Втора дүниежүзілік соғысындағы британ тыңшысы Вера Лей: Өмір және ерлік жолы

Кіріспе

Британдық SOE агенті (1903–1944)

Вера Ли (17 наурыз 1903 – 6 шілде 1944) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбританияның құпия «Арнайы операциялар атқарушысы» ұйымының (SOE) агенты болған. Ли, Гестапоға ұсталғанға дейін, оккупацияланған Францияда SOE-нің «Donkeyman» желісі мен «Inventor» кіші желісінің мүшесі болды. Кейін ол Натцвайлер-Струтхоф концлагерінде атылып өлтірілді.

Ерте өмір

Вера Ли 1903 жылдың 17 наурызында Англияның Лидс қаласында Вера Гласс есіммен дүниеге келді. Ол нәресте кезінде тасталып, Х. Юджин Ли деген америкалық, әйгілі жарыс жылқыларын жаттықтырушы және оның ағылшын әйелі оны бала кезінде асырап алған. Ол асырап алған қызының атын Вера Юджини Ли деп өзгертті. Ли қайтыс болғаннан кейін, оның әйелі Альберт Кларкқа үйленді, ал оның ұлы Виктор Александр Далзелл Кларк Лидің өгей інісі және досы болды. Туысқандығын анықтау қажет болғанда, Ли Кларкты таңдады. Кларк кейін ол бала кезінде үлкейгенде жокей болуды армандағанын еске алды. Шындығында, ол жарыс әлемінен де сәнді, жоғары тігіс киімдер әлеміне көшті. Каролина Ребу үйінде сатушы болып жұмыс істегеннен кейін, 1927 жылы, 24 жасында ол екі досымен бірге Вендом алаңында Роза Валуа деген үлкен үйді құрды. Соғысқа дейінгі он жылдықтарда ол Le Tout Paris-тің танымал әлеуметтік ортасына енді.

Француз қарсыласы

1940 жылы Париж түскеннен кейін ол жеті жылдық күйеу жігіті Чарльз Суссейге қосылу үшін Лионға кетті. Чарльз Суссей португалдық кинокомпанияның бас директоры еді. Ол оның көмегімен Англияға қалай жетудің жолын табуды ниеттенген, бірақ ол жер асты қашу жолдарымен айналысып, елден қашып бара жатқан одақтас әскерилерге көмектесті. 1942 жылға дейін ол өзі Пиреней таулары арқылы Испанияға аттанды. Бұл жолмен өткен көптеген адамдар сияқты, испан билігі оны Бильбаодан оңтүстікке қарай 65 шақырым жердегі Миранда-де-Эбродағы интернациялық лагерге қамады. Британ елшілігінің қызметкерінің араласуы арқасында ол босатылып, Гибралтар арқылы Англияға жол тартты.

Арнайы операциялар басқармасы

Ли 1942 жылдың соңында Англияға соғысқа қызмет ету ниетімен келді және көп ұзамай SOE анықтады. Ол өзінің рекрутеріне "ақылды бизнесмен" ретінде әсер етті. Сұхбаттасушы одан әрі: "Коммерция оның бірінші адал екендігі анық", - деп атап өтті, бірақ билік оның ниетіне күмән келтіруге себеп таппады, ал оның соғыстан бұрынғы Париждегі өмірі мен француз тіліндегі кемелді білімі оны жұмысқа табиғи түрде бейімдеді. Ол Суссеймен байланысын үзуге келісіп, оқуды бастады. Оның алдын ала оқу есебінде Лий икемді, белсенді және ынталы, сенімді және қабілетті, "оқыту үшін өте қанағаттанарлық адам" және "өте жағымды тұлға" ретінде сипатталды. Командирдің есебіне сәйкес, ол "қатырына толы", ер адамдармен бірге жүрді және "партиядағы ең жақсы мерген" болды. Ол оны "өлі ынталы" деп тапты және оның өте құрметке ие екенін, "таза табиғаты" бар екенін және оның айтуынша "бұл жұмысқа лайықты әйел" екенін айтты. Кейінірек оның бір оқытушысы оның карталар мен диаграммалармен жұмыс істеу қиын екенін еске алды, бірақ ол "бармақтарымен өте жақсы жұмыс істеді; ол зарядтар мен сымдармен жұмыс істей алды және бәрі өте тез және таза" болды. Ол (дұрыс) оның соғыстан бұрын сән бизнесімен байланысты болуы мүмкін деп болжады. "Ол киімге қатты қызығатын, ал өзінің сұм түсті киіміне қатты ренжіді". Ли Францияға FANY-дің прапорщигі Вера Ли ретінде оралғанда 40 жаста еді, өйткені мұндай әйелдер FANY-де номиналды түрде жұмыс істейтін, бірақ іс жүзінде SOE агенттері болған (Andrée Borrel және басқа да көптеген SOE агенттері сияқты). Ли 1943 жылдың 13/14 мамырында Францияға оралды, Лиссандерде Тур маңындағы алаңға келді және сол түні F бөлімінің әуе қозғалысы офицері Анри Дерикорт қабылдаған төрт жаңа келушінің бірі болды. Ол Джулиан Айснермен (Дерикорттың ескі досы, оның Farrier деген кодты операциясы бойынша курьер болады), Сидни Чарльз Джонс (ұйымдастырушы және қару-жарақ инструкторы) және Марсель Клех (W/T операторы) келді. Ли курьер болып, олардың үшеуі (Ли, Джонс және Клех) Inventor деп аталатын кіші схеманы құрайтын, Париждегі Prosper схемасымен жұмыс істейтін, кейіннен Donkeyman схемасының байланыс офицері болып қызмет ететін. Сұлбалар желілер деп те аталатын. Лидің әріптестері арасында кодтық аты Симон және Лондонмен радиобайланыс үшін Алмонер болды; Францияда оның жеке тұлғасы - Сюзанна Шаванн, фризериктің көмекшісі. Өзінің жалған атын қағаздармен Париждің айналасында және солтүстік-шығыстағы Арденнге дейін жүріп, Джонстан оның түрлі сымсыз операторларына және Анри Фрегерге (Проспер схемасының кіші схемасын басқарған) хабарларды жеткізді. Ол Лондондағы басшыларына жіберген есептері "өте қуанышты" деп сипатталды. Ол сәнді Он алтыншы округтегі пәтерге көшіп, басқа агенттер жиі келетін кафелерде кездесуді әдеттегідей жасады және Париждегі өмірді қайтадан бастады. Неміс оккупациясы кезінде Париж ерекше тыныш болды, рациондауға және көптеген адамдар жеке өмірде көретін психологиялық стресске қарамастан, өмір бұрынғыдай жалғасты. Неміс басқыншыларының жауабымен жәбірленушілердің жауабы мен көптеген париждіктердің Гестапоның хабаршысы болып, өздерін байытуға дайын болғандығы себепті қарсылық әрекеттері аз болды. Бұл Лидің соғыстан бұрын қолданған шаштаразға жиі бару шешімі арқылы дәлелденгендей, ол болмағанынан сақ болуды қажет етті. Ол апасының күйеуіне кездесіп, алдымен оны танымаймын деп жүрді, содан кейін оны құшақтады. Бұл кездейсоқ кездесу оның да одақтастар үшін жасырын іс-әрекетке қатысқанын анықтауға әкелді. Ол қашып бара жатқан одақтас ұшқыштарын жасырып, оларды Пиренейлер арқылы Испанияға жеткізуге тырысатын құтылу желісіне жіберді. Бос уақытында ол французша білмейтін ұшақтардың кейбіреулерін қауіпсіз үйден көше арқылы құтылу желісіндегі келесі байланыс нүктесіне дейін шығарып салды.

Leigh arrived in England at the end on 1942, with the intentions of offering her services for the war effort, and was soon identified by SOE. She struck her recruiter as "a smart businesswoman". The interviewer noted further, "It is clear that commerce is her first allegiance", but the authorities saw no reason to doubt her motives, while her pre war life in Paris and her perfect French seemed to make her a natural for the job. She agreed to break off contact with Sussaix and began training. Her preliminary training report described Leigh as supple, active and keen, confident and capable, "a very satisfactory person to teach" and one with "a very pleasant personality". Her commandant's report said she was "full of guts", had kept up with the men and was "about the best shot in the party". He found her "dead keen" and noted that she was greatly respected, had an "equable nature", and according to him was a "plumb woman for this work". One of her instructors later remembered that she had a hard time dealing with maps and diagrams, but was "extremely good with her fingers; she could do fiddling jobs with charges and wires and all that remarkably quickly and neatly". He speculated (correctly) that she might have been connected with the fashion business before the war. "She was very interested in clothes, and hated her hideous khaki uniform". Leigh was 40 years old when she returned to France as Ensign Vera Leigh of the FANY, as it was common for such women to be nominally employed by the FANY while actually being SOE agents (as was Andrée Borrel and many other female SOE agents). Leigh returned to France on 13/14 May 1943, arriving in a Lysander at a field near Tours, and was one of four new arrivals that night who were received by F Section's air movements officer, Henri Déricourt. She arrived with Juliane Aisner (an old friend of Déricourt who would be a courier in his pick up operation codenamed Farrier), Sidney Charles Jones (an organiser and arms instructor) and Marcel Clech (a W/T operator). Leigh was to be a courier and three of them (Leigh, Jones and Clech) were to form a sub circuit known as Inventor, to work with the Paris based Prosper circuit, and would later serve as the liaison officer of the Donkeyman circuit. Circuits were also known as networks. Leigh's codename among fellow agents was Simone, and Almoner for radio communications with London; while her assumed identity in France was Suzanne Chavanne, a milliner's assistant. With papers in her assumed name, she moved around Paris and as far away as the Ardennes in the northeast, carrying messages from Jones to his various wireless operators and to Henri Frager (who headed a sub circuit of the Prosper circuit). The reports she sent to her superiors in London were described as "extremely cheerful". She moved into an apartment in the elegant Sixteenth Arrondissement, made rendezvous routinely at cafés frequented by other agents, and took up life as a Parisienne again. Paris was remarkably calm under the German occupation with life continuing much as it had before despite rationing and the psychological stress many suffered in private, with few acts of resistance due to the savage reprisals the German invaders would inflict in response and the large number of Parisians willing to enrich themselves by becoming informants for the Gestapo. It caused Leigh to be less careful than she should have been, as evidenced by her decision to frequent the same hairdresser she had used before the war. She came across her sister's husband and at first pretended not to know him, then threw her arms around him. This chance encounter led to the discovery that he, too, was involved in clandestine activity for the Allies by hiding fugitive Allied airmen and passing them on to an escape line that would try to get them over the Pyrenees across the frontier into Spain. In her spare time, she began escorting some of these downed fliers, who spoke no French, through the streets from the safe house to their next point of contact on the escape line.

Тұтқындау

Ол SOE агенті Айснермен бірге Place des Ternes алаңынан жақын жердегі ауладағы әсем ғимаратта уақыт өткізді, ол күйеуінің бизнесін басқарған, бұл Лидің Дерикорттың курьеры қызметін жасыруға тиімді жамылғы болды. Ли жиі басқа агенттермен Place des Ternes алаңының ар жағындағы кафеде кездесетін, ол жерден Étoile алаңына дейін қысқа қашықтықта болатын. 1943 жылдың 30 қазанында, Джонстың күзетшісінің қатысуымен, ол Chez Mas кафесінде тұтқындалды. INVENTOR желісі қос агент Роджер Бардеттің сатқандығынан кейін құлап қалды. Парижден бірнеше шақырым қашықтықтағы Фрезн түрмесіне жеткізілген ол Сюзанна Шавонна ретінде тіркелді және Әйелдер бөлімінің үшінші секциясындағы 410-шы камераға орналастырылды. Оған оқу кезінде тұтқынға түскеннен кейін 48 сағатқа төзуге үйретілген, бұл оның әріптестеріне кез келген үй-жайды тастап кетуге және оның ашуға мәжбүр болатын кез келген құжаттарды жоюға мүмкіндік беру үшін жасалған, бірақ оған мұндай қадамның қажеті болмағаны анық. Оның қызметі туралы тұтқынға алған адам бұрыннан білген.

Германияға көшіп бардым

1944 жылдың 13 мамырында Ли, тағы үш тұтқынға алынған әйел SOE агенттері – Андре Боррель, Соня Олшанецки және Диана Роуденмен бірге Фреснеден Гестапоның Париж штаб-пәтеріне, Авеню Фохқа көшірілді. Олармен бірге Йоланде Бикман, Мадлен Дамермент, Элиан Плевман және Одет Сансом есімді тағы төрт әйел болды, барлығы да F бөлімінің агенттері еді. Сол күні оларды теміржол стансасына алып барды, және пойыздан түскен кезде әрқайсысын күзетшіге кісендеп байлады. Сансом соғыстан кейінгі сұхбатында былай деді:

Біз осы сапарды бірге қорқынышпен бастадық, бірақ бәріміз ең бастысы бірге қаламыз деген үмітте болдық. Бізге бәрімізге де жағдайдың қалай болатынын білуге мүмкіндік болды, ешкім көп нәрсе күткен жоқ, бізді өлімге кесуі мүмкін екенін барлығымыз білдік. Өлім жазасына ресми түрде кесілген жалғыз адам мен болдым. Қалғандары емес. Бірақ әрқашан бір керемет нәрсе болады деген үміт бар. Әйелдер Германияға келгеннен кейін Карлсруэдегі (Justizvollzugsanstalt Karlsruhe) түрмедегі бөлек камераларға жайғастырылды. Агенттерге басқа тұтқындардан ешқандай айырмашылық жасалмады – олар концентрациялық лагерьдегілерге қарағанда жақсы жағдайда болды – және уақыт өткізу үшін картопты қабылдау, тігіс сияқты қолмен жұмыс істеуге берілді. Кейде олар биік терезелер арқылы Германия ішіндегі нысаналарға бет алған одақтас бомбалаушыларының шуын еститін. Сондықтан олардың жағдайы үміт беретіндей болды, тіпті әуе шабуылынан қаза табу мүмкіндігі болса да. Олар соғыстың аяқталуға жақын екеніне сенді және оларды көп ұзамай одақтастар босатады деп күтуге болады.

Натцвайлер-Струтхофтағы өлім жазасы

1944 жылдың 6 шілдесінде таңғы сағат 5-тен 6-ға дейін, Карлсруэге келгеннен кейін екі ай өтпеген соң, Боррел, Ли, Олшанецки және Роуден қабылдау бөлмесіне әкелінді, жеке заттары қайтарылып, екі гестапо адамына тапсырылды. Олар оларды жабық жүк көлігімен оңтүстік-батысқа қарай 100 шақырымдай қашықтыққа, Франциядағы Нацвейлер Штрутхоф концлагеріне жеткізді, онда сағат 15:30 шамасында келді. Әйелдердің лагерьге келгені күтпеген болып шықты, сондай-ақ әйелдерді сүйемелдегендердің бірі төрт әйелдің дереу атылуын бұйырды. Лагерьде әйелдер сирек кездесетін болғандықтан, олардың келгені неміс күзетшілері мен тұтқындардың назарын бірден аударды. Төрт әйелді СС қызметкерлері лагерьдің ортасынан төменге қарай, лагерьдің ең төменгі бөлігіндегі камералар блогына алып барды және сол түні кешкі уақытқа дейін ұстады. "Олардың сыртқы түрінен олардың бұрын концлагерьде болмағанын байқауға болады", - деді бір француз тұтқыны. "Олар жас көрінеді, жақсы күтімделген, киімдері жаман емес, шаштары тарақталған, әрқайсысының қолында бір зат бар еді". Төрт әйел бастапқыда бірге ұсталды, бірақ кейін жеке-жеке камераларға жайғастырылды. Олар терезелер арқылы бірнеше тұтқынмен, соның ішінде бельгиялық тұтқын, доктор Жорж Бугартспен байланыса алды. Ол әйелдердің біріне (кейін ол фотосурет арқылы Боррел екенін анықтады) терезе арқылы темекі жіберді. Боррел оған ақшасы бар кішкентай темекі қалтасын лақтырды. Бельгиялық армия дәрігері Альберт Гериссе, Марсельдегі Пэт О'Лири қашқындар желісін басқарған, Боррелді өзінің бұрынғы көмекшісінің бірі деп таныды. Ол басқа әйелдердің бірімен бірнеше сөз айтысты, ол өзінің ағылшын екенін (Ли немесе Роуден) айтты, содан кейін ол камералар блогының ішіне жоғалып кетті. Төрт әйелді өлтіруге қатысқан адамдардың соғыстан кейінгі сотта Гериссе ауруханада болғанын және әйелдерді бірінен соң бірі СС күзетшілерінің камералар блогынан (Zellenbau) бірнеше метр қашықтықтағы крематорийге алып бара жатқанын көргенін мәлімдеді. Ол сотқа былай деді: "Мен төрт әйелдің крематорийге бірінен соң бірі бара жатқанын көрдім. Біреуі кетті, екі-үш минуттан кейін тағы біреуі кетті". Крематорий орналасқан ғимараттың ішінде әр әйелге медициналық тексеру үшін киімдерін шешуге бұйрық берілді, дәрігер олардың біріне тифке қарсы вакцинация деп айтқан инъекция жасады, бірақ шындығында бұл 10 мл фенолдың дозасы еді, дәрігердің пікірінше, ол өлімге алып келеді. Инъекциядан кейін әйел есінен танып қалған соң, оны крематорий пешіне салды. Гериссе былай деді: "Ертесіне күні крематорийді басқаратын неміс тұтқыны маған пеш есігі әрқашан ашылғанда шырылдың естілетінін түсіндірді, бұл пешке дене салынғанын білдіреді. Мен төрт рет отты көрдім". Гериссе сөз еткен тұтқын - Франц Берг, ол крематорийде көмекші болып жұмыс істеді және сол түні отты жаққаннан кейін, жазалаудан бұрын басқа екі тұтқынмен бірге бөлмеге қайтып келді. Жазалау кезінде есік сырттан құлыпталған, бірақ есіктің үстіндегі кішкентай терезеден дәлізді көруге болады, сондықтан ең жоғары төсектегі тұтқын көргендерін үнемі баяндап отыратын. Берг былай деді: "Төртінші әйелді пешке итеру кезінде күрес болғанын бірнеше куәгер айтты. Польшалық тұтқын Уолтер Шульцтің айтуынша, СС-тің медициналық қызметкері (Эмил Брюттель) оған былай деді: "Соңғы әйел пешке жартылай кіргенде (оның аяқтары бірінші болып пешке салынған), ол есін жиып, қарсылық көрсетті. Сол жерде жеткілікті адам болғандықтан, олар оны пешке итеріп жіберді, бірақ ол қарсылық көрсетіп, [Питер] Штраубтың бетін тырнап алғаннан кейін ғана". Келесі күні Шульц лагерьдің жазалаушысының (Штраубтың) беті қатты сырықтанғандығын байқады. Лагерь дәрігері (Вернер Роде) соғыстан кейін жазаланды. Франц Берг бес жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ басқа бір сотта басқа қылмыс жасағаны үшін өлім жазасына кесілді және Родемен бірге сол күні дарға асылды. Лагерь командирі (Фриц Хартженштейн) өмір бойына бас бостандығынан айырылды, ал Штрауб 13 жылға бас бостандығынан айырылды.

Some time between 5 and 6 a. m on 6 July 1944, not quite two months after their arrival in Karlsruhe, Borrel, Leigh, Olschanezky and Rowden were taken to the reception room, given their personal possessions, and handed over to two Gestapo men who then escorted them 100 kilometres south west by closed truck to the Natzweiler Struthof concentration camp in France, where they arrived around 3:30 p. m. The women's arrival was apparently unexpected as was the order by one of the women's escorts that the four women were to be executed immediately. As women were a rarity in the camp, their presence immediately attracted attention from both German guards and prisoners. The four women were led through the center of the camp down to the cellblock at the bottom of the camp by SS men and held there until later that night. "One could see from their appearance that they hadn't come from a camp", said a French prisoner. "They seemed young, they were fairly well groomed, their clothes were not rubbish, their hair was brushed, and each had a case in their (sic) hand." The four women were initially together but later put into individual cells. Through the windows, which faced those of the infirmary, they managed to communicate with several prisoners, including a Belgian prisoner, Dr Georges Boogaerts, who passed one of the women (whom he later identified as Borrel from a photograph) cigarettes through the window. Borrel threw him a little tobacco pouch containing some money. Albert Guérisse, a Belgian army physician who had headed the Pat O'Leary escape line in Marseille, recognized Borrel as one of his former helpers. He exchanged a few words with another one of the women, who said she was English (Leigh or Rowden) before she disappeared into the cellblock building. At the post war trial of the men charged with the execution of the four women, Guérisse stated that he was in the infirmary and had seen the women, one by one, being escorted by SS guards from the cellblock (Zellenbau) to the crematorium a few yards away. He told the court: "I saw the four women going to the crematorium, one after the other. One went, and two or three minutes later another went." Inside the building housing the crematorium, each woman in turn was told to undress for a medical check and a doctor gave her an injection for what he told one of them was a vaccination against typhus, but was in fact a 10 cc dose of phenol, which the doctor believed was lethal. When the woman became unconscious after the injection, she was inserted into the crematorium oven. Guérrise said, "The next morning, the German prisoner in charge of the crematorium explained to me that each time the door of the oven was opened, the flames came out of the chimney and that meant a body had been put in the oven. I saw the flames four times." The prisoner Guérisse referred to was Franz Berg, who assisted in the crematorium and had stoked the fire that night before being sent back to the room he shared with two other prisoners before the executions. The door was locked from the outside during the executions, but it was possible to see the corridor from a small window above the door, so the prisoner in the highest bunk was able to keep up a running commentary on what he saw. Berg said:

More than one witness talked of a struggle when the fourth woman was shoved into the furnace. According to a Polish prisoner named Walter Schultz, the SS medical orderly (Emil Brüttel) told him the following: "When the last woman was halfway in the oven (she had been put in feet first), she had come to her senses and struggled. As there were sufficient men there, they were able to push her into the oven, but not before she had resisted and scratched [Peter] Straub's face." The next day, Schultz noticed that the face of the camp executioner (Straub) had been severely scratched. The camp doctor (Werner Rohde) was executed after the war. Franz Berg was sentenced to five years in prison but received the death penalty in another trial for a different crime and was hanged on the same day as Rohde. The camp commandant (Fritz Hartjenstein) received a life sentence, while Straub was sentenced to 13 years in prison.

Құрметтер мен марапаттар

Ли қайтыс болғаннан кейін Батылдығы үшін Корольдің мақтау қағазымен марапатталды. Ол қайтыс болған концлагерь қазір Франция үкіметінің тарихи орны болып табылады, және сол жердегі Депортация мемориалының бір бөлігі ретінде Ли мен онымен бірге қайтыс болған үш әйелге арналған ескерткіш орнатылған. Өз елін азат ету жолында қаза болған SOE агенттерінің бірі ретінде, прапорщик Ли Францияның Индре департаментіндегі Валенсай қаласындағы Валенсай SOE мемориалындағы "Құрмет кітабында" тіркелген. Ол сондай-ақ Англияның шығысындағы Бедфордшир графтығындағы Темпсфорд ауылындағы Темпсфорд мемориалында еске алынған. Кейінірек орнатылған SOE агенттерінің ескерткіші Ламбет Палас Роудта (Вестминстер, Лондон) барлық SOE агенттеріне арналған. Ол Бруквуд мемориалының 26-шы панеліндегі 3-ші бағанда, соғыс салдарынан белгілі және құрметті жерлеуден айырылған 3500 адамның бірі ретінде де еске алынған. 1985 жылы SOE агенті және суретші Брайан Стоунхаус Лиді және тағы үш әйел SOE агентін Natzweiler Struthof концлагерінде қайтыс болуларына аз уақыт қалғанда көрген. Ол төрт әйелдің әсерлі акварель суретін салған, ол қазір Лондондағы Арнайы күштер клубында ілуде.