінде қорғанысқа тұрса, олардың күшейтеруіне құрлық арқылы жетуі керек, өйткені қыста сулар қайық жүзуге тым терең емес. Олар өз күштерін тастап, әлсіздіктерінен әрекет етуге мәжбүр болады, бұл бізге пайдалы болады». 243 жылдың қазан айында Сима И Луояннан әскер алып, Вандағы Чжугэ Кэге шабуыл жасады. Сима И және оның әскері Шу округіне (舒縣; қазіргі Аньхой провинциясының Шучэн уезіне жақын) жеткенде, Чжугэ Кэ Сунь Цюаньның соғысқа түспеу және Чайсанға (柴桑) орналасуы туралы бұйрығын орындап, Вандағы жиналған азық-түлікті өртеп, гарнизонды тастап, шегінуге бұйрық берді. Сима Идің мақсаты Хуай өзені аймағындағы У әскерлерінің азық-түлік көздерін жою болғандықтан, Чжугэ Кэ Вандағы азық-түлікті өртеп жібергеннен кейін Сима И көңілі толық болды. Одан кейін ол аймақта кең ауқымды егін шаруашылығы және суару жұмыстарын жүргізумен қатар, әскери отарлардың тунтян саясатын енгізді. 244 жылдың қаңтар айының соңында немесе ақпан айында Цао Фан Сима Имен Хуайнань округінде кездесу үшін елші жіберіп, оны аймақтағы егін шаруашылығын дамытудағы жетістіктері үшін құрметтеді.

According to the Book of Jin, in April or May 242, Sima Yi proposed to the Wei government the digging of a canal to connect the Yellow and Bian rivers and direct their waters towards the southeast to promote agriculture north of the Huai River. An account from the Zizhi Tongjian places this event somewhere in 241; in this account, Deng Ai proposed the idea of building such a canal to Sima Yi, who only thereafter petitioned the state. The agricultural project was begun and eventually completed, and whenever there was a battle in the southeast between the Wei and Wu armies, Wei troops could quickly travel downstream towards the Huai River to counter the enemy. The abundance of food resources and waterways in the upper stream were advantageous for the Wei forces. Around that time, the Wu general Zhuge Ke was stationed at a military garrison at Wan (皖; near Qianshan County, Anhui) and posed a threat to the Wei forces in the region. When Sima Yi wanted to lead troops to attack Zhuge Ke, many officials advised him against it. They said Wan was heavily fortified and abundant in supplies, and that Wu reinforcements would come to Zhuge Ke's aid if he came under attack, thus putting the invaders in a perilous position. Sima Yi disagreed and said: "The enemy's strength is in naval warfare. Why don't we try attacking their land garrison and gauge their reaction? If they know their strengths, they will abandon the garrison and retreat; this is our objective. If they hold up inside the garrison and defend their position, their reinforcements will have to reach them via land because the waters are too shallow in winter for boats to sail through. They will be forced to abandon their strength and act from their weakness, to our benefit." In October 243, Sima Yi led an army from Luoyang to attack Zhuge Ke at Wan. When Sima Yi and his army reached Shu County (舒縣; near Shucheng County, Anhui), Zhuge Ke, upon being instructed by Sun Quan to not give battle and instead station at Chaisang (柴桑), gave orders to burn the supplies stockpiled in Wan, abandon the garrison, and retreat. Sima Yi's aim was to destroy the Wu forces' sources of food in the Huai River region so once Zhuge Ke burnt the supplies in Wan, Sima Yi felt more at ease. He then implemented the tuntian policy of agricultural military colonies, alongside large scale agricultural and irrigation works in the region. In late January or February 244, Cao Fang sent an emissary to meet Sima Yi at Huainan Commandery and honour him for his achievements in promoting agriculture in the region.

Ли Шенгпен кездесу

Ли Шенг, Цао Шуанның қолдаушыларының бірі, Цзинь провинциясының инспекторы болып қайта тағайындалды. Цао Шуан оған Сима Идің айтқандай ауырмағанын тексеруді бұйырды, сондықтан Ли Шенг Цзинь провинциясына кетер алдында Сима Иге барды. Сима И Ли Шенгтің келген мақсатын білгендіктен, осал және ескіргендей көрінді. Ли Шенг Сима Идің қызметшілердің көмегінсіз қимылдай алмайтынын, киім киюге және тамақ ішуге мұқтаж екенін, конжи ішкенде киімін ластайтынын көрді. Содан кейін Ли Шенг Сима Иге: «Барлығы сіздің ауруыңыз жеңіл болады деп ойлады, бірақ кім білген, сіздің денсаулығыңыз осылай нашар болады?» деді. Сима И жөтелді, демікпелі тыныс алып: «Мен қартайдым, ауырып қалдым. Кез келген күні өле аламын. Сіз Бин провинциясына барғанда сақ болыңыз, себебі ол варварлардың жеріне жақын. Біз енді кездеспеуіміз мүмкін, сондықтан ұлдарым Ши мен Чжаоны сіздің қамқорлығыңызға тапсырамын» деді. Ли Шенг оны түзетіп: «Мен Бин провинциясына емес, туған жеріме қайтып барамын» деді. Сима И естімегендей болып: «Сіз Бин провинциясына барасыз ғой?» деді. Ли Шенг оны тағы да түзетіп: «Менің туған жерім – Цзинь провинциясы» деді. Сима И: «Мен тым қартайдым, әлсізмін, тіпті сізді жақсы ести алмаймын. Енді сіздер өздеріңіздің провинцияларыңызға қайтып барасыз. Енді сіздер үшін даңқты жетістіктер жасау уақыты келді!» деді. Ли Шенг Цао Шуанға оралып, оған: «Сима мырза әлі де тыныс алатын мәйіт сияқты. Оның рухы денесінен кетіп қалған. Ол тіпті ойлана да алмайды» деді. Кейін ол: «Ұлы тәрбиешінің қайтадан қызметке орала алмайтыны өкінішті» деді. Осылайша алданған Цао Шуан және оның жақтастары Сима Иге қарсы сақтықтың деңгейін төмендетті.

Билікті басып алу

"Джин кітабына" сәйкес, 4 ақпан күні түнде, жоспарланған төңкерістен бір күн бұрын, Сима И екі үлкен баласының мінез-құлқын бақылау үшін тыңшыларды жіберді. Келесі күні таңертең тыңшылар Сима Иге Сима Ши әдеттегідей ұйықтап, тыныш ұйықтағанын, ал Сима Чжао, жоспар туралы бұрынғы кеште ғана хабардар болған деп есептеледі, төсегінде мазасыздық танытқанын хабарлады. 249 жылы 5 ақпанда Цао Шуан мен оның ағалары император Цао Фанға еріп, Гаопин кесенесіне (高平陵) барып, марқұм император Цао Руиге құрмет көрсетті. Сол күні Сима И өзінің әріптесіне қарсы төңкеріс жасады. Ол Йоннинг сарайына император жесір Гуомен кездесу үшін барды, Цао Шуан мен оның бауырларын биліктен кетіру туралы жарлықты есте сақтауды сұрады. Содан кейін қала қақпалары жабылып, Сима Шидің бұрыннан дайындалған 3000 әскері, Сима қақпасы (司馬門) маңына жиналған, сарай қақпаларын басып алуға жіберілді. Кейінірек Сима И: "Бұл бала жақсы жұмыс істеді" деді. Көп ұзамай әскерлер сарай маңында Сао Шуанның лагерінен өтіп, қатарға тұрды. Цао Шуанның лагерь бақылаушысы Ян Ши (嚴世) жоғарғы қабатта, өтіп бара жатқан Сима Иді ату ниетімен арбаушасын тартып тұрды. Оның әріптесі Сун Цян (孫謙) оны тоқтатып: "Не болып жатқанын білмейміз" деді. Ян Ши үш рет садақ атуға дайын болды, бірақ атып үлгермеді. Осы арада Сима И Гао Роуға императорлық билікті берді, оны генерал-губернатор (大將軍) етіп тағайындады және Цао Шуанның әскерлеріне қолбасшылық етуді бұйырды. Сима И сонымен қатар Ванг Гуанды министрлікке тағайындады, ол Цао Руидің билігі кезінде Орталық армияның (中領軍) іс жүргізуші қолбасшысы ретінде ұсынылған болатын. Сима И, Ұлы комендант Цзян Цзи және басқалармен бірге, әскерлерді Луояннан Луо өзенінің үстіндегі понтондық көпірге бастап, император Цао Фанға Цао Шуанның қылмыстарын тізімдеген ескерткіш жіберді: регенттік міндетін орындамауы, үкіметтің бұзылуы, таққа қарсы сөз байласу және императордан Цао Шуан мен оның бауырларын биліктен кетіруді сұрады. Цао Шуан ескерткішті Цао Фанға жетуден тоқтатып, императорды И өзенінің оңтүстігінде қалдырды, ал өз адамдарына аттануға қарсы блокадалар салу үшін ағаштарды кесіп тастауға және Сима Идің алға жылжуынан қорғану үшін жақын маңдағы 1000-ға жуық әскерді орналастыруға бұйрық берді. Сима И Сю Юнды (許允) және Чэн Тайды Цао Шуанды мүмкіндігінше тезірек кінәсін мойындауға көндіруге жіберді. Сима И Цао Шуангтың сенім білдірген адамы Ин Дамуды (尹大目) жіберіп, оның жұмыстан босатылуынан басқа ештеңе болмайды деп айтты. Қаржы министрі (大司農) Хуан Фан қаладан Цао Шуанның лагеріне барып келген болатын, Сима И: "Білім қапсығы жоғалып кетті" деді. Цзян Цзи: "Хуан Фан шынымен ақылды, бірақ ақымақ аттар жемханадағы бұршақтарға тым қатты сүйенеді. Цао Шуан оның кеңесін қолданбайды". Хуан Фан Цао Шуан мен оның бауырларын императормен бірге Сючанға қашуға және Сима Иді сатқын деп айыптап, әскерді қайтаруға шақыру туралы жарлық шығаруға көндіруге тырысты, бірақ олар шешімін таппады. Цао Шуанг ақыр соңында Сима Иге бағынды және зейнеткерлік өмірде ләззат өмір сүре аламын деп, өз күшінен бас тартты. Хуан Фан оларға: "Као Чжэн жақсы адам еді, бірақ сендерді және бауырларыңды, сендер сияқты кішкентай шошқалар мен бұзауларды тудырды! Мен сендермен араласып, отбасымның жойылуын күткен жоқпын". Лоянға оралғаннан кейін Цао Шуан мен оның бауырлары мұқият күзетілді, ал 249 жылы 9 ақпанда Цао Шуанды патша сарайының евнугі Чжан Данг (張當) тақты басып алуды жоспарлап отырғанын куәлік етіп, сатқындық жасауда айыптады. Цао Шуан ағаларымен және оның қолдаушыларымен бірге тұтқындалды, соның ішінде Хе Ян, Дин Ми, Денг Ян, Би Гуи, Ли Шенг және Хуан Фан. Кейін олар өздерінің отбасы мүшелері мен туыстарымен бірге сол күні өлім жазасына кесілді. Цзян Цзи Сима Иге Цао Шуан мен оның бауырларын аталары Цао Чжэннің қадірлі қызметіне байланысты құтқаруға көндіруге тырысты, бірақ Сима И бас тартты. Цао Шуанның екі бағыныстысы Лу Цзи (魯芝) және Ян Цзонг (楊綜) да іске араласты және тұтқындалды, бірақ Сима И оларды "әрқайсысы өз қожайынына қызмет етті" деген негіздемемен кешірді. Бұрын Хуан Фан Цао Шуанға қосылу үшін Луояннан қашып кеткенде, ол Чанпин қақпасын күзетіп тұрған Си Фанмен (司蕃) кездесті. Си Фан Хуан Фанның қол астында болғандықтан, Си Фан Хуан Фанға сенім білдіріп, оған жол берді. Луояннан шыққан соң Хуан Фан Си Фанға: "Императорлық ұстаз [Сима И] сатқындық жасауға ниеттеніп отыр. Сен менімен бірге келуің керек!" деді. Алайда Си Фан қалды және жасырынды. Төңкерістен кейін Си Фан Сима Иге бағынып, бұрын болған оқиғаны айтты. Сима И: "Сатқындыққа жалған айып тағудың жазасы қандай?" деп сұрады. Жауап: "Заң бойынша, жалған айып таққан адам сатқындық үшін жазаланады". Сонда Хуан Фан отбасымен бірге өлім жазасына кесілді. Цао Шуанның кіші кузені Цао Вэншу қаза тапты, ал оның жесір әйелінің отбасы, Сяохоу Линнюді басқа біреуге үйлендіруді қалады, жауап ретінде ол құлақтарын, содан кейін мұрнын кесіп тастады. Оның отбасы Цао руы жойылды деп мәлімдеді, бірақ ол: "Адамның қадір-қасиеті бақыттың өзгеруіне байланысты өз принциптерінен бас тартпайды, ал адал адам өзінің сақталуы немесе жойылуы туралы ойлап, ойын өзгертеді. Цао руы гүлденгенде, мен тазалығымды сақтауға бекіндім. Енді олар құлдырап, жойылғанда, олардан бас тарта аламын ба? Тіпті жануарлар осылай істемейді; мен қалай істей аламын?" деді. Сима И бұл туралы естігенде, оған Цао руының мұрагері ретінде ұл асырап алуға рұқсат берді. Сол кездегі Шу әкімі және регенті Фэй И төңкеріс туралы өз пікірін берді:
Егер Сима И Цао Шуанды ысырап пен мақтан үшін кінәлі деп есептесе, оны заң бойынша өлім жазасына кесуі жеткілікті болар еді. Алайда ол тіпті нәресте балаларын да жойды, оларды сенімсіздікпен атады, Zidan руын толығымен жойды. Сондай-ақ, Хе Янның ұлы Вэй билеушісінің туысы еді, тіпті ол да өлтірілді. Сима И тым көп билікке ие болып, дұрыс емес әрекет етті. — Фэй И Сима Идің төңкерісі туралы. 18 ақпан күні немесе 249 жылдың наурыз айында Цао Фан Сима Иді императорлық канцлер етіп тағайындады және Сима Идің маркграфтығына тағы төрт округ қосты, маркграфтықтың көлемін сегіз округке және 20 000 салық төлейтін үй шаруашылығына жеткізді. Цао Фан Сима Иге императормен сөйлескенде атын атау қажеттілігінен босату құрметін де сыйлады. Сима И императорлық канцлерлік қызметтен бас тартты. 250 жылдың қаңтар немесе ақпан айында Цао Фан Сима Иге тоғыз сыйлық пен императорлық сот сессияларында тағзым ету қажеттілігінен босату құрметін сыйлады. Сима И тоғыз сыйлықтан бас тартты. 250 жылдың ақпан немесе наурыз айында Цао Фан Луоянға Сима отбасы үшін арналған атабабалар құлсасын салдырды, Сима Идің жеке штатын ұлғайтты, Сима Идің жеке штатының кейбір қызметкерлерін жоғарылатты және Сима Идің ұлдары Сима Жун (司馬肜) мен Сима Лунды ауылдық маркграфтар етіп тағайындады. Сима И созылмалы ауруға шалдыққандықтан, императорлық сот сессияларына тұрақты түрде қатыса алмады, сондықтан Цао Фан оның тұрғын үйіне барып, саясат мәселелері бойынша кеңес алатын.

According to the Book of Jin, on the night of 4 February, the day before the planned coup, Sima Yi sent spies to monitor the behaviour of his two eldest children. In the early hours of the next morning, the spies reported to Sima Yi that Sima Shi went to bed as usual and slept peacefully whereas Sima Zhao, having supposedly only been informed of the plan during the prior evening, tossed and turned in his bed. On 5 February 249, Cao Shuang and his brothers accompanied the emperor Cao Fang on a visit to Gaoping Mausoleum (高平陵) to pay their respects to the late emperor Cao Rui. On that day, Sima Yi seized the opportunity to stage a coup d'état against his co regent. He went to Yongning Palace to meet Empress Dowager Guo to request the memorialisation of a decree ordering the removal of Cao Shuang and his brothers from power. Thereafter, the city gates were closed while Sima Shi's previously arranged 3,000 forces that had gathered at the Sima Gate (司馬門) under his command were led to occupy the palace gates. Sima Yi later commented: "This son really worked well." Soon, the troops were lined up along the palace grounds, passing through Cao Shuang's camp. Cao Shuang's Controller of Camp Yan Shi (嚴世) was on the upper floor, drawing his crossbow with the intent to shoot the passing Sima Yi. His colleague Sun Qian (孫謙) stopped him and said: "We don't know what's going on." Yan Shi thrice prepared to shoot the bow but did not shoot. Meanwhile, Sima Yi granted imperial authority to Gao Rou the Minister over the Masses and appointed him as acting General in Chief (大將軍), and ordered him to take command of Cao Shuang's troops, stating: "You're now like Zhou Bo." Sima Yi also appointed Wang Guan the Minister Coachman (太僕), whom Sima Yi had previously recommended during Cao Rui's reign as acting Commandant of the Central Army (中領軍), and ordered him to seize command of the troops under Cao Shuang's brother Cao Xi (曹羲). Sima Yi, along with the Grand Commandant Jiang Ji and others, led troops out of Luoyang to the pontoon bridge above the Luo River, where he sent a memorial to the emperor Cao Fang listing Cao Shuang's crimes—which included not fulfilling his duty as regent and corrupting the government, and conspiring against the throne—and asking the emperor to remove Cao Shuang and his brothers from their positions of power. Cao Shuang blocked the memorial from reaching Cao Fang and left the emperor at the south of the Yi River while ordering his men to cut down trees to build anti cavalry blockades and station about 1,000 troops nearby to guard against Sima Yi's advances. Sima Yi sent Xu Yun (許允) and Chen Tai to persuade Cao Shuang to plead guilty as early as possible. Sima Yi also sent Yin Damu (尹大目), a man whom Cao Shuang trusted, to tell him nothing more would result from this aside from his dismissal. Huan Fan, the Minister of Finance (大司農), had left the city to visit Cao Shuang's camp, with Sima Yi commenting: "The 'bag of wisdom' is gone." Jiang Ji responded: "Huan Fan is indeed wise, but stupid horses are too much attached to the beans in their manger. Cao Shuang is certain not to employ his counsel." Huan Fan attempted to persuade Cao Shuang and his brothers to flee to Xuchang with the emperor, and to issue an edict denouncing Sima Yi as a traitor and drafting troops to fight back but they remained undecided. Cao Shuang ultimately surrendered to Sima Yi and gave up his powers, thinking he could still lead a luxurious life in retirement. Huan Fan scolded them, saying: "Cao Zhen was a good man, yet sired you and your brothers, little pigs and calves that you are! I never expected to be involved with you and have my family annihilated." After returning to Luoyang, Cao Shuang and his brothers were carefully guarded, and on 9 February 249, Cao Shuang was accused of plotting treason after the palace eunuch Zhang Dang (張當), who had been sent to the tingyu, had testified Cao Shuang and his associates were planning to seize the throne for themselves. Cao Shuang was arrested along with his brothers and his supporters, including He Yan, Ding Mi, Deng Yang, Bi Gui, Li Sheng, and Huan Fan. They were subsequently executed with the rest of their families and relatives on the same day. Jiang Ji had attempted to persuade Sima Yi to spare Cao Shuang and his brothers in consideration of the meritorious service rendered by their father, Cao Zhen but Sima Yi refused. Two of Cao Shuang's subordinates Lu Zhi (魯芝) and Yang Zong (楊綜) had been implicated in the plot and were arrested as well, although Sima Yi pardoned them under the rationale: "Each of them was serving his own master." Earlier, when Huan Fan escaped from Luoyang to join Cao Shuang, he encountered Si Fan (司蕃), who was guarding the Changping Gate. Because Si Fan used to serve under Huan Fan, Si Fan trusted Huan Fan and allowed him to pass through. Once he was out of Luoyang, Huan Fan turned back and told Si Fan: "The Imperial Tutor [Sima Yi] is planning to commit treason. You should come with me!" Si Fan, however, stayed behind and hid himself. After the coup d'état, Si Fan surrendered himself to Sima Yi and told him what happened earlier. Sima Yi asked: "What's the punishment for falsely accusing someone of treason?" The reply was: "According to the law, the one who makes the false accusation shall be punished for treason." Huan Fan was then executed along with the rest of his family. Cao Shuang's younger cousin Cao Wenshu had perished and the family of his widowed wife, Xiahou Lingnü wanted to remarry her to someone else, in response to which she cut off her ears and later her nose. Her family asserted the Cao clan was exterminated but she retorted by saying: "I have heard that a person of worth does not renounce his principles because of changes in fortune, nor a righteous person change his mind with a view to preservation or destruction. While the Cao flourished, I was bent on keeping my chastity. Now that they have declined and perished, can I bear to renounce them? Even animals do not act this way; how can I?" When Sima Yi heard of this, he allowed her to adopt a son as an heir to the Cao clan. The contemporaneous Shu official and regent Fei Yi gave his own comment regarding the coup:
If Sima Yi really considered Cao Shuang to be guilty of extravagance and arrogance, it would suffice for him to execute him according to the law. However, he exterminated even his infant children, branding them with the name of disloyalty, effectively wiping out Zidan's line. Also, He Yan's son was a nephew of the Wei ruler, and even he was killed. Sima Yi was assuming too much power and behaving improperly. —Fei Yi on Sima Yi's coup d'état. On 18 February or sometime in March 249, Cao Fang appointed Sima Yi as Imperial Chancellor, and added another four counties to Sima Yi's marquisate, bringing the size of the marquisate to eight counties and 20,000 taxable households. Cao Fang also awarded Sima Yi the privilege of not having to announce his name when he spoke to the emperor. Sima Yi declined the appointment of Imperial Chancellor. In January or February 250, Cao Fang awarded Sima Yi the nine bestowments and an additional privilege of not having to kowtow during imperial court sessions. Sima Yi declined the nine bestowments. In February or March 250, Cao Fang had an ancestral shrine for the Sima family built in Luoyang, increased the size of Sima Yi's personal staff, promoted some of Sima Yi's personal staff, and enfeoffed Sima Yi's sons Sima Rong (司馬肜) and Sima Lun as village marquises. Because Sima Yi was chronically ill, he could not regularly attend imperial court sessions so Cao Fang often visited him at his residence to consult him on policy matters.

Ван Лингтің көтерілісін басу

Ван Линг, Ұлы Комендант, және оның жүрегі туысқан Лингху Ю (令狐愚), Ян провинциясының инспекторы, император Цао Фанға Сима Идің күшейіп бара жатқан ықпалына алаңдады. Сондықтан олар оны Чу патшасы Цао Бяомен алмастыруды жоспарлады, сондай-ақ оның резиденциясын Сючан қаласына көшіріп, Сима Иді құлатуға ниеттенді. Бірақ Лингху Ю 249 жылдың желтоқсанында немесе 250 жылдың қаңтарында қайтыс болды. 251 жылдың ақпанында Ван Линг, У әскерлерінің Ту өзеніне (塗水) жақындап келе жатқанын айтып, жалған ақпарат таратты және Вэй үкіметінен оған басқыншыларға қарсы тұру үшін әскер беруді сұрады. Немесе ол өзенге кедергі келтірілгенін айтқан шығар, бірақ әскерді өзінің зұлымдық мақсаты үшін пайдалануды көздеді. Сима И Ван Лингтің ниетіне күмәнданып, оның өтінішін қабылдамады. 251 жылдың 7 маусымында Сима И, Янг Хонг (楊弘) және Хуан Хуа (黃華) лауазымды тұлғаларынан Ван Лингтің құйрық салып жатқаны туралы хабар алғаннан кейін, дереу Ван Лингке қарсы әскерлерді жұмылдырды, өзен бойымен жүріп, Чжуге Данға қосымша билік беріп, оған Ван Лингтің позициясына шабуыл жасауды бұйырды. Сима И Ван Лингке кешірім жариялап, оның бағынуын талап ету үшін хатшы жіберді. Сима И әскері бірнеше күн ішінде Ганчжэңге (甘城) жетіп, Ван Лингтің бекінісіне 100 чи қашықтықта жақындап, оған қысым жасады. Ван Линг Сима Идің оның бүлікке қатысқандығын білгенін және өзінің күштерінің тым әлсіз екенін түсінген соң, бас тартты, өзінің бағыныштысы Ван Юды (王彧) кешірім сұрау үшін жіберді және ресми мөрін мен салтанатты балтасын Сима Иге тапсырды. Сима И әскері Цитуға (丘頭) жеткенде, Ван Линг өзін байлап қойды, бірақ Сима И императордың бұйрығымен тіркеушіні (主簿) жіберіп, оны босатып, қауіпсіздігіне кепілдік берді және ресми мөрін мен салтанатты балтасын қайтарды. Ван Линг Сима Имен Вуцюда (武丘) кездесті, олардың арасы оннан астам чжан болатын. Ван Линг Сима Иге: "Егер мен кінәлі болсам, мені өзіңмен кездесуге шақыра аласың. Неге осы жерге келдің?" деді. Сима И: "Себебі сен шақыруға жауап бермейсің" деді. Ван Линг: "Сен мені алдадың!" деді. Сима И: "Мен мемлекетке опасыздық жасағаннан гөрі, сенің алдыңда еңсеме түсемін" деді. Ван Лингті тұтқын ретінде Луоянға эскорттады. Сима Идің нағыз ниетін анықтау үшін Ван Линг одан табытына шегелер беруді сұрады. Сима И оларды берді. Луоянға бара жатқанда Ван Линг Вэй генералы Цзя Куйді құрметтейтін ғибадатхананың жанынан өткенде: "Цзя Ляндао! Ван Лингтің Вэйге адал екенін тек құдайлар ғана біледі" деді. Ван Линг 251 жылдың 15 маусымында Сянь округінде (項縣; қазіргі Шэньчжоу округінің маңында) у ішіп, өз-өзіне қол жұмсады. Сима И Ван Лингтің серіктерін және олардың отбасыларын тұтқынға алып, өлім жазасына кесті. Цао Фан Вэй Данды (韋誕) Сима Имен Учиде (五池) кездесіп, Ван Лингтің көтерілісін басудағы табысымен құттықтауға жіберді. Сима И Ганьчжэңге жеткенде, Цао Фан Ю Ниді (庾嶷) Сима Иді Мемлекеттік канцлер етіп тағайындауға және оны маркизден "Анпин командирлігінің герцогы" атағымен герцогқа көтеруге жіберді. Сима Идің немересі мен ағасының бірі де маркиз болып тағайындалды. Сол кезде Сима отбасында 19 маркиз және 50 000 салық төлейтін үй шаруасы болды. Сима И Мемлекеттік канцлер қызметіне тағайындалудан бас тартты және герцог ретінде тағайындалудан бас тартты. Гуо Хуайдың әйелі, Ван Лингтің кіші қарындасы, императорлық цензура қызметкерлерімен қамауға алынды. Гуо Хуай оны одан әрі итермелеуді қаламай, оны алып кетуіне рұқсат берді, бірақ оның бес ұлы маңдайларынан қан ағып, оның алдында тізе бүгіп отырғанда, ол жеңілді және өзінің қол астындағыларына әйелін императорлық цензурадан қайтаруды бұйырды. Гуо Хуай Сима Иге хат жазып: "Менің бес ұлым анасы үшін өмірлерін беруге дайын. Егер олар анасынан айырылса, мен де олардан айырылып қалам. Бес ұлымсыз мен өмір сүре алмаймын. Егер мен императорлық цензурадан әйелімді тартып алып, заң бұзсам, императормен кездесуге дайынмын және өз ісім үшін толық жауапкершілікті өз мойныма аламын" деді. Гуо Хуайдың хатын оқығаннан кейін, Сима И Гуо Хуайдың әйеліне кешірім берді. Вейлюе 249 немесе 250 жылы көтеріліс жасауға ниеттенген Лингху Юдің құйрық салып жатқандығын ашып, Лингху Юдің бұрынғы жеке көмекшісі Ян Канг (楊康) есімді адамның оқиғасын баяндайды. Сима И Шоучунда тұрған кезде тағы бір бұрынғы көмекшісі Шан Гуден: "Лингху Ю көтеріліс ұйымдастырды ма?" деп сұрады. Шань Гу бұны жоқ деді, бірақ Сима И оған күмәнданады, өйткені Ян Канг бұған дейін Шань Гу де бұл жоспарға қатысқан деді. Шань Гу мен оның отбасы тұтқынға алынып, оны азаптап сұраққа тартылды. Шань Гу өзінің кінәсіз екенін мойындамай, берік тұрды, сондықтан Сима И Ян Кангты шақырып, олардың куәліктерін салыстырды. Ян Канг өзінің сөздерін қорғай алмады, сондықтан Шань Гу Ян Кангты қарғыс сөздермен сөккен кезде. Ян Канг өзіне сыйлық берілетінін ойлаған, бірақ оның куәлігі дұрыс болмағандықтан, Шань Гумен бірге өлім жазасына кесілді және екеуі де таңдалып, өлімге жіберілді. Сол кезде Ван Лингтің және Лингху Юдің денелерінен қабірлерінен шығарылып, үш күн бойы ең жақын базарда көрсетілді. 251 жылдың шілде айында Цао Бяо өзіне-өзі қол жұмсауға мәжбүр болды. Сима И содан кейін Цао отбасының басқа да ақсүйектерін Йеге көшірді, онда олар, тиімді түрде, үй қамауында болды.

Wang Ling the Grand Commandant and his nephew Linghu Yu (令狐愚) the Inspector of Yan Province became worried about Sima Yi's growing influence over the emperor Cao Fang, so they plotted to replace him with Cao Biao, the Prince of Chu, while instating his capital city as Xuchang, and then to overthrow Sima Yi. Linghu Yu, however, died in December 249 or January 250. In February 251, Wang Ling either lied by stating Wu forces were approaching the Tu River (塗水) and requested the Wei government give him troops to resist the invaders or was telling the truth that they were obstructing the river, but wanted to use the troops for his own malicious purposes. Sima Yi was suspicious of Wang Ling's intention so he refused to approve the request. On 7 June 251, upon receiving intelligence of Wang Ling's plot from officials Yang Hong (楊弘) and Huang Hua (黃華), Sima Yi immediately mobilised troops to attack Wang Ling and travelled down the river while bestowing additional authority upon Zhuge Dan and ordering him to lead his own forces to encroach upon Wang Ling's position. Sima Yi issued a pardon to Wang Ling and sent a secretary to call for his surrender. Sima Yi's army reached Gancheng (甘城) within a few days and advanced to within 100 chi of Wang Ling's base to put pressure on him. Wang Ling knew Sima Yi was aware of his plans to rebel and that his own forces were too weak so he gave up, sent his subordinate Wang Yu (王彧) to apologise on his behalf, and handed over his official seal and ceremonial axe to Sima Yi. When Sima Yi's army reached Qiutou (丘頭), Wang Ling tied himself up but Sima Yi, acting on imperial order, sent a Registrar (主簿) to unbind Wang Ling, reassure him of his safety, and return to him his official seal and ceremonial axe. Wang Ling met with Sima Yi at Wuqiu (武丘) with a distance of more than ten zhang between both of them. Wang Ling told Sima Yi: "If I am guilty, you can summon me to meet you. Why do you need to come here?" Sima Yi replied: "That's because you don't respond to summons." Wang Ling said: "You have failed me!" Sima Yi responded: "I would rather fail you than fail the state." Wang Ling was then escorted as a prisoner back to Luoyang. To discern Sima Yi's true intentions, Wang Ling asked him if he could receive nails for his coffin. Sima Yi had them given to him. While en route to Luoyang, when Wang Ling passed by a shrine honouring the Wei general Jia Kui, he said; "Jia Liangdao! Only the gods know Wang Ling is truly loyal to Wei." Wang Ling committed suicide on 15 June 251 by consuming poison at Xiang County (項縣; around present day Shenqiu County, Henan). Sima Yi had Wang Ling's conspirators arrested and executed along with their families. Cao Fang sent Wei Dan (韋誕) as an emissary to meet Sima Yi at Wuchi (五池) and congratulate him on his success in suppressing Wang Ling's rebellion. When Sima Yi reached Gancheng, Cao Fang sent Yu Ni (庾嶷) as an emissary to appoint Sima Yi as Chancellor of State, and promote him from a marquis to a duke with the title "Duke of Anping Commandery". One of Sima Yi's grandsons and one of his brothers were also enfeoffed as marquises. At the time, the Sima family had 19 marquises and 50,000 taxable households in all their combined marquisates. Sima Yi declined the appointment of Chancellor of State and refused to accept his enfeoffment as a duke. Guo Huai's wife, the younger sister of Wang Ling, was taken into custody by imperial censors. Guo Huai apprehensively relented and let her be taken, not wanting to push things further, but when his five sons kowtowed before him until their foreheads started bleeding, he relented and ordered his subordinates to bring back his wife from the imperial censors. Guo Huai wrote a letter to Sima Yi: "My five sons are willing to sacrifice their lives for their mother. If they lose their mother, I lose them too. Without my five sons, I will no longer exist. If I have violated the law by seizing back my wife from the imperial censors, I am willing to see the Emperor and take full responsibility for my actions." After reading Guo Huai's letter, Sima Yi made an exception for Guo Huai's wife and pardoned her. The Weilüe recounts a story of a man named Yang Kang (楊康), a former personal aide of Linghu Yu who divulged the conspiracy of Linghu Yu, who wanted to engage in a rebellion in 249 or 250. Sima Yi, while stationed in Shouchun, asked Shan Gu (單固), another former aide: "Did Linghu Yu plot a rebellion?" Shan Gu denied this but Sima Yi doubted him because Yang Kang had previously said Shan Gu had also been involved in the plot. Shan Gu and his family were arrested, and he was tortured and interrogated. Shan Gu remained firm in his denial so Sima Yi had Yang Kang called in to compare their testimonies. Yang Kang was unable to defend his own rhetoric so Shan Gu began cursing at Yang Kang. Yang Kang had thought he would be enfeoffed as a reward but because his own testimony had been inconsistent, he was sentenced to death together with Shan Gu, and both men were dragged out and executed. Around that time, the corpses of Wang Ling and Linghu Yu had been dragged out of their tombs and their bodies had been exposed for three days in the nearest market place. In July 251, Cao Biao was forced to commit suicide. Sima Yi then relocated the other nobles from the Cao family to Ye, where they were effectively put under house arrest.

Өлім және қайтыс болғаннан кейін марапатталғандар

251 жылдың шілдесінде Сима И ауыр сырқатқа шалдығып, Жя Куй мен Ван Лингтің құрметке ие болуы туралы арман көрді, бұл оны алаңдатты. Сима И 251 жылдың 7 қыркүйегінде Луоян қаласында 73 жасында дүние салды. Император Цао Фан қайғы киім киіп, Сима Идің жерлеу рәсіміне жеке қатысып, Сима Иді Батыс Хан әулетінде Хуо Гуанға көрсетілгендей құрметпен жерлеуге бұйрық берді. Ол сондай-ақ Сима Иді қайтыс болғаннан кейін Мемлекеттік Канцлер қылып тағайындады және оны герцог дәрежесіне көтерді. Алайда, Сима Идің кіші інісі Сима Фу, марқұм ағасының атынан герцог атағы мен вэньлянчэні (轀輬車) қабылдаудан бас тартты, Сима И тірі болғанда осылай істеген болар деді. Сима И 251 жылдың 19 қазанында Хейин округінде (河陰縣; қазіргі Хэнань провинциясының Мэнцзинь округінің солтүстігінде) жерленді. Цао Фан оған «Вэньчжэн» (文貞) деген қабірлік атақ берді, кейін ол «Вэньсюань» (文宣) деп өзгертілді. Бірақ, өлер алдында Сима И қабірінің маңында ешқандай қабір тастары мен ағаштар сияқты белгілер болмауына, қарапайым киім киіп жерленуіне және өзімен бірге ешқандай сәнді заттардың қойылмауына дайындық жасады. Ол сондай-ақ, өзінен кейін дүние салған туыстарының онымен бірге жерленбеуін өтінді. Сима И дүние салғаннан кейін, оның үлкен ұлы Сима Ши 255 жылдың 23 наурызында қайтыс болғанға дейін әкесінің билігін өз қолына алды, содан кейін Сима Идің екінші үлкен ұлы Сима Чжао ағасының орнын басты. 264 жылдың 2 мамырында Вэй императоры Цао Хуань Сима Чжаоны «Жінь патшасы» деп тағайындағанда, Сима Чжао әкесіне «Жінь патшасы Сюань» деген қабірлік атақ берді. 265 жылдың 6 қыркүйегінде Сима Чжао дүние салғаннан кейін, оның үлкен ұлы Сима Ян оның орнына келді. 266 жылы Сима Идің немересі Сима Ян Цао Хуаньнан тақты тартып алып, өзін император етіп Жінь әулетін құрғаннан кейін, бабасына «Жінь императоры Сюань» деген қабірлік атақ берді, ғибадатхана атауын «Гаозу» деп атады және бабасының жерленген жерін «Гаоюань мавзолейі» (高原陵) деп атады.

In July 251, when Sima Yi became critically ill, he dreamt of Jia Kui and Wang Ling being honoured, which disturbed him. Sima Yi died on 7 September 251 in Luoyang at the age of 73. Emperor Cao Fang donned mourning garments, attended Sima Yi's funeral in person, and ordered Sima Yi to be buried with the same honours as those accorded to Huo Guang in the Western Han dynasty. He also posthumously appointed Sima Yi as Chancellor of State and elevated him to the status of a duke. Sima Yi's younger brother Sima Fu, however, declined the ducal title and a wenliangche (轀輬車) on behalf of his deceased brother, stating Sima Yi would have done that if he was still alive. Sima Yi was buried on 19 October 251 at Heyin County (河陰縣; north of present day Mengjin County, Henan). Cao Fang granted him the posthumous title "Wenzhen" (文貞), which was later changed to "Wenxuan" (文宣). Before his death, however, Sima Yi had made arrangements to be buried at Mount Shouyang (首陽山; in Yanshi, Luoyang, Henan) with no markers such as tombstone or trees around his tomb, to be dressed in plain clothes, and have no luxury items buried with him. He also stated his family members who died after him should not be buried with him. After Sima Yi's death, his eldest son Sima Shi assumed his father's authority up until his own death on 23 March 255, after which Sima Yi's second eldest son Sima Zhao took up his elder brother's position. On 2 May 264, when the Wei emperor Cao Huan enfeoffed Sima Zhao as the vassal "King of Jin", Sima Zhao honoured his father with the posthumous title "King Xuan of Jin". Sima Zhao died on 6 September 265, and his eldest son Sima Yan succeeded him in his position. In 266, after Sima Yi's grandson Sima Yan usurped the throne from Cao Huan and established the Jin dynasty with himself as the emperor, he honoured his grandfather with the posthumous title "Emperor Xuan of Jin" with the temple name "Gaozu", and named his grandfather's burial place "Gaoyuan Mausoleum" (高原陵).

Анекдоттар

Жас кезінде Сима И Ху Чжаоның (胡昭) жақын досы болды. Бірде Жоу Шенг (周生) Сима Иді ұрлап алып, оны өлтірмекші болды. Ху Чжао қауіпке қарамастан, Сяо тауларында Чжоу Шенгпен кездесіп, оны Сима Иді босатуға көндіруге тырысты. Жоу Шенг бас тартқанда, Ху Чжао жылап, оған жалбарынды. Чжоу Шенг Ху Чжаоның шын ниетіне қатты риза болып, Сима Иді босатты. Ху Чжао бұл оқиғаны ешкімге айтпады, сондықтан Сима И өмірінің қарызын оған білгендердің саны аз болды. Сима Идің Цао Цаоның басшылығына қосылуының тағы бір, мүмкін ойдан шығарылған нұсқасы Вейлюе есебінде келтірілген. Онда Цао Цаоның әскеріндегі тәжірибелі генерал Цао Хонг Сима Идің қабілеті туралы естіп, оны кеңесші ретінде алғысы келген. Сима И Цао Хонға көп мән бермеді және онымен кездесуден бас тартты, тіпті, жүруге таяқ керектейтіндей ауыр сырқатқа шалдыққандай көрсетті. Цао Хонг мұнан қатты ренжіп, Сао Цаоға хабарлап, ол Сима Иді шақырды. Сима И Цао Цаомен кездесуге шақырғанын естігенде, дереу таяқтарын тастап, жүгіріп барды. Цао Цао Сима Идің амбициялы және "ланг гу" (狼顧) көрінісіне ие екенін естігендіктен, оның рас екенін көзбен көруді қалады. Бір күні Цао Цао Сима Иге алдымен жүруді бұйырды, содан кейін артына қарауға мәжбүр етті. Сима И денесін қозғалтпай, тек басын бұрып артына қарады. Сонымен қатар, Цао Цао бір күні үш жылқының бір тоқтан жеп жатқанын көріп, алаңдады және Цао Пиге ескертті: "Сима И қарапайым подданный болуға қанағаттанбайды, ол сіздің отбасы істеріңізге араласады". Цао Пи Сима Имен жақсы қарым-қатынаста болғандықтан, оны жиі қорғап, сыннан сақтады. Сима И де Цао Цао алдында өзін адал және жақсы қызметкер ретінде көрсетуге тырысты, осылайша оның күдігін сейілтуге ұмтылды.

Бағасы мен мұрасы

238 жылы Гонсун Юань Сима Идің Вэй әскерін Ляодунға шабуылға алып бара жатқанын естігенде, Вудан жәрдем сұрап елші жіберді. Сунь Куан соңында Гонсун Юаньға былай деп хат жазды: "Сима И әскери өнерді жақсы біледі. Ол әскери стратегияны құдайша қолданады. Ол өз жолына кедергі келтіргеннің барлығын жеңеді. Мен сенің жағдайыңды қатты алаңдатамын, бауырым". 249 жылы Ван Лингтің ұлы Ван Гуан былай деді: "Қазір Сима Иді түсіну қиын, бірақ оның іс-әрекеттері жағдайға қайшы келмейді. Ол өз тапсырмаларын лайықты және қабілетті адамдарға береді, ал одан да жақсыларын жомарттықпен мақтайды; ол бұрынғы билеушілердің заңдарын сақтайды және халықтың қалауын орындайды. Цао Шуанның жасаған қателіктерін түгелдей түзеді. Ол күні-түні тынбай жұмыс істейді, басты мақсаты – халықты тыныштандыру". Сима Идің ұрпағы Цзинь императоры Мин (323–325) бірде Ван Дао есімді шенеунікке Цзинь әулетінің тарихы туралы сұрады. Ван Дао Сима Идің мансабынан бастап, Цао Маоның Сима Чжаоға қарсы жасаған төңкеріс әрекетіне дейін барлығын айтып берді. Ван Даодан хабар алғаннан кейін император Мин: "Егер сен айтқан рас болса, онда Цзинь (династиясы) қанша уақытқа созылады?" деді. Тан әулетінің тарихшысы Фан Сюаньлинг, ол "Цзинь кітабында" Сима Идің өмірбаянының бас редакторы болған, Сима И сырттан жомарт және кеңпейіл көрінгенімен, іштей сенімсіз және қызғанышпен қарағанын атап өтті. Фанның сөзіне қарағанда, Сима И күдікпен қараушы, есептеуші, манипулятор және билік саясатын шебер қолданушы болған. Ол сондай-ақ Сима Идің Ляодун халқын қырғынға ұшыратуы және Цао Шуан мен оның бүкіл туыстарын жоюдағы қатыгездігін айтты. 316 жылы Батыс Цзинь әулеті құлағаннан кейін, Вэй әулетінің Хан әулетінің заңды мұрагері екендігі туралы халықтық пікірден Шу әулетінің заңдылығы жоғарырақ болуы мүмкін деген көзқарасқа қарай баяу ауыса бастады. 316 жылға дейін Сима И әділ адам ретінде қарастырылып, тіпті құдайландырылды; бірақ 316 жылдан кейін ол одан бейтараптықпен қарастырыла бастады, бұл қазіргі заманға дейін сақталды және Ли Шиминнің "Цзинь кітабындағы" Сима И туралы пікірімен мысалдалды:

In 238, when Gongsun Yuan heard Sima Yi was leading a Wei army to Liaodong to attack him, he sent a messenger to request reinforcements from Wu. Sun Quan eventually complied and wrote to Gongsun Yuan: "Sima Yi is well versed in military arts. He uses military strategy like a god. He defeats all who stand in his way. I am deeply worried for you, my brother." In 249, Wang Guang, the son of Wang Ling, said: "Now Sima Yi cannot be fathomed, but what he does never runs contrary to the situation. He gives his assignments to the worthy and capable, and liberally credits those who are better than he; he practices the laws of the former rulers and satisfies the people's desire. Of whatever Cao Shuang did wrong, he has left nothing uncorrected. He does not relax his efforts day and night, his primary aim being to soothe the people." Emperor Ming of Jin (323–325), a descendant of Sima Yi, once asked an official named Wang Dao to tell him about the origins of the Jin dynasty. Wang Dao told him everything from Sima Yi's career to Cao Mao's attempted coup against Sima Zhao. After hearing from Wang Dao, Emperor Ming said: "If what you said is true, how can the Jin (dynasty) expect to last long?" The Tang dynasty historian Fang Xuanling, who was the lead editor of Sima Yi's biography in the Book of Jin, noted Sima Yi was known for appearing to be generous and magnanimous while actually being distrustful and jealous. According to Fang, Sima Yi was suspicious, calculative, manipulative, and a skilled practitioner of power politics. He also noted Sima Yi's cruelty in massacring Liaodong's population and exterminating Cao Shuang and his entire clan. After the fall of the Western Jin dynasty in 316, the belief began to slowly shift from the popular ideal Wei was the rightful successor to the Han dynasty towards the view Shu may have had greater legitimacy. Before 316, Sima Yi was seen as a righteous figure and was practically deified; after 316, however, he started to be viewed in a more critical manner, which has lasted into the modern age and is exemplified by Li Shimin's comment in the Book of Jin regarding Sima Yi:

"Император сыртта болғанда, Сима И іштен қарулы әскерлерді көтерді. Жерлеу орны толық орнамаған еді, бірақ ол асығыс жазалады және қырғын жасады. Бұл қалайша ізгі қызметшінің мінез-құлқы болуы мүмкін? Бұл өте жақсы нәрсені шатастырды. Ол қалайша бір жағынан ақылды, екінші жағынан ақымақ болуы мүмкін? Билеушінің көмекшісінің жүрегі қалайша бұрын адал, кейін сатқын болуы мүмкін? Сондықтан Император Мин бетін жапты, өтірік пен алдамшылықпен жетістікке жеткеніне ұялған. Ши Ле шексіз сөздермен күліп, опасыздық қайта оралып, істі аяқтады деді. Ежелгілер былай деген: «Адам үш жыл бойы жақсылық жасаса, ол жасырынып қалады, бірақ бір күндік жамандық бүкіл әлемге белгілі болады». Олай болса, осылай ма? Егер оны біраз уақыт жасыра алсаңыз да, ұрпақтарыңыз соңында сізді мазақтайды. Қоңырауларды ұрлап, құлақтарыңызды жауып алып, ешкім естімеуі үшін, алтын ұрлауды жоспарлап, бірақ оны ешкім көріп қалмайды деген сияқты. Ашкөздікті жақыннан көргендер өздерінің білімдерін кеңінен таратады, ал өзімшіл пайдаға деген құштарлық абыройды жояды. Егер сіз өзіңізді басқалардың игілігі үшін ұстай алмасаңыз, онда сіздің байлығыңыз халыққа апат әкеледі». – Ли Шимин (Тан әулетінің Тайцзун императоры) Сима И туралы.

Көркем шығармаларда

Сима И – 14 ғасырдағы «Үш патшалықтың романсы» тарихи романының маңызды кейіпкері, ол Қытайдың Үш патшалық кезеңінен бұрынғы және оның ағымындағы тарихи тұлғалар мен оқиғаларды көркемдеп суреттейді. Романда Сима И Вэй мемлекетіне адал және берілген қызметкер болып көрінеді, бірақ жасырын түрде билікті өз қолына шоғырландырып, оның ұрпақтарының бір күні тақты басып алуына дайындық жасайды – бұл Шығыс Хан әулетінің соңында Цао Цао жасағандай «екі жақты ойын». Сима И 228 және 234 жылдар аралығында Шу мемлекетінің Вэйге жасаған шабуылдары кезінде Чжугэ Лянның қарсыласы болады, олар екеуі де шайқастарда бір-бірін асырып түсуге тырысады. Сима И кейде қытай және даостық храмдарда есік сақшысы ретінде құрметтеледі, көбінесе Чжугэ Лянмен бірге. Чан Мудың манхуа комикстер сериясы «Уақыттың зардабы» – Шығыс Хан әулетінің соңы мен Үш патшалықтың тарихын көркемдеп баяндайды, онда Сима И орталық кейіпкер болып табылады. Сима И Koei компаниясының Dynasty Warriors және Warriors Orochi видео ойындары сериясында ойналатын кейіпкер ретінде пайда болады. Puzzle & Dragons мобильдік видео ойынында ол Ма Чао және Дяочанмен бірге Үш патшалық 2 пантеонында құдай ретінде бейнеленеді. Magic: The Gathering коллекциялық карта ойынында Portal Three Kingdoms жинағында «Сима И, Вэй фельдмаршалы» деген карта бар. Сима И рөлін сомдаған белгілі актерлер: Вэй Зонгуан («Үш патшалықтың романсы», 1994); Ни Дахонг («Үш патшалық», 2010); Эрик Ли («Үш патшалықтың ролелік ойыны», 2012); Ву Сюбо («Кеңесшілер одағы», 2017); және Элвис Хан («Үш патшалықтың құпиясы», 2018).