Кіріспе

Альбертаның саясаты провинциялық үкіметке негізделген, ол Канаданың басқа провинцияларына ұқсас, атап айтқанда конституциялық монархия және парламенттік демократия болып табылады. Провинцияның астанасы – Эдмонтон қаласы, онда провинциялық заң шығару ғимараты орналасқан. Бір палаталы заң шығару органы, Альберта заң шығару жиналысы, генерал-губернатордың өкілі мен 87 мүшеден тұратын заң шығарушы ассамблеядан құралған. Үкімет Вестминстер үлгісі бойынша жұмыс істейді. Провинциялық үкіметтің кірісі, көбінесе провинцияның табиғи ресурстарынан түсетін кіріс деп есептелгенімен, шындығында түрлі көздерден түседі. 2010-11 жылдары қайта жаңартылмайтын ресурстардан түскен кіріс үкімет кірісінің 24 пайызын құрады, ал жеке табыс салығынан шамамен сондай мөлшерде, федералдық үкіметтен берілетін гранттардан 14 пайыз және корпорациялар мен үкіметтің өз бизнес қызметінен шамамен сегіз пайыз түсті. Альберта – Канадада провинциялық сату салығы жоқ жалғыз провинция (қараңыз: Канададағы сату салығы). Альбертада көптеген басқа провинцияларға ұқсас, бір деңгейлі муниципалдық басқару жүйесі бар.

Вице-губернатор

Канаданың королі, сондай-ақ Альберта провинциясының құзыреті үшін егемендік құқыққа ие. Канадада монарх федералды үкімет пен 10 провинция атынан жеке билік жүргізеді. Тақтың билігі монархқа жүктелген және оны генерал-губернатор іске асырады. Премьер-министр мен Атқару кеңесінің кеңесі әдетте генерал-губернатор үшін міндетті болғанымен, генерал-губернатор кеңестен бас тартқан жағдайлар да болды. Бұл көбінесе премьер-министр сайланған заң шығарушы ассамблеяның сенімін толық қамтамасыз етпеген жағдайда немесе кеңес немесе заң конституцияға қайшы келгенде орын алады. 2022 жылы генерал-губернатор Салма Лахани генерал-губернатордың конституциялық рөлін жұмыстың ең маңызды бөлігі деп атады. Ол: «Біз конституциялық монархиямыз, және осы арқылы тепе-теңдік пен бақылау жүзеге асырылады. Мен оны «конституциялық өрт сөндіру құралы» деп атар едім. Оны жиі қолданудың қажеті жоқ, бірақ кейде қолдануға тура келеді», – деп мәлімдеді, егер «Альберта егемендігі туралы заң» жобасы конституцияға қайшы деп табылса. Аталған заң жобасы провинцияға келіспейтін федералды заңнаманы назарға алмауға мүмкіндік береді.

Заң шығарушы өкілеттік

Альбертаның заң шығарушы жиналысы – Альберта провинциясының, Канаданың Альберта заңнамалық органының кеңесші органы. Ол провинцияның астанасы Эдмонтондағы Альберта заңнамалық органының ғимаратында орналасқан. Заң шығарушы жиналыс – 87 мүшеден тұратын бірпалаталы ассамблея, мүшелер бір өкілдік сайлау округтерінен көп дауыс алған сайлаушылар арқылы сайланады. Заңнамалық орган қабылдаған заңдарға Канада королі Карл III, Альбертаның вице-губернаторы арқылы, Патшалық келісім береді. Қазіргі заңнамалық орган – 30-шы, себебі Альберта 1905 жылы Альберта заңы бойынша Конфедерацияға қосылды. Ол 2019 жылғы 16 сәуірде өткен жалпы сайлауда сайланған мүшелерден құралған және Біріккен консервативтік партиясы (әдетте 'UCP' деп қысқартылады) бақылайтын көпшілік парламентті құрайды.

Атқарушы билік

Альберта үкіметінің күнделікті жұмысы мен қызметін провинциялық департаменттер мен агенттіктер атқарады, олар партиялық емес мемлекеттік қызметкерлермен қамтамасыз етілген және сайланған үкімет тарапынан басқарылады. Альбертаның премьер-министрі – Корольдіктің бас министрі. Премьер провинцияның үкімет басшысы болып табылады, Кабинеттің құрамын анықтайды және оның мүшелерін тағайындайды, сондай-ақ атқару билігін жүзеге асыру және көптеген патшалық құқықтар бойынша тәжге кеңес береді.

Облыстық

Альбертаның парламенттік үкіметтері әр үш жылдан бес жылға дейін өткізілетін жалпы сайлаулар арқылы анықталады. Бес жыл – рұқсат етілген ең ұзақ мерзім. Жалпы сайлаулар арасында өлім немесе отставкадан босаған орындарды толтыру үшін қосымша сайлаулар өткізіледі. Әзірге өткен барлық сайлауда бір партия көпшілік орындарды жеңіп алды, бірақ кейде бұл партия дауыс берушілердің жартысынан да азын алғаннан кейін орын алатын. Альберта саясатының тарихында үкіметтер ұзақ жылдар бойы сақталып, үкімет алмасу сирек кездеседі. Алғашқы 16 жыл бойы Альберта провинциясында Либералдық үкімет болды. 1910 жылдары өркендеген шаруалар қозғалысы осы үкіметтен реформаларға қол жеткізуге мәжбүр етті және «Альберта Біріккен шаруалары» тобы арқылы тікелей саясатқа қатысып, алғашқы сайлауда билікті жеңіп алды. Луиза МакКинни мен Роберта МакАдамс 1917 жылғы сайлауда Заңнамалық Ассамблеяға сайланған алғашқы әйелдер болды. Олар сондай-ақ Британ империясының кез келген заң шығару органында сайланған алғашқы әйелдер еді. Ирен Парлби 1921 жылы провинциялық кабинетке тағайындалған алғашқы әйел болды. Альберта Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін пайда болған «далалық популизм» толқынына ілесіп кетті; 1921 жылдан 1935 жылға дейін Альберта Біріккен шаруалары осы кезеңде Канадада билікті жеңген шаруалар үкіметтерінің ең ұзақ өмір сүргеніне басшылық етті. Олар Альбертаның сайлау жүйесін өзгертуді қоса алғанда, бірнеше реформалар жасады. Қалаларда пропорционалды өкілдікпен бірге, қалалар сыртында бірден дауыс беру жүйесі енгізілді. 1935 жылы Уильям Аберхарттың Әлеуметтік несие партиясы (Сокред) радикалды ақша реформасы платформасымен сайланғанда, UFA барлық орындарынан айырылды. 1943 жылы Аберхарттың қайтысы мен экономикалық жағдайдың өзгеруінен кейін Сокред үкіметі премьер-министр Эрнест Мэннинг басшылығымен оңға қарай бет бұрды. 80 жылдан астам уақыт бойы провинция орталық саясатты ұстанған партиялармен басқарылды. 1971 жылы Сокредтердің орнын Прогрессивті консерваторлар басты. Ральф Клейн 1992 жылдан 2006 жылға дейін Альбертаның премьер-министрі болды және көптеген дауларға қарамастан, ол Прогрессивті консервативтік партияның және осы арқылы провинцияның басшысы болып қала берді, бірақ 2006 жылдың көктемінде оның партиясының делегаттарының тек 55 пайызы оның басшылығын мақұлдады, осылайша оны зейнетке шығуға итермеледі. Алдыңғы сайлауда (2004 жылы) Клейннің ПК партиясы провинциядағы дауыстардың жартысынан азын алды, бірақ орындықтардың 75 пайызын жеңіп алды. Солшыл Эдмонтон провинцияның Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі консервативтік дауыс беру үлгісінен ерекшеленді, осылайша «Редмонтон» лақап атын алды. Эдмонтон қаласының тұрғындары басқа жерлерге қарағанда Альбертаның Либералдық партиясы мен Альбертаның Жаңа демократтарына көбірек дауыс береді. Олардың таңдаулары көбінесе бірінші өткен сайлау жүйесімен жасырылады. 1955 жылдан 1982 жылға дейін Эдмонтоннан бірде-бір Лейборист, CCF немесе NDP үміткері жеңіске жетпеді, бұл қаладағы үлкен солшыл дауыс беруге қарамастан, ішінара 1956 жылы STV/IRV дауыс беру жүйелерінің жойылуына байланысты. 2004 жылғы провинциялық сайлау қаланың «Редмонтон» лақап атын қалай алғанын көрсетеді; Либералдық және Жаңа демократиялық кандидаттар қаланың 18 орынның 15-ін жеңіп алды. 2008 жылы Торилер Эдмонтонның 18 орынның 13-ін жеңіп алса, Клейннің ізбасары Эд Стелмах Эдмонтонның сыртындағы округтің өкілі болды және Калгаридегі энергетикалық корпорациялардың мүдделерімен байланысы аз деп есептелді. 2011 жылы Стелмах провинцияның алғашқы әйел премьер-министрі Элисон Редфордқа жол берді. Ол Торилерді 2012 жылы 12-ші рет қатарынан сайлауда жеңіске жеткізді. Редфорд 2014 жылы отставкаға кетуге мәжбүр болды, ал оның орнын бұрынғы федералды министр Джим Прентис басты. Альберта саясатындағы консерваторлардың үстемдігі 2015 жылы бұзылды. 2015 жылы Альбертаның Жаңа демократиялық партиясы алғаш рет үкімет құрды, ал Рейчел Нотли Альбертаның 17-ші премьер-министрі болды. НДП Альбертаның 87 орынның 54-ін жеңіп алды. 2019 жылғы жалпы сайлауда Джейсон Кенни мен оның жаңа Біріккен консервативтік партиясы (БКП) билікке келіп, Альберта заң шығарушы органында 87 орынның 63-ін жеңіп, провинцияны консервативтік саясатқа қайтарды. Бұл Альберта тарихында бір мерзімнен кейін ғана биліктегі үкіметті тақтан түсірген жалғыз сайлау болды. Алайда, БКП дауыстардың 54 пайызын ғана алды, бірінші өткен сайлау жүйесі орын алмасудың қарбаласын үлкейтіп, партияның танымалдығын асыра көрсетті. 2023 жылғы жалпы сайлауда БКП тағы да көпшілік орындарды жеңіп алды, бірақ бұрынғыдан аз айырмамен: БКП 49 орын, НДП 38 орын; БКП дауыстардың 53 пайызы, НДП дауыстардың 44 пайызы.

Федералды

Альбертаның федералдық өкілдігі көбінесе провинциялық саясатына ұқсас болды. Провинциялық сайлаулардағыдай, федералдық сайлауларда да жетекші партия (атауына қарамастан) өз үлесінен артық мүшелерді алып, басқа партиялар жеткіліксіз өкілдікке ие болды. Либералдық партия заң шығарушы жиналыста билікте болғанда, провинцияның көп бөлігі либералдық партиямен өкілдік етілді. 1917 жылғы сайлау ерекше жағдай болды. Одақ үкіметінің әскер дауысын пайдалануы либералдық кандидаттардың сайлау округінде дауыс берушілердің көпшілігінің қолдауына ие болғанына қарамастан, сайланбауына себеп болды. Содан кейін, 1921 жылдан 1935 жылға дейін Біріккен фермерлер үстемдік еткенде, Альберта парламентінің көп бөлігі осы партияның мүшелерінен құралды. Калгари еңбекшілердің бекінісі болды және 1921 жылы екі еңбекші депутаттың сайлануы елдегі басқа ешбір аймақта байқалмады. Әлеуметтік несие 1935 жылы алғашқы сайлауда жеңіске жетіп, танымал болғанда, федералдық өкілдік те көбінесе осы партияға ауысты. Эрнест Мэннинг басқарған Әлеуметтік несие партиясы 1940 жылдары оңшыл бағытқа бұрылды, бірақ бұл Альберта дауыс берушілерінің көңіл-күйіндегі өзгерісті көрсетті. Партия 1970 жылға дейін провинциялық билігін және федералдық орындардың көп бөлігін сақтап қалды. Альбертаның консервативтік бейілі федералдық деңгейде айқын байқалды. Провинция Канаданың Реформа партиясының және оның ізбасары, Канадалық Альянстың орталығы болды. Бұл партиялар 1997 жылдан 2003 жылға дейін федералдық парламенттегі екінші ірі саяси партиялар болды және саяси оң жақта орналасқан. Канадалық Альянс Прогрессивті Консервативтік партиямен бірігіп, бүгінгі Канаданың Консервативтік партиясын құрды. Консервативтердің бұрынғы жетекшісі және экс-премьер-министр Стивен Харпер 1980 жылдары Альбертаға көшіп келді және Калгари округін өкілдік етті; партияның уақытша жетекшісі және Оппозиция жетекшісі Рона Амброуз да Альберталық. Альберта 1958, 1963, 1965, 1968, 1972, 1993, 2006, 2015, 2019-2021 жылдары либералдық депутаттарды сайлаған жоқ. 2021 жылы Эдмонтон мен Калгариде бір-бір депутат сайланды. 2021 жылы провинциядағы дауыстардың 15,5 пайызын алып, пропорционалды түрде бес орынға ие болды. Альбертада либералдық депутаттар болмаған жылдары либералдық партия билікте болды (1965-1968, 1972-1979, 1980-1984, 1993-2006 және 2019 жылдан қазірге дейін). Осы бес кезеңнің барлығында дерлік, жалпы 31 жыл бойы Альберта федералдық кабинетте тікелей өкілдікке ие болған жоқ. Бұл Пьер Трудо премьер-министрлік қызметінде Ұлттық энергетикалық бағдарламаны құруға тырысқан жылдарды да қамтыды. Бірақ ол сәтсіз аяқталды. Бүгінгі күні Канада ұлттық энергетикалық жоспары жоқ санаулы ірі елдердің бірі болып табылады. CCF Альбертада ешқашан депутат сайлаған емес. Бірақ оның кейінгі атауымен, Жаңа демократиялық партия, солшылдар Альбертада үлкен жетістіктерге қол жеткізді, 1988 жылы бір депутатты, ал 2008 жылдан бері Эдмонтон Страткона округінен әр сайлауда бір депутатты сайлап отыр. 2021 жылы Эдмонтон Грисбах округінен қосымша NDP депутаты сайланды. Партия 2021 жылы Альбертадағы дауыстардың шамамен бес бөлігін алып, пропорционалды түрде алты орынға ие болды. Альбертаның ауылдық округтері көбінесе жетекші партияға – консерваторларға немесе Біріккен фермерлерге, Әлеуметтік несиеге, Реформа партиясына және олардан бұрынғы Альянсқа – елдегі ең жоғары айырмашылықты көрсетіп береді; көптеген жағдайларда жеңімпаз кандидат дауыстардың үштен екісінен астамын алады.