Кіріспе

Азарттық карта ойыны

Примеро (ағылшын тілінде Primus, француз тілінде Prime, итальян тілінде Primiera немесе испан тілінде Primera деп те аталады) – 16 ғасырдағы азарттық карта ойыны, оның ең ерте кездесуі 1526 жылға дейін жетеді. Примеро primo visto (ә.і.ш. prima vista және басқа да әр түрлі жазулар) ойынымен тығыз байланысты, тіпті осы ойынның өзі де болуы мүмкін. Бұл ойын қазіргі покердің де бірінші арғы тегі деп саналады, оларға ерекше ұқсас. Осы атпен азарттық ойын 16 ғасырға дейін барып, Джероламо Карданоға primiera ретінде, Франсуа Раблеге prime ретінде, ал Уильям Шекспирге primero ретінде белгілі болды. Кардано оны барлық карта ойындарының ең асыл ойыны деп санады.

Primero-ның шығу тегі

Примероның испандық немесе итальяндық шығу тегі белгісіз. Дейнс Баррингтон бұл ойынның испандық екенін айтса да, Франческо Бернидің өлеңі бұл ойынды ең алғаш рет атаған жазба болып табылады; ол 16 ғасырдың басында Италияда кеңінен таралғандығын көрсетеді. Оның 1526 жылы Римде жарық көрген "Капитоло дель Джоко делла Примера" атты еңбегі, карта ойындарын сипаттаған ең ерте жазбалы туынды саналады. Дэвид Парлеттің сөзіне қарағанда, ойынның карта бойынша ұпай санау жүйесі басқа итальяндық ойындарда ғана кездеседі. Ойын бүгінге дейін Орталық Еуропа мен Испанияда итальяндық оюлы карталармен, "гоффо" немесе "бамбара" деген атпен ойналады, сонымен қатар Италияның ең танымал ойыны болып саналады. Алессандро Стриджионың "II gioco di primiera" ойынының кешін бейнелейтін мадригалы 1569 жылы жарық көрді.

Этимология

Бұл карта ойыны Францияда prime, Испанияда primera, Италияда primiera деп аталды. Барлық атаулар латын тіліндегі primarius, "бірінші" сөзінен туындаған. Ағылшын әдебиетінде, кейде шетелдік атауларды қолданудан басқа, ойын көне замандағы әдеттегі орфографиялық қателіктерімен primero (және сондай-ақ prima vista, мүмкін нұсқа) деп аталады. Стивен Скиннердің пікірінше, primero және prima vista – бір ойын. Ал Джон Миншу болса, primero және prima vista (Primum et primum visum, яғни бірінші және алғашқы көрінген, себебі егер біреу карталардың осындай ретін көрсетсе, ол ойынды жеңеді) – екі түрлі карта ойыны деп санайды. Осы он жетінші ғасырдың екі сөздік авторының primero ойынының шығу тегі туралы қандай пікірлері болса да, Еуропаның әртүрлі аймақтарында таралған ойынның бір елден екіншісіне, немесе бір өңірден екіншісіне, әсіресе Италия мен Испанияға көшкенде ұқсас атауларға ие болуы мүмкін. Ойынның бастапқы ережелеріне жаңа ережелер қосылып, тіпті ережелерде өзгерістер жасалған сайын, олар бастапқы ортақ түбіріне қарамастан, жеке ойындарға айналды. Италиялық жазушы Берни айтқандай: "Ойын әр жерде әртүрлі ойналады".

Ойыншылар

Дейнс Баррингтон Федерико Зуккари салған елизаветалық кезеңдегі карта ойынының суретін сипаттады, бұл сурет бастапқыда лорд Фолклендке тиесілі болған. Суретте лорд Берли үш танымал адаммен карта ойнап отыр, олардың әрқайсысы екі қолының бір-бір саусағында екі жүзік тағып тұр. Қолданылған карталар қазіргідей белгіленген, бірақ олар қазіргі заманғылардан тар және ұзын болған. Үстелдегі сегіз карта бетімен төмен қарап жатыр, себебі сол кездегі карталардың арт жағы бос болған, ал қалған төртеуін әр ойыншы қолында ұстап тұр. Суреттегі ерекшелік – ойыншылардың бірі өз карталарын көрсетеді: жүрек патшасы (knave), туз, 7 және 6 қарыш. Үстелде жатқан қаптың мұқабасында екі арыстан қалқанды ұстап тұрған бейнеленген, оның үстінде Тюдорлардың гербі – геральдикалық гүл, ал төменде, бірақ жақсы көрінбейтін, француз карта жасаушысы Жан Ликлердің (Jehan Licl**rer) жартылай оқылмайтын аты жазылған. Бұл карталардың кейде Франциядан алынғанын көрсетеді. Үстелдегі ақша, алтын мен күміс монеталары Эдуард VI мен Елизавета I тұсындағы монеталарға ұқсайды. Эксетердің бірінші маркизі, лорд Берли, өзінің уақытын бизнес және оқуға толыққанды арнаған, тек бағынан ләззат алып, оны сүйіп, мақтан тұтқан. Сондықтан, бұл сурет оның нақты портреті емес, бірақ оны оның портреті ретінде қате түсінген, Уимблдонның ескі үйінің иесін қате санағандай. Осыдан суретшінің қандай ойынды бейнелегісі келгеніне және карталарын көрермендерге көрсеткен адамның бай жүлде ұтқанына күмән жоқ, өйткені оның үш қарышы есептеу үшін ең жақсы карталар. Бірнеше автор Роберт Гриннің ескі пьесасынан алынған үзіндіні primero құмар ойыны екенін дәлелдеу үшін келтірді. Бірақ картаға қарсы болған адам кез келген карта ойыны туралы осындай пікір білдіруі мүмкін, ол құмар ойыны болсын болмасын. Ойынның бізге жеткен толық емес сипаттамаларына сүйенсек, primero үлкен немесе кішкентай сомалар үшін, келісім бойынша ойналған сияқты көрінеді. Джон Флорио primero ойынының екі адаммен "бір шиллинг және үш қосымша (pool)" үшін ойналатынын айтады. Миншеудің "Испан диалогтарында" төртеу ойнайды, ставка екі шиллинг, ал қосымшасы сегіз. Мәтін өзі түсіндіріледі және primero атауының мағынасын да түсіндіреді.

Примеро және Тюдорлар әулеті

Примеро, әдетте, Ренессанс және Тюдор дәуірінде Англияда ойналған ең ерте карта ойындарының бірі саналады және Генрих VIII, Эдуард VI, Англияның Мэри I, Елизавета I және Яков I патшалық құрған жылдары ең танымал ойын болып қала берді, себебі сол кездегі көптеген жазушылар оны жиі еске алатын. Генрих VII патшалық құрған кезеңде, корольдің картада ұтысқан ақшасына байланысты бірнеше рет шығарылған қаражат туралы жазбалар, оның билігінің тоғызыншы жылының 26 желтоқсанындағы естелік кеңсесінде кездеседі. Онда, корольге карта ойнау үшін бірден жүз шиллинг төленгені туралы жазба бар. Генрих VIII-нің қызы және кейін патшайым болған Мэри ханшайымның жеке шығыстарының ішінде «картада ойнауға» жұмсалған көптеген ақша қаражаттары бар. Бірақ жазбаларға қарамастан, Примеро королева Мэри I мен Испанияның Филипп II-нің некесінен бұрын Англияға келгеніне нақтылық жоқ, бірақ оның Карл V сарайынан Англияға келгені оны одан да көпке таныстырып, ойнауға ықпал еткені сөзсіз. Уильям Шекспир де Генрих VIII-нің күйеу інісі Чарльз Брэндон, 1-ші Суффолк герцогымен Примеро ойнағанын айтады және Фальстафтың: «Мен Примероға ант бергеннен бері ешқашан сәтті болған емеспін» деген сөзін келтіреді. Сонымен қатар, Шекспирдің «Венеция саудагері» пьесасындағы клоун Ланселот әкесіне: «Менің ойымша, мен қашу үшін тынығып қалғандай, мен де бір жер табуға дейін тынығып қалмаймын» (2.2.91-92) деп сенім білдіреді. «Тынығуды орнату» деген сөз итальяндық Примеро нұсқасындағы құмар ойынның бір түрін білдіреді. Джон Харрингтонның эпиграммаларының арасында «Маркустың Примеродағы өмірінің тарихы» атты туындысы бар, онда ойынның көптеген шарттары егжей-тегжейлі сипатталған.

Эволюция және құлдырау

Ренессанс дәуіріндегі ойын түрлерінің алмасу ретіне қарағанда, Еуропа бойынша танымал болған көптеген карта ойындары сәнге еніп, кейіннен сол заманғы сарай ойыншылары Англияға әкелген басқа ойын түрлерімен ығыстырылды. Осылайша, 16 ғасырдың соңғы тоқсанында "примеро" ойынының танымалдылығы төмендеді және оның орнына Джеймс I-нің сүйікті карта ойыны – "мау" ойыны біртіндеп келді, ал Харрингтон оның "примеро" ойынын басып озғанын айтқан. Чарльз Коттонның сөзіне сүйенсек, 1660 жылғы жаңару кезеңіне қарай көптеген түрлерге бөлінген, тіпті алты картадан ойналатын "примеро" ойыны испандық "Омбре" ойынының енгізілуімен бірден сәннен шығып қалды.

Ойын ережесі

Ойынның мақсаты, покердегідей, ең жоғары комбинацияны жинау немесе кем дегенде қарсыластарыңызды сізге қарсы тікелей ставка жасаудан бас тартуға мәжбүрлеу. 16 ғасырғы примера үшін ешқандай жазбаша ережелер сақталмаған, тек оның сипаттамалары ғана бар. Дегенмен, ойынды қайта құрудың бірнеше әрекеттері жасалды, негізінен ойын стратегиясын сипаттайтын кітаптар мен сол дәуір әдебиетіндегі сілтемелерге сүйене отырып.

Ағылшынша нұсқасы

Бұл құмар ойыны болғандықтан, бірінші қадам – барлық ойыншылардың банкаға ақша салуы. Бастапқы үлестіру дилерден бастап, сағат тіліне қарсы бағытта жүреді. Әр ойыншыға K, Q, J, 7, 6, 5, 4, 3, 2, A ретімен бағаланған 40 картадан екі реттен 4 карта беріледі. Жеңіс комбинациясын алған кез келген ойыншы дереу ашыққа шығуды талап етеді, ал ең жақсы қолы бар ойыншы банканы жеңіп алады. Әр ойыншыға екі карта берілгеннен кейін, келесі ставка кезеңі басталады, сосын әр ойыншыға тағы екі карта беріледі. Содан кейін үстелге сегіз карта жабық жағымен төмен қарай салынады немесе қалған карталар қосымша топ ретінде қалдырылады. Сегіз карталы нұсқада үстелге сегіз карта салынады, ал ойыншылар тек осы карталардан тарта алады және тастай алады. Ойыншы өз карталарына қанағаттанса, үстелге соғып, «Вада!» (баста!) деп айтады, бұл ең жақсы қолы бар ойыншының жеңісін білдіреді. Егер ешкім ставка жасамаса, ставкалар келесі үлестіруге көшіріледі; бірақ егер біреу ойында қалатын болса, кем дегенде бір ойыншы банкаға таласуға тиіс, егер қалғандары барлығы бас тартса, бұл міндет соңғы ставка жасаған ойыншының алдындағы ойыншыға жүктеледі. Ашыққа шығуда, ең жақсы тең комбинациялар ең жоғары ұпайға ие болады. Мысалы, төрт асаның (4x16=64) квартеті бес (60) квартетін жеңеді, бірақ алты (72) квартетінен жеңіледі. Төрт король төрт ханымды немесе жокерді жеңе алмайды, себебі бұл қолдардың барлығы 40 ұпайға тең. Мұндай теңдіктер ең үлкен қолдың пайдасына шешіледі. Ойыншылар өз қолдарының қаншалықты жоғары екенін айту арқылы бәсекелеседі немесе блеф жасап, оны жоғары бағалай алады. Бірақ өз қолдарын төмен бағалауға болмайды, өйткені Кардано айтқандай: «Егер біреу ең көп ұпай жинаса, ол тағы бір картаны көрсетуге міндетті; әйтпесе ол салымдарын жоғалтады, себебі ол «Флеш» жинауы мүмкін». Сондай-ақ, егер ол ұпай бойынша бәсекелес болса, ол екі түрлі картаны және бірдей мастьтағы бір картаны көрсетуге міндетті, ешкім оның «Флеш» немесе «Премиум» жинағанын күмәнданбауы үшін. Ойыншы кезегінде соққы бере алады немесе карта тарта алады, бірақ екеуін бірге жасай алмайды. Ойыншы соққы бергеннен кейін, енді карта тарта алмайды. Екі ойыншы соққы бергенде ойын тоқтатылады және карталар ашылады. Ставка екі карта берілгеннен кейін басталады және осы екі карта берілгеннен кейін де жалғасуы мүмкін, содан кейін әр раундта дилердің кезегі келгенге дейін жалғасады. Дилер әрқашан бірінші ставканы жасайды. Ойыншылар кез келген уақытта ставканы теңестіре алады, көтере алады немесе бас тарта алады. Егер барлық ойыншылар ставкадан бас тартса, ол қайтарылуы керек.

Италиялық нұсқасы

Римде 52 картадан тұратын толық колода қолданылды. Флоренцияда 7-лер, 8-лер және 9-дарды алып тастау қалыпты, тек кішкентай карталармен ғана ойнауға және бәсекелесуге болады; "орын" (орынды құру дегеніміз "бір нәрсені жеңу" дегенді білдіреді, және бұл Джеймс пен Чарльз заманындағы поэзияның барлық өлеңдерінде кездесетін тіркес. Бұл первонодан алынған терминдерден, және мүмкін басқа да ойналған ойындардан) екінші картада жасалады, ал егер бірінші ойыншы "өткізуге" (pass) шешім қабылдаса, кез келген ойыншы, қолында туз немесе 6 болса да, карталарын тастауға міндетті. Мысалы, Венецияда ойынның әдісі басқаша болуы мүмкін; Ломбардияда, Неапольде, Францияда және Испанияда – әр елдің әдет-ғұрыптары әртүрлі. Бірақ Рим сарайының ойын әдісінен артық ешқандай әдіс жоқ. Онда 7-лер, 8-лер және 9-дар алынып тасталмайды; онда карта тастауға рұқсат етіледі, бірақ "өткізуге" бір рет айтқаннан кейін екі картаны бірдей тастауға болмайды; сондай-ақ, бұл басқа жерлердегідей, "орын" үшін алынған екі картамен де жасалмайды. Бұл ойынның ең маңызды бөлігі – оның екі негізгі комбинациясы: флеш және примера, сондай-ақ біріншісінен туындаған үшінші комбинация, ол пуэнто деп аталады; осы үш комбинациядан күнделікті кездесетін примераның түрлері шығады, мысалы, үлкен және кішкентай флеш, үлкен және кішкентай примера, сондай-ақ аз немесе көп ұпай; осы әртүрлілік көптеген пікір таластар мен даулы мәселелерге әкеп соғады. Бұл ойындағы тағы бір керемет комбинация – төрт бірдей карта; төрт жоғары карта, төрт туз және т.б., флеш пен примераннан жоғарырақ болады.

Испан тіліндегі нұсқасы

Жакоб Ле Дюшат, Рабле кітабының осы тарауындағы жазбасында Гаргантуа ойнаған ойындар тізімделген, при́меро ойнау тәсілін сипаттады, ал осыған ұқсас мәліметтерді Испан академиясының сөздігінен де алуға болады. Дюшаттың сөзінше, при́мероның екі түрі бар: үлкен және кішкентай; олардың арасындағы айырмашылық – біріншісі суретті карталармен ойналады, ал екіншісінде ең жоғары карта – 7, ол 21 ұпайға бағаланады. Әр ойыншыға төрт карта беріледі, бірінен соң бірі. 7-ге ең жақын карта – 6, ол 18 ұпайға бағаланады, одан кейін 6, ол 15 ұпайға бағаланады. Тұз 6 ұпайға тең, бірақ 2 (екі), 3 (үш) және 4 тек олардың номиналдары бойынша есептеледі. Ойыншылар қаласа, осы карталарға квинола қосылуы мүмкін, көбінесе жүрек джегі таңдалады, және ол кез келген картаны және түсті таңдай алады. Содан кейін әр ойыншы төрт картасын көрсетеді, егер карталарының барлығы әртүрлі болса, ол при́мді жеңіп алады, ал егер барлығы бір түсті болса, ол флеш жеңіп алады. Ал, Ұлы испан сөздігінде айтылғандай, әр ойыншыға төрт карта беріліп ойналады; 7, 6 және тұздың құны бірдей; бірақ 2 – 12, 3 – 13, 4 – 14, 5 – 15 ұпайға бағаланады, ал суретті карталардың әрқайсысы 10 ұпайға тең. Ең жақсы комбинация – флеш, яғни жоғары санды төрт карта және бір түсті карта; келесісі – пу́нто (жоғарғы), квинола, 7, 6 және тұздан тұрады, олардың жалпы саны 55 ұпайды құрайды; содан кейін при́мера немесе при́м, ол әртүрлі мастьтағы төрт картадан тұрады. Егер екі ойыншыда флеш болса, ең жоғары санды санаған немесе ең үлкен флеш жинаған ойыншы жеңіп шығады, және при́мге қатысты да осы ереже қолданылады. Бірақ егер флеш немесе при́м болмаса, бір мастьта ең көп ұпай жинаған ойыншы жеңіп шығады.