Кіріспе
Жел аспаптарында ойнау техникасы – күшейтілген үрлеу. Күшейтілген үрлеу – жел аспап арқылы берілетін ауаны манипуляциялау, нәтижесінде саусақтарды өзгерту немесе құбырды жылжытусыз дыбыс биіктігі жоғарылайды. Күшейтілген үрлеу ауа қысымын өзгертуді, ауа бағытталынатын жерді немесе ойнаушының аузы мен жұтқыншағы құрайтын камераның резонанстық қасиеттерін өзгертуді қамтуы мүмкін. (Соңғысы – амбушюрдің ерекшелігі.) Кейбір аспаптарда күшейтілген үрлеу дірілдейтін қамысты тікелей манипуляциялау және/немесе регистрлік пернені басуды, саусақтарды өзгертусіз қамтиды. Гармоникадағы күшейтілген үрлеуден басқа, биіктік секіруі қамыстың немесе ауа колоннасының дірілдеу режимінен, мысалы, негізгі тоннан жоғары гармоникаға өтуден тұрады. Күшейтілген үрлеуді жоғарырақ дыбыс алу үшін әдейі жасауға болады немесе қателік салдарынан, көздегеннен өзге нота туындауы мүмкін.
overblowing in the sense of exaggerating
Overblowing is the manipulation of supplied air through a wind instrument that causes the sounded pitch to jump to a higher one without a fingering change or the operation of a slide. Overblowing may involve a change in the air pressure, in the point at which the air is directed, or in the resonance characteristics of the chamber formed by the mouth and throat of the player. (The latter is a feature of embouchure.) In some instruments, overblowing involves the direct manipulation of the vibrating reed(s), and/or the pushing of a register key while otherwise leaving fingering unaltered. With the exception of harmonica overblowing, the pitch jump is from one vibratory mode of the reed or air column, e. g., its fundamental, to an overtone. Overblowing can be done deliberately in order to get a higher pitch, or inadvertently, resulting in the production of a note other than intended.
Сипаттамалары
Қарапайым ағаштан жасалған үрмелі аспаптарда, күшті үрлеу (overblowing) тамашаның басқа регистрге өзгеруіне себеп болуы мүмкін. Мысалы, қалайы сыбызғы шебері бірдей саусақтарды қолдана отырып, төменгі октавадағыдай, күштірек үрлеу арқылы жоғарғы октавада ойнай алады. Мыс аспаптарда күшті үрлеу (кейде еріннің қысылуымен бірге) басқа гармониканы тудырады. Саксофон, кларнет және гобой сияқты, қамыстан жасалған үрмелі аспаптарды үрлегенде, төменгі регистрден жоғарғы регистрге өтуге "регистр пернесі" көмектеседі, ол құбырдың белгілі бір жерінде дірілдің торабын құра отырып, жоғары гармониканың пайда болуын қамтамасыз етеді. Көлденең флейта сияқты аспаптарда қолданылатын күшті үрлеудің тағы бір түрі – ауа ағынының бағытын өзгертіп, жоғары ноталарды шығару. Бұл әдіс шыны бөтелкелердің (сыра, шарап және т.б.) үстінен үрлеу арқылы да көрсетілуі мүмкін, бұл да тамаша тудырады. Күшті үрлеу – тек өзіңді естіп қалу үшін тым күшпен үрлеуді де білдіреді. Мысалы, күшейтілген аспаптары бар және жеткіліксіз мониторинг жүйесі бар сахнада саксофоншы, әдеттегідей қаламағаннан гөрі күштірек үрлеуі мүмкін, нәтижесінде дыбыс нашарлап, көбінесе интонация бұзылады немесе қосымша гармоникалар пайда болады.
Құрбындар
Кейбір қазылар, ең бастысы уиллеан қазы, жоғарырақ дыбысқа өтуге қабілетті, бірақ көптеген қазылар осылай ойналмайды. Таулы аймақтың қазы ойнаушылары арасында бұл термин көбінесе ауа қысымының артығынан туындаған, дыбыстың тұрақтылығы мен сапасына кедеріс келтіретін мәселеге сілтеме жасайды. Қазы ойнағанда, үрлеу және қапты қысу арасында белгілі бір ырғақ құрылады. Көбінесе, қазы үрлеп жатқанда қапты тым күшті қысып, нәтижесінде дыбыс тоқтауы немесе дыбыстың өзгеруіне себеп болады.
Гармоника
Ашықтан соғу – кейбір гармоника түрлерінің, әсіресе стандартты Рихтер кестесімен келген гармониканың немесе блюз арфасының ойнаушылары қолданатын маңызды қазіргі техника. Ноталарды иіп ойнаумен үйлестірілгенде, бұл техника аспаптың толық диапазонында хроматикалық гамманы қамтамасыз етеді. Алғаш рет Рихтер кестесімен келген гармоникаларда қолданылған болса да, ашықтан соғу немесе оған ұқсас, кері сору (overdraw) техникасы, кейде «ашықтан иіп ойнау» (overbending) деп те аталады, бірақ иіп ойнаудан мүлдем өзгеше, кез келген гармоникада қолданылуы мүмкін, егер ол соққы қамысы мен тарту қамысын бірдей ауа жолында (яғни, бірдей тесік арқылы) орналастырса және екі қамыстан жоғары жиіліктісінде желді тоқтату клапаны болмаса. Бұл техниканың дыбық биіктігін өзгерткені басқа (тілшелі қамысты, аэрофондық, мыс) үрмелі аспаптардағы ашықтан соғуға ұқсас болғанымен, гармоникадағы ашықтан соғу физикалық тұрғыдан мүлдем басқаша. Ол дыбыс шығаратын қамыстың жоғарырақ гармоникалық дыбысын тудырмайды – еркін қамыстың гармоникалық қатары тіпті жақын да келмейді, сондай-ақ олар музыкалық емес – және құбыр немесе басқа да резонатордағы ауаның жоғарырақ тербеліс режимін де тудырмайды – гармоникаларда мұндай резонатор көбінесе болмайды. Керісінше, ол дыбыс шығаратын қамысты үнсіздендіреді, ал бұрын үнсіз болған қамысты – әдетте ауаның кері бағытта ағып кетуіне жауап беретінін – дыбыстауға мәжбүрлейді. Мұндай аспапта ашықтан соғу мен иіп ойнауды түсіну үшін маңызды факт: қайың табанының тесігіне орнатылған еркін қамыстың әдетте ауа ағыны оны бастапқыда тесікке тартатын кезде жабылу қамысы ретінде жауап беруі мүмкін, бірақ қарама-қарсы жағынан ауа қысымы сәл жоғары болса, ол ашылу қамысы ретінде де жауап береді; нәтижесіндегі дыбық биіктігі әдетте жабылу қамысының биіктігінен жарты тонға дейін төмен болады. Ашықтан соққан ноталар аспаптағы кез келген басқа нота сияқты жұмсақ ойнатылуы мүмкін. Дұрыс қақпақпен ойнау ғана жабылу қамысының тербелісін тоқтатып, ашылу қамысын дыбыстауға көмектеседі. Ашықтан соққан ноталар табиғатынан төменгі жиілікті, бірақ дұрыс биіктікке дейін иіп ойнауға болады. Ашықтан соғу екі қадамнан тұрады: жабылу қамысы тынышталуы керек, ал ашылу қамысы дыбысталуы керек. Таза ашықтан соққан нота екі қадамды бір уақытта орындауды талап етеді. Бұл техника кері ауа ағынының нәтижесінде «кері сору» деп те аталады, ал осы техникалар жиынтығы кейде «ашықтан иіп ойнау» деп аталады. Зауытта жасалған гармоникаға енгізілген кейбір өзгерістер аспаптың сезімталдығын арттырып, ашықтан соғуды жеңілдете алады. Қамыстың аралықтарын төмендету (қайың табанының үстінен) және қамыстың ойықтарын сәл тарылта түсу (рельефтеу деп аталатын процесс) – ашықтан соғуға қолайлы гармоникаларды орнату үшін қолданылатын ең көп таралған әдістердің бірі. Бұл техника камерадағы екі қамысты да қолданғандықтан, толық клапанды гармоникаларда, мысалы, түймелі хроматикалық гармоникада ашықтан соғу мүмкін емес. Ашықтан соғудың белгілі шеберлері – Флектон тобының негізін қалаушы Говард Леви, Пауло Прот, Адам Гуссов, Отавио Кастро, Крис Микалек, Джейсон Риччи және Карлос дель Юнко.
Ағаш желдері
Кларнетке келгенде, қамысы оның ауыздығына соғылып, құралдың цилиндр тәрізді жабық түтігін ашып-жауып дыбыс тудырады. Аспапты кілтінің көмегімен немесе онсыз үрлеп ойнағанда, оның тоны он екі жарты тонға жоғарылайды. Кларнет сияқты қамысы бар саксафонның, немесе екі қамысы бір-біріне соққы беретін гобойдің жағдайында, бұл аспаптардың конустық пішіні олардың жабық түтігіне ашық түтіктің қасиеттерін береді; үрлеп ойнағанда тоны октаваға жоғарылайды. Флейтада қамыс болмайды, ол екі басы ашық цилиндрлі құрал, сондықтан оның тоны да октаваға дейін көтеріледі.
Құбырлы орган
Кейбір орган түтіктерінің қатарлары артық үрленуі үшін жасалған. Мысалы, гармониялық флейта тоқталысының белгілі бір түтігі, бірдей биіктікте дыбыс шығаруға арналған басқа тоқталыстардың түтіктерінен екі есе ұзын болады. Мұндай түтік артық үрленген кезде, оның негізгі тоны сол ұзындықтағы басқа түтіктерге қарағанда бір октава жоғарырақ дыбыс шығарады. Мысалы, 4.8 метрлік гармониялық флейта түтігі, көптеген 2.4 метрлік түтіктер сияқты бірдей нотада дыбыс шығаруға арналған.