Кіріспе

Władysław II the Exile (Władysław II Wygnaniec; 1105 – 30 мамыр 1159) – 1138 жылдан 1146 жылы елден қуылғанға дейін Польшаның жоғары герцогы және Силезия герцогы болды. Ол Силезиялық Пиаст әулетінің бабасы.

Силезияның губернаторы

Ол 1107 жылдан бері Польшаның жалғыз билеушісі болған герцог Болеслав III Вримуттың үлкен ұлы, оның бірінші әйелі – Киев князі Святополк II-нің қызы Збислава. Владыслав тұңғыш ұл болғандықтан, әкесі оны елді басқаруға белсенді түрде қатыстыруға шешім қабылдады. Кейбір тарихшылар Болеслав III өзінің үлкен ұрпақтарына мұрагерлік иелік құру үшін, өмірінің соңында Владыславқа Силезия аймағын бергенін айтады. Шамамен 1125 жылы Владыслав Австрия маргравы Леопольд III-нің қызы Бабенбергтерден Агнесқа үйленді; осы одақ оған Киелі Рим империясымен және Германия Корольдігімен тығыз байланыс орнатты: Агнес анасының жағынан император Генрих IV-нің немересі және Франкония герцогы Конрад III Хогенштауфеннің, кейін Германия королі болған, жартылай қарындасы еді. Владыславтың арқасында Силезия 1133–1135 жылдардағы Богемиямен соғыстар кезінде сақталды: ол Богемия әскері Одер өзенін кесіп өткеннен кейін өзінің аймағының маңызды бөліктерінің қирауына жол бермеді. 1137 жылы Нимчада (кейбір дереккөздер Клодзконы айтады) Богемия герцогы Собеслав I-мен болған кездесуде, онда бірнеше даулы мәселелер шешілді, Владыслав Собеславтың кіші ұлы, болашақ герцог Вацлав II-нің крещениесінде куәгер болды.

Польшаның жоғары герцогы

Герцог Болеслав III 1138 жылғы 28 қазанда қайтыс болды. Өсиетімен ол жаулап алынған көршілес жерлердің поляк тәжінің астындағы біртігін сақтауға және ұлдары арасындағы мұрагерлік дау-жанжалдардың алдын алуға тырысты. Сондықтан ол жеңілдетілген ағалық құқық принципін белгіледі: ең үлкен ұлы ретінде, елдегі жоғарғы билік Владыславқа жоғары князь (принцеп) атағымен берілді. Силезиядан басқа, ол орталық Сейнират провинциясын алды, ол Кіші Польшадағы Краковтан бастап Шығыс Үлкен Польшаға және батыс Куявияға дейін созылып, сондай-ақ Балтық теңізіндегі Гданьск маңындағы Померелия жерлеріне билік ету құқығына ие болды. Оның кіші ағалары Болеслав IV Бұйра және Миешко III шығыс Мазовия герцогтығын (Мазовия мен шығыс Куявиядан құралған) және батыс Үлкен Польша герцогтығын (Үлкен Польшаның қалған бөліктері мен Любуш жері) мұрагерлік феод ретінде алды. Болеславтың жесірі Саломея Берг қайтыс болғаннан кейін, Владыслав оның Ленчицадағы (Ленчица жері мен Сиерадз жері) иелігін де алатын болды, ол Сейниратқа қайтарылуға тиіс еді. Екінші жағынан, ол кіші ағасы Генрих кәмелетке толғанда оған Сандомир жерлерін беруге міндетті болды (бірақ тек өмір бойына ғана). Алайда, бұл аймақ 1146 жылға дейін Сейнираттан бөлінбеді. Оның ең кіші ағасы, кейіннен жоғары князь Казимир II Әділге ешқандай провинция берілмеді; ол Болеслав III-нің өлімінен кейін дүниеге келген болуы мүмкін. Әкесі қайтыс болған кезде Владыслав әйелімен көп жылдар бойы бірге болған және кем дегенде бір ұлы – 1127 жылы туған Болеслав I Ұзын (екінші ұлы Миешко IV Таңбалының туған күні әлі де даулы, 1130 мен 1146 жылдар аралығында айтылады) тірі қалған еді. 992 жылы Болеслав I Батыр, 1032 жылы Миешко II Ламберт және 1106 жылы өз әкесінің үлгісімен, жоғары князь елдің біртігін қалпына келтіруге дер кезінде тырысты. Оның өмірлік тәжірибесі мен әскери басшылық қабілеттерін ескере отырып, ол соңында сәттілікке жетеді деп күтілді.

Кіші герцогтармен алғашқы қақтығыстар

Владиславтың өгей анасы Саломеямен және оның туған бауырларымен даулары 1141 жылы ашық түрде басталды, кезде жесір герцогиня Ұлы герцогтың білімі мен келісімінсіз Ленчица провинциясын ұлдары арасында бөліп бастады. Сонымен қатар, ол кіші қызы Агнестің күйеуге беру мәселесін шешуге тырысып, осылайша ұлдарына лайықты одақтас табуға ұмтылды. Киевтің Ұлы князі Всеволод II-нің ұлдарынан біреуі күйеу бала ретінде ең қолайлы кандидат болуы керек еді. Ленчицадағы оқиғалар туралы хабарды естіген соң Владислав жылдам әрекет етуге шешім қабылдады. Нәтижесінде Киевтің Ұлы князі кіші княздермен жасаған барлық келісімдерін бұзды және қызы Звениславаның Владиславтың үлкен ұлы Болеславқа құдайы болуына уәде берді. Той бір жылдан кейін, 1142 жылы өтті. 1142-1143 жылдары Киев Русімен байланысы Владиславтың ағаларының жерлеріне қарсы күресу шешіміне көмектесті. Владиславтың жеңісі күмәнсіз болды, оны Русь, Богемия және Киелі Рим империясымен жасаған одақтастығы нығайтты.

Востовик ісі

Владислав билігі кезінде Силезия воеводасы (граф-палатин) Пётр Влостовичтің ықпалы ең үлкен және шешуші болды. Герцог Болеслав III-нің берік ізбасары болған ол, көп ұзамай елдегі маңызды саяси фигураға айналды, ең маңызды сарайлық лауазымдарды иеленді. Воевода ретінде, Польшадағы жергілікті билік органдарында, тіпті кіші герцогтардың аймақтарында да, лауазымды адамдарды тағайындау құқығына ие болды, осылайша мемлекеттің тағдыры оның шешімінен тәуелді болды. Болеславтың ұлдары мен Владислав арасындағы қақтығыс күшейе бастағанда, Болеславтың әйелі Саломея Берг оған қарсы интрига жасады, нәтижесінде Влостович отставкаға кетіп, оның орнына оның сенімді адамы тағайындалды. Владислав әкесінен мұрагерлікке ие болған соң, воеводалық билікті қайта қалпына келтірді, бірақ Влостовичтің күшейген ықпалы, әсіресе оның әйелі Агнес Бабенбергпен арадағы терең жағымсыз қарым-қатынас тудырды, ол оны негізсіз түрде сатқын санады. 1144 жылдың 27 шілдесінде Герцог Болеславтың жесірі және Влостовичтің жақтасы емес Саломея Берг қайтыс болды. Герцогтың өсиетіне сәйкес, оның Ленчица провинциясы Владиславтың сенаторлық провинциясына қайтарылуы керек болды. Воевода, кіші герцогтармен келісе отырып, даулы аймақты басып алу үшін төңкеріс жоспарлады, мүмкін, жас Генрихке сыйлық ретінде. Осы жағдайда да Владислав Киевтен одақтастарынан көмек сұрады. Азық-түлік келгенше күтпей, ол әскерлерін Болеслав IV Күлді және Миешко III-нің күштеріне қарсы жіберді, бірақ күтпеген жерден Владислав жеңіліске ұшырады. Киевтіктер келгеннен кейін ғана шайқастың және соғыстың бағыты Владиславтың пайдасына бұрылды. Бірден тиімді бейбіт келісімге қол жеткізілді, ол Ұлы герцогқа Ленчицаны толық бақылауға алуға мүмкіндік берді, бірақ оның орнына Киевтік әскерлерге, олардың көмегі үшін, Визнадағы поляк бекінісін беруге мәжбүр болды. Осы уақыт аралығында Владислав пен Пётр Влостович арасындағы шиеленіс күшейе түсті. Граф-палатиннің азаматтық соғыстағы ұстанымы Ұлы герцогқа қарсы болды. Бұл көзқарас Владиславтың автократиялық ұстанымына қайшы келді, сондықтан ол осы оқиғадан кейін бауырларын толығымен жерлерінен қуу туралы ойлады. Алайда, 1145 жылға қарай Ұлы герцог пен Влостович арасында татуласу мүмкін болып көрінді, бұл туралы Влостовичтің ұлының үйлену тойына воеводаның Владиславты шақыруы куәлік етеді. Бірақ келесі жылдың басында Ұлы герцог бәрін бір тәуекелге салуға шешім қабылдады: Влостовичті өмірінен біржола жою. Ол өзінің рыцарі Добекке оны тұтқындауға бұйрық берді. Добек Влостовичтің Ольбин (қазіргі Вроцлав) сотына келді және түнде воевода мен оның адамдарын тұтқынға алды. Жоғары герцогиня Агнес Влостовичтің өлімін талап етті, бірақ Владислав оны жазалау үшін мысал ретінде көрсетуге шешім қабылдады: оны соқыр етіп, мүгедектендіріп, жер аударып жіберді. Влостович құрметке ие болды және көптеген достары болды, оның тағдыры көптеген дворяндардың кіші герцогтарға адалдығын өзгертуіне себеп болды. Сонымен қатар, соқырланған Влостович Киев Русіне қашып кетті, ол осы уақытқа дейін Владиславты қолдап келді, және оларды одақты бұзуға көндірді.

Депозит беру

1146 жылдың басында Владислав өзінің жарысқан бауырларына соңғы шабуыл жасауға бел буды. Бастапқыда, Жоғары герцогтың жеңісі тек уақыт мәселесі сияқты көрінді, өйткені ол Мазовияны ешқандай кедергісіз басып алды және герцог Болеслав IV-ті Ұлы Польшадағы Познаньдегі ағасы Миешко III-ті қорғауға шегінуге мәжбүр етті. Сол жерде Владыславтың апаты күтпеген жерден басталды. Бұған себеп – оның басқа аймақтарындағы тұрақсыздық, онда Владиславтың диктаторлық саясатына қарсы күшті көтерілістер болды. Көтерілісшілер Гнезненің архиепископы Якуб зе Жнинаның қолдауымен тез күшейді, ол воевода Влостовичтің тағдыры үшін жаза ретінде Жоғары герцогты анафемаға ұшыратты, нәтижесінде тағы бір көтеріліс орын алды. Ақырындағы жеңіліс Познаньде герцог Болеслав IV-тің және басқа кіші герцогтардың әскерлерінің біріккен күштерінің есесінен ғана болған жоқ, сонымен қатар Владиславтың өз халқының қатысуынан туды, бұл оған толыққанды күйреу болды. Жоғары герцог шетелге қашуға мәжбүр болды; көп ұзамай оның әйелі Агнес және балалары Краковты қорғауға жасаған сәтсіз әрекеттерінен кейін оған қосылды. Кіші герцогтар толық жеңіске жетті, ал Владислав енді көршілерінің мейіріміне қалды. Бастапқыда ол отбасымен Прагадағы Богемия герцогы Владислав II-нің, өзімен аттас және туысқанның сарайында болды. Жоғары герцог атағын Болеслав IV иеленді. Владислав ешқашан Польшаға оралмады.

Жер аудару

Богемияға келгеннен кейін көп ұзамай, оның қайын інісі Германия королі Конрад III оған қонақжайлық көрсетті. Владислав көп ұзамай Германияға көшіп, король Конрадқа құрмет көрсетіп, тақты қайта алу үшін көмек сұрады. Король Конрад жақында Владиславты Богемияға қайта орналастырғандықтан, Владиславтың Польша билігін тез арада қайтарып алатындай көрінді. Кіші князьдерге қарсы жорық 1146 жылы басталды, бірақ Одер өзенінің тасуы және Германияның шығыс шекарасындағы қарулы қақтығысқа мүдделі еместік білдірген маркграфтар Альберт Аю және Конрад Мейссеннің Германия короліне жасаған қысымы салдарынан жорық сәтсіз аяқталды. Владислав әрине тағдырын өзгерту үмітін жоғалтпады, бірақ енді қайта оралуды кейінге шегуге мәжбүр болды, әсіресе Конрад III келесі жылы Франция королі Людовик VII-мен бірге Киелі жерге екінші крест жорығына аттанғанда. Осы уақыт ішінде бұрынғы Жоғары князь Альтенбургтегі император сарайын және оның Императорлық Плейснерландтағы қарастырылатын жерлерін басқарды. Германиядан көмек күтпей, Владислав және оның әйелі Агнес Рим Куриясына барып, папа Евгений III-тен көмек сұрады, бірақ бұл әрекет те нәтижесіз болды.

Өлім және мұра

1152 жылы король Конрад III қайтыс болды, оның орнын оның немересі Фредерик Барбаросса басты. Осымен Владславтың Польшаға қайта оралу үміті қайта жанданды. Владслав пен Фредериктің тәтесі Бабенбергтің Агнесінің ықпалымен, 1157 жылы Киелі Рим императоры Үлкен Польшаға жаңа жорық бастады. Жорық сәтті аяқталды, бірақ Фредерик Барбаросса күтпегендей Владславты Польша тағына қайта орнатпады, себебі Кшизковода тұтқындалған Болеслав IV императордың вассалы екенін мойындауға және оған салық төлеуге мәжбүр болды. Құн төлемі ретінде император Болеслав IV-ті Владславтың ұлдары Болеслав Таңқаяқ пен Миешко IV-ке Силезияны қайтаруға уәде беруге мәжбүр етті. Осы кезде Владслав Польшадағы үстемдік үшін күресінің ақыры жеңіліске ұшырағанын сезгендей болды. Ол Альтенбургте эмиграцияда болып, екі жылдан кейін қайтыс болды. Болеслав IV Силезия провинциясын Владславтың ұлдарына 1163 жылы ғана берді. Императордың Владславтың ұлдарын феодқа беруінен бөлек, олардың Пяст туыстарымен арасында да шиеленіс туды. Келесі ғасырларда Силезия олардың ұрпақтары мен мұрагерлері арасында 17 жеке герцогтыққа бөлінді, және 14 ғасырдың басынан бастап Богемия патшалығының вассалдарына айналды. 1335 жылғы Тренчин шарты бойынша Польша патшасы Ұлы Казимир III Силезия жерлеріне деген барлық құқықтарынан бас тартты, ол Силезия Пястарының билігінде қалды, бірақ 1675 жылы Легница герцогы Георг Вильгельмнің қайтысымен династияның еркек желісі тоқтатылды.