Кіріспе

Родригес солитари (Pezophaps solitaria) – Үнді мұхитындағы Мадагаскардың шығысында орналасқан Родригес аралына ендемик ұшпайтын құс. Генетикалық тұрғыдан көгершіндер мен қабандар тұқымдасына жатады, ең жақын туысы – жақын маңдағы Маврикий аралының да жойылып кеткен додосы, екеуі де Raphinae кішітұқымдасына жатады. Никобар қабаны – олардың ең жақын генетикалық туысы. Родригес солитарлары аққу сияқты үлкен болып өседі және айқын жыныстық диморфизмді көрсетеді. Еркектер ұрғашылардан әлдеқайда ірі болып, бойы мен салмағы бойынша ұрғашылардан жоғарылайды. Оның қауырсыны сұр және қоңыр түсті, ал ұрғашысы еркегіне қарағанда ақшыл келеді. Оның сәл иілген мүсізінің табанында қара жолақ бар, ал мойны мен аяқтары ұзын. Екі жыныстың да қанаттарында ұрыс үшін қолданылатын үлкен сүйекті түймелері бар, олар өте аумақтық. Родригес солитари бір жұмыртқа салады, оны екі жынысты да кезекпен жасытады. Тас кесектер оның жемістер мен тұқымдарды қорытуына көмектеседі. 17 ғасырда алғаш рет айтылған Родригес солитари 1691–1693 жылдары Родригеске келіп қоныстанған француз гугеноттарының басшысы Франсуа Легуат егжей-тегжейлі сипаттады. Оны адамдар аң аулап, жануарларды әкелді, нәтижесінде 18 ғасырдың соңында жойылып кетті. Легуаттың сипаттамасы мен суретінен және басқа да бірнеше замандас сипаттамаларынан басқа, 1786 жылы үңгірде бірнеше жартылай қазылған сүйектер табылғанға дейін құс туралы ештеңе белгілі болған жоқ. Кейіннен мыңдаған сүйектер қазылып алынды. Бұл – оның құрметіне аталған жұлдыздар шоқжұлдызы бар жалғыз жойылып кеткен құс, Turdus Solitarius.

Таксономия

Француз зерттеушісі Франсуа Легуат құсты алғаш рет "солитер" деп атады (оның жалғыздыққа бейімділігіне байланысты), бірақ кейбір деректер бойынша, ол бұл атауды 1689 жылы оның қамқоршысы, маркиз Анри Дюкен жазған трактаттан алған, онда Réunion ibis туралы айтылғанда "солитер" деген сөз қолданылған. Құс алғаш рет 1789 жылы неміс натуралисі Иоганн Фридрих Гмелиннің "Systema Naturae" еңбегінің он үшінші басылымында ғылыми тұрғыдан сипатталды және "Didus solitarius" (Легуат сипаттамасына сүйене отырып) деп аталды. 1786 жылы үңгірде сталагмиттерге енген Родригес аралының субфоссилді сүйектері табылды және шамамен 1830 жылы француз натуралисі Жорж Кювьеге жіберілді. Ол белгісіз себептермен оларды Маврикий аралында жақында табылған деп мәлімдеді, бұл шатасуға әкелді, содан кейін олар Родригес аралынан табылған басқа сүйектермен салыстырылып, бір түрге жататыны анықталды. 1848 жылы ағылшын натуралистері Хью Эдвин Стрикленд пен Александр Гордон Мелвилл Родригес солитері мен додоның тектік байланысын болжады. Олар жұмсақ тіндері сақталған жалғыз додоның үлгісін зерттеп, сол кездегі Родригес солитерінің қалдықтарымен салыстырды. Стрикленд бұл құстар толықтай бірдей болмаса да, аяқ сүйектеріндегі көптеген ерекше белгілерді бөлісетінін, мұндай белгілер көгершіндерде ғана кездесетінін айтты. Родригес солитерінің бір жұмыртқа тууы, жемістермен қоректенуі, моногамды болуы және балапандарына күтім жасауы да осы гипотезаны қолдайды. Стрикленд оның ерекшелігін мойындап, жаңа туысты Pezophaps деп атады, бұл атау ежелгі грек тілінен ("πεζός" – "жаяу", "φάψ" – "көгершін") алынған. Құстың әйел және еркек арасындағы айырмашылықтар соншалықты үлкен болды, Стрикленд оларды екі түрге жатқызды, кішкентай әйел құсты Pezophaps minor деп атады. 1860 жылдары қосымша субфоссилдер табылды, бірақ 1874 жылы Венераның транзиті кезінде аралдағы бақылау станциясы орналасқандықтан, одан да толық қалдықтар табылды. Ньютонның қаңқа ерекшеліктерін зерттеуі, солитердің морфологиялық тұрғыдан додо мен қарапайым көгершіндердің аралық екенін көрсетті, бірақ оның ерекше білезік сүйегі болды. 17 ғасырға тән додоның сипаттамасы және Родригесте табылған сүйектер (кейін Родригес солитеріне тиесілі екені анықталды) британдық таксидермисті Абрахам Ди Бартлеттті жаңа түрді атауға итермеледі – Didus nazarenus; қазір бұл түрдің кіші атауын құрайды. Бір кезде осы түрдің қаңқасы адамнан кейін ең жақсы сипатталған деп есептелген. Деректерге қарамастан, кейінірек кейбір ғалымдар Легуаттың әңгімесіне және Родригес солитерінің бар екендігіне күмән келтірді. 1921 жылы американдық тіл білгірі Джеффри Аткинсон Легуаттың мемуарларының роман екенін және оның мүлде болмағанын мәлімдеді, ал 1955 жылы британдық эколог Джордж Эвелин Хатчинсон Легуаттың құстың биологиясы туралы айтқан кейбір мәліметтеріне күмән келтірді. Бүгінде Легуаттың мемуарлары құстың тірі кезіндегі сенімді бақылауларын көрсетеді деп қабылданды. Додо мен Родригес солитері көп жылдар бойы өздерінің жеке отбасыларына – Raphidae (бұрын Dididae) – жатқызылды, себебі олардың басқа көгершіндермен байланысы анықталмаған еді. Олар әрқайсысы өздерінің монотиптік отбасыларына (Raphidae және Pezophapidae) да жатқызылды, өйткені олардың ұқсастықтары өздігінен пайда болды деп есептелді. Остеологиялық және ДНК талдауы Raphidae отбасының тарауына әкелді, ал додо мен солитер қазір Columbidae туысының ішіндегі Raphinae қосалқы отбасына жатқызылған.

Эволюция

2002 жылы американдық генетик Бет Шапиро және оның әріптестері алғаш рет додо мен Родригес солитаресінің ДНК-сын талдады. Родригес солитаресінің жамбас сүйегінен және додоның тарсалынан алынған митохондриялық цитохром b және 12S рРНК тізбектерін салыстыру олардың жақын туыстығын және олардың Columbidae құрамындағы орналасуын растады. Генетикалық дәлелдер Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Никобар көгершінін (Caloenas nicobarica) олардың ең жақын туысы деп көрсетті, одан кейін Жаңа Гвинеяның тәжді көгершіндері (Goura) және Самоадан шыққан, додоға ұқсас тісті көгершін (Didunculus strigirostris) келді. Бұл клад негізінен жерде қоныстанушы, аралға ғана тән көгершіндерден тұрады. Төмендегі кладограмма додо мен Родригес солитаресінің Columbidae ішіндегі ең жақын туыстығын, Шапиро және басқалардың 2002 жылғы зерттеулеріне сүйене отырып көрсетеді:

2007 жылы ұқсас кладограмма жарияланды, онда Goura мен Didunculus орналасуы кері аударылды және кладтың түбінде фазан көгершін (Otidiphaps nobilis) және қалың қанатты жер көгершін (Trugon terrestris) қосылды. Мінез-құлқы мен морфологиялық дәлелдерге сүйене отырып, Джолион К. Париш додо мен Родригес солитаресін Goura көгершіндерімен және басқаларымен бірге Gourinae кішітұқымдасына жатқызуды ұсынды. 2002 жылғы зерттеу Родригес солитаресінің және додоның ата-бабаларының Paleogene–Neogene шекарасында айырылғанын көрсетті. Маскарен аралдары (Маврикий, Реюньон және Родригес) вулканизм нәтижесінде пайда болған және 10 миллион жылдан кем жасқа ие. Сондықтан екі құстың да ата-бабалары өздерінің тармақтарының айырылғаннан кейін ұзақ уақыт бойы ұшу қабілетін сақтап қалған болуы мүмкін. Никобар және дақты жасыл көгершін Raphinae-ге қатысты тармақтың бастауына орналастырылды, бұл ұшпайтын raphine-дердің ұшуға қабілетті, жартылай жерде қоныстанушы және аралдарда мекендеген ата-бабалары болғанын көрсетеді. Бұл өз кезегінде осы құстардың ата-бабаларының Оңтүстік Азиядан Маскарен аралдарына аралдар арқылы жеткен деген гипотезаны қолдайды. Додо Маврикийде сүтқоректі хищниктердің болмауына байланысты ұшу қабілетін жоғалтты. 2001 жылы Фиджиден табылған субфоссилді материалдан тағы бір ірі, ұшпайтын көгершін – Вити-Левудың алып көгершіні (Natunaornis gigoura) сипатталды. Ол Родригес солитаресінен және дододан сәл кішірек болды және оның да тәжді көгершіндермен байланысы бар деп есептеледі.

Сипаттама

Родригес солитаресінің тұмсығы сәл иілген, ал мойны мен аяқтары ұзын болған. Бір бақылаушы оны аққудай үлкен деп сипаттаған. Бас сүйегі ұзын, жоғарғы жағы жалпақ, ал алдыңғы және артқы бөліктері екі сүйекті қырлы шығырға айналған. Басында қара жолақ (заманауи сипаттамада «мақұлық») тұмсықтың табанынан кейін қарай созылған. Родригес солитаресінің қауырсыны сұр және қоңыр түсті болған. Ұрғашылары еркектерге қарағанда ашық түсті болған және мойнының төменгі жағында жарық түсті шығырлар болған. Еркектер ұрғашылардан едәуір үлкен болған, биіктігі шамамен 70 см, ал салмағы 60 см-ге дейін жететін. Бұл ересек еркектің салмағының 60% ғана. Ол оның сыртқы түрін былайша сипаттады:
«Аралдағы барлық құстардың ішіндегі ең ерекшесі – жалғыздық деп аталатын құс, себебі олар көбінесе жеке-жеке көрінеді, бірақ олардың саны көп. Еркектердің қауырсыны қоңыр сұр түсті, аяқтары мен тұмсығы түркияның аяқтары мен тұмсығына ұқсас, бірақ сәл иілген. Оларда құйрық дерлік жоқ, бірақ қауырсынымен жабылған артқы бөлігі жылқының сүйегі сияқты дөңгелек болып келеді; олар түркиялардан биік. Мойны тік және түркияның мойнына қарағанда пропорционалды түрде сәл ұзын. Көзі қара және жанды, ал басында шошақ немесе тісшесі жоқ. Олар ұшпайды, қанаттары дене салмағын көтеруге жеткіліксіз, олар тек қозғалу үшін және шақырысқанда қанат қағуға қолданылады. Олар бір жақта жиырма немесе отыз рет айналып, төрт немесе бес минут бойы айналады. Қанаттарының қозғалысы сыңғырлағандай дыбыс шығарады, оны екі жүз қадамнан да естіп көруге болады. Қанат сүйегі ұшына қарай кеңейеді және қауырсын астында мылтық досының көлеміндегі дөңгелек массаны құрайды. Осы тұмсығымен бірге бұл құстың басты қорғаныс құралы болып табылады. Орманда ұстау қиын, бірақ ашық жерде оңай, себебі біз олардан жылдам жүгіреміз және кейде оларға көп қиындықсыз жақындаса аламыз. Наурыз бен қыркүйек аралығында олар өте семіз болады және әсіресе жас кезде тамаша дәмді, кейбір еркектердің салмағы қырық бес фунтқа жетеді. Қанат сүйектеріндегі сынықтар олардың жауынгерлік мақсатта қолданылғанын көрсетеді. Бірақ барлық құстарда, егер оларда карпальді шығырлар мен түймешіктер болса, олар қару ретінде қолданылады. Додо сүйектерінің кейбіреулерінде жазылған сынықтар табылғанмен, оның кеуде бұлшық еттері әлсіз және қанаттары Родригес солитаресіне қарағанда қысқарақ болды. Родригесте жауын-шашын аз түсетіндіктен және Маврикийге қарағанда маусымдық ауытқушылық көп болғандықтан, бұл аралдағы ресурстардың болуына әсер ететін, Родригес солитаресінің агрессивті аумақтық мінез-құлықты дамытуына себеп болар еді. Бұл түр негізгі бөлігі жағалауда емес, аралдың орманды жерлерінде өмір сүрген болуы мүмкін.

Диета

Легуат Родригес солитаресінің құрмамен қоректенгенін, ал Таффорет тұқымдар мен жапырақтарды атаған. Басқа ешқандай мәліметте диета туралы айтылмаған. Бірнеше замандас куәліктерде Родригес солитаресінің кеспе тастарды қолданғаны айтылады. Додо да осылай істеген, бұл олардың диетасының ұқсас болуын көрсетеді.

Родригес солитаресінің көбею әдеттері туралы ең толық мәлімет Легуаттың еңбегінде келтірілген. Ол жұптасу және ұя салу процесін былай сипаттаған:

«Бұл құстар ұя салар кезде таза жерді таңдайды, осы мақсатта пальма жапырақтарын жинап, жерден шамамен бір жарым метр биіктікте үйіп қояды, содан кейін олардың үстіне қонады. Олар әдетте бір ғана жұмыртқа салады, ол қаз жұмыртқасынан әлдеқайда ірі. Еркек және әйел екеуі де жұмыртқаны кезекпен жабады, ал жас жеті аптадан кейін ғана шығады. Олар жұмыртқаның үстінде отырғанда немесе бірнеше ай бойы өзін-өзі қамтамасыз ете алмайтын жасын бағып-қарайтын кезде, олардың түріне жататын басқа құстың ұяға екі жүз метрге жуық жақындауына жол бермейді. Бірақ ең қызығы, еркектер ешқашан әйелдерді қумайды, тек олардың біреуін көргенде, әйелді шақыру үшін қанаттарымен шу шығарады, және әйел ол шекарадан шыққанша, жат құсты қуады. Әйелдер де еркектерге солай жасайды, оларды еркекке қалдырады, ал ол оларды қуады. Біз мұны бірнеше рет байқадық және оның рас екенін айта аламын. Осы жағдайда олардың арасындағы төбелестер кейде ұзаққа созылады, себебі жат құс тек айналып тұрады, ал ұядан тікелей ұшып кетпейді. Дегенмен, екіншілері оны өз шекараларынан толық қумайынша тастамайды. Осы құстар жасын өсіріп, оны өз күшіне жеткізгеннен кейін, олар әрқашан бірге болады, басқа құстардай емес. Егер олар басқа түрдес құстармен араласса, бұл екі серік ешқашан ажыраспайды. Біз жиі байқағанбыз, жас ұядан шыққаннан кейін бірнеше күн өткен соң, отыз немесе қырық құстан тұратын топ тағы бір жас құсты оған әкеледі, ал енді қанатты құс, әкесі мен анасымен бірге, бір шетке қарай беттейді. Біз оларды жиі іздеп таптық, содан кейін ересектер әрқайсысы жеке немесе жұптармен өздерінің жолымен кетеді, ал екі жас құсты бірге қалдырады, біз бұны «неке» деп атадық. Дегенмен, кейбір моногамды құстарда дене мөлшерінің айырмашылығы байқалады; көптеген басқа көгершіндер де моногамды болып табылады.»

Адамдармен қарым-қатынасы

Голландиялық вице-адмирал Ханс Хендриксз Бувер 1601 жылы Родригес фаунасының бір бөлігі ретінде алғаш рет «додо» тізімін жасады, бұл Родригес солитаресіне сілтеме жасады. 1634 жылы ағылшын саяхатшысы сэр Томас Герберт Родригесте «додо» туралы қайтадан айтты, ал 1700 жылы олар туралы тағы да мәлімделді. Легуат тоғыз француз гугенот босқынының басшысы болды, олар 1691 жылдан 1693 жылға дейін аралға алғашқы болып қоныстанды, оларды капитан мұнда тастап кетті. Оның Родригес солитаресі мен оның мінез-құлқы туралы сипаттамасы – құстың тірі кезіндегі ең толық мәлімет, сонымен қатар ол қазір жойылған басқа да түрлерді сипаттады. Легуаның байқаулары жануарлардың жабайы табиғаттағы мінез-құлқы туралы алғашқы жүйелі есептердің бірі саналады. Кейін ол Маврикийге кетті, бірақ онда додоларды көруге кеш болып қалды. Гугеноттар Родригес солитарелерін, әсіресе жас солтарелердің дәмділігі үшін мақтады және олардың кеспе тастарын пышақтарды кескенде пайдаланды. Д’Эгуерти кейіннен бұлардың медицинада да пайдалы екенін айтып, оларды безоарлар деп атады. Құстың екінші ең толық сипаттамасы 1874 жылы қайта жарияланған анонимді құжатта табылды, ол «Родриг аралының хабарламасы» деп аталды және 1726 жылы Родригесте құлаған теңізші Жюльен Таффоретқа жатқызылды. Оның байқаулары сенімді деп есептеледі, бірақ ол Легуаның естеліктерінің көшірмесін өзімен бірге алып жүргені белгілі. Көптеген ескі жазбаларда Родригес солтарелерінің адамдар тарапынан ауланғаны айтылады. Даниялық зоолог Япетус Стинструп Родригес солтарелерінің кейбір қалдықтарында адам немесе басқа ірі жыртқыш жануарлардың сүйек миын алу үшін сындырған іздер бар екенін атап өтті. 1735 жылы француз лейтенанты Женнес де ла Шансельер екі дананы ұстау және жеу оқиғасын былай сипаттады: Дододан айырмашылығы, Родригес солтарелерінің ешқайсысы тірі күйінде Еуропаға жіберілген жоқ. Алайда, француз теңіз офицері Бертран Франсуа Мае де Ла Бурдонна шамамен 1740 жылы Реюньон аралынан Францияға «солтиар» жібергені туралы хабарлама тарады. Реюньон солтаресі осы уақытқа дейін жойылған деп есептелгендіктен, бұл құс шын мәнінде Родригес солтаресі болуы мүмкін.

Құрып кету

Родригес солитерінің 1730-1760 жылдар аралығында жойылған болуы мүмкін, нақты күні белгісіз. Оның жоғалуы 1730 және 1750 жылдар аралығында тасбақа саудасымен бірге жүрді; саудагерлер өсімдіктерді өртеп, солиттерді аулап, жұмыртқалары мен балапандарымен қоректенетін мысықтар мен шошқаларды әкелді. 1755 жылы француз инженері Жозеф Франсуа Шарпентье де Коссиньи аралдың шалғай аймақтарында Родригес солитерінің әлі де тірі қалғанына сенімді болғандықтан, тірі бір данасын алуға тырысты. 18 ай бойы үлкен сыйлықтар ұсынып іздегенімен, таба алмады. Ол мысықтарды түрдің жойылуына кінәлі деп айтты, бірақ оның орнына адамдардың аң аулауына байланысты деп күдіктенді. Француз астрономы Александр Гай Пингре 1761 жылы Венераның өтуін бақылау үшін Родригеске келгенде, олардың тірі қалғанына сендірілгеніне қарамастан, ешқандай солиттерге тап болған жоқ. Оның досы, француз астрономы Пьер Шарль Ле Монье, бұл саяхатты еске алу үшін құстың құрметіне Turdus Solitarius деген жұлдыз шоқжұлдызын атады. Родригес солитері – бұрынғы жұлдыз шоқжұлдызымен аталған жалғыз жойылған құс болса да, аспан картасын жасаушылар оның қалай екенін білмеді және жұлдыз карталарында басқа құстар бейнеленген. 1786 жылдан бастап Родригес солитерінің қазба сүйектерінің табылуы Легуаттың сипаттамасын растады, бірақ Родригестің ешбір тұрғыны тірі даналарын көргенін есіне алмады. 1831 жылы Родригесте 40 жыл өмір сүрген бір адам Родригес солиттерінің мөлшеріндегі құстарды ешқашан көрмегенін айтты. Родригестің ауданы шағын болғандықтан, құстың байқалмай аман қалуы мүмкін емес.